بحران کریمه: روسیه به جنگ اوکراین می‌رود؟

حق نشر عکس EPA
Image caption ولادمیر پوتین چه فکری در سر دارد؟

هنوز برای بیشتر پرسش‌هایی که اتفاقات اخیر کریمه ایجاد کرده پاسخی وجود ندارد.

در تصاویری که در کانال‌های تلویزیون دولتی روسیه پخش شد، مردانی بودند که به طرح نقشه برای اجرای حمله‌هایی در این شبه‌جزیره که در سال ۲۰۱۴ ضمیمه روسیه شد، اعتراف می‌کنند.

مظنونان به خرابکاری به بازجویان خود می‌گویند که از دولت اوکراین دستور گرفته بودند. اوکراین هرگونه دخالتی را رد می‌کند و می‌گوید این اقدامی تحریک‌آمیز است.

ساکنان محلی گفتند که شبی صدای تیراندازی شنیدند، یعنی همان زمانی که سرویس امنیت فدرال روسیه می‌گوید اولین گروه از این افراد را بازداشت کرد.

اما در گزارش‌های این سازمان به حمله دومی به کریمه هم اشاره شده که با "آتش سنگین از کشور همسایه و خودروهای زرهی نیروهای نظامی اوکراین" همراه بوده.

تا به حال هیچ تصویر از این حمله دوم منتشر نشده و هیچ مرجع مستقلی هم آن را تائید نکرده.

در نتیجه هنوز مشخص نیست دقیقا چه اتفاقی افتاده. اما مساله مهمتر اتفاقات آینده است چون این حادثه تنش‌ها میان مسکو و کیف را تا حد خطرناکی افزایش داده.

حق نشر عکس AP
Image caption سرویس امنیت فدرال روسیه می‌گوید که "خراب‌کاران" مهمات و مواد منفجره با خود داشتند

آیا روسیه که می‌گوید نقشه این اقدام در کیف طراحی شده قصد دارد آن را با اقدام نظامی تلافی کند؟

ولادیمیر پوتین وعده داده که "چنین چیزهایی را نادیده نخواهد گرفت".

در چنین وضعی، انتقال سامانه زمین به هوای اس-۴۰۰ به کریمه می‌تواند برای گرفتن زهر چشم باشد. در عین حال، وزارت دفاع روسیه اعلام کرده که در این شبه‌جزیره رزمایش نظامی برگزار خواهد شد.

همه این‌ها نشان می‌دهد که روسیه قصد دارد از منطقه‌ای که دو سال پیش به خاک خود ضمیمه کرد و بابتش از طرف کیف و غرب محکوم شد دفاع کند.

  • "منفعتی وجود ندارد"

بعضی‌ها می‌گویند شواهدی هست که نشان می‌دهد روسیه دارد برای حمله آماده می‌شود.

به ادعای آن‌ها زمان کاملا مناسب است: ایالات متحده درگیر انتخابات است، اتحادیه اروپا درگیر خروج بریتانیا است و بازی‌ها المپیک هم حواس همه را پرت کرده. ولی خیلی‌ها این‌جا در مسکو زیر بار نمی‌روند.

آندره کرتونوف، عضو شورای روابط بین‌الملل روسیه، در پاسخ به این ادعاها می‌گوید "هیچ چیز غیرممکن نیست. اما من فکر نمی‌کنم چنین اقدامی با تحرکات تاکتیکی اخیری که از طرف مسکو مشاهده کرده‌ایم سازگار باشد."

توصیف او از شرایط فعلی یک "تنش‌زدایی کوچک" در روابط با غرب است و می‌گوید علایمی وجود دارد که مسکو می‌خواهد به تحریم‌هایی که غرب به خاطر کریمه اعمال کرده پایان دهد، نه این‌که باعث افزایش آن‌ها شود. پایین ماندن قیمت نفت فشاری مضاعف در این راستا است.

آقای کرتونوف در جمع‌بندی خود می‌گوید "من منفعتی برای آقای پوتین متصور نیستم و اگر اتفاقات فعلی به نوعی پرده‌پوشانی برای جنگ باشد واقعا برایم مایه تعجب خواهد بود."

او در عین حال می‌گوید تحریم‌های غرب "روندی انعطاف‌پذیر" به خود گرفته‌اند.

آندره کلسنیکوف، عضو مرکز کارنگی در مسکو، بر این عقیده است که "الان وقت یک جنگ واقعی نیست چون وضع اقتصاد واقعا بد است. این‌ها فقط حرف است، حتی اگر محکم باشند."

به عقیده او بحران اخیر ظرف چند هفته به پایان خواهد رسید. ولی در عین حال هشدار می‌دهد که "همان‌طور که می‌دانید، مناقشه‌های حل‌نشده در هر لحظه می‌توانند شعله‌ور شوند".

پس آیا پاسخ محکم روسیه، یا حتی تمامیت این اتفاق، برای مصرف داخلی است؟

شکی نیست که ادبیات آقای پوتین جالب توجه است. او مقامات کیف را به حمایت از تروریسم متهم کرده و بار دیگر چون گذشته از آن‌ها به عنوان "غاصبان قدرت" یاد می‌کند.

بعد از آشتی اخیر با ترکیه، اصلا عجیب نیست که مسکو بخواهد دشمن خارجی جدیدی پیدا کند تا مردم روسیه در برابر آن صف بکشند و احساس "ما در برابر آن‌ها" جانی دوباره بگیرد.

این فرضیه‌ای منطقی است چون نگرانی‌های اقتصادی ممکن است باعث کاهش حمایت مردم از احزاب طرفدار پوتین در انتخابات آتی مجلس شود.

همین ماه پیش بود که نخست‌وزیر روسیه در کریمه به خاطر کمی حقوق بازنشستگی از طرف زنی در برابر دوربین‌های تلویزیونی مورد عتاب قرار گرفت. او هم که لای منگنه قرار گرفته بود اقرار کرد که کفگیر به ته دیگ خورده.

آقای کلسنیکوف می‌گوید "پوتین باید جای پایش را در جامعه محکم کند. اهمیت یک جنگ کوچک، یا یک درگیری لفظی، در همین است."

"فضای ملتهب همیشه باعث افزایش محبوبیت آقای پوتین می‌شود – حالا می‌خواهد کشمکش تجاری با غرب باشد، یا افتضاح دوپینگ ورزشکاران یا مناقشه‌ای واقعی مثل جنگ سوریه."

حق نشر عکس AP
Image caption ارتش اوکراین در نزدیکی مرز بالفعال با کریمه به حالت آماده‌باش در آمده
  • بن‌بست صلح

چنین صحنه‌سازی خطرناکی – یا پاسخی چنین محکم به هر اتفاقی که واقعا افتاده – برای تنها چند رای اقدامی افراطی به نظر می‌رسد.

در قدم بعدی باید پرسید که آیا واکنش روسیه به روند صلح اوکراین مربوط است؟

آقای پوتین خیلی واضح گفت که مذاکرات صلح اوکراین حالا دیگر "بی‌معنی" است. پیشنهاد برگزاری این مذاکرات در حاشیه اجلاس ماه آینده گروه ۲۰ از طرف اوکراین مطرح شده بود.

اما به نظر می‌رسد که هدف روسیه شکل دادن به این روند است، نه ترک کامل مذاکرات.

آندره کلسنیکوف به قرارداد آتش‌بسی که در پایتخت بلاروس امضا شد اشاره می‌کند و می‌گوید "مذاکرات مینسک حالا به بن‌بست کشیده شده و هیچ کدام از طرفین قادر به اجرای آن نخواهند بود. اما پوتین علاقه‌ای به ترک این روند ندارد و تنها می‌خواهد تنش را بیشتر کند."

رئیس‌جمهور روسیه خیلی صریح از غرب خواست که به کیف برای پیشرفت مسائل فشار بیاورد. این درخواست صریح یک تهدید ضمنی در خود داشت: مسکو تا ابد خود را درگیر مذاکره نخواهد کرد.

کیف اما مسکو را مسئول بن‌بست فعلی می‌داند و به درگیری‌های دایمی با شورشیان طرفدار روسیه در شرق اشاره می‌کند؛ مسکو هم در پاسخ می‌گوید که اوکراین از اجرای اصلاحات سیاسی لازم طفره می‌رود.

آندره کرتونوف می‌گوید "روسیه می‌خواهد مناطق (تحت تسلط شورشیان طرفدارش) به عنوان عاملی بازدارنده در نظام سیاسی اوکراین ادغام مجدد شوند. هدف این است که از پیوستن اوکراین به ناتو یا دوری بیش از حد این کشور از روسیه جلوگیری شود."

و البته شکی نیست که این مساله از ابتدا موضوع اصلی بحران اوکراین بوده. مناقشه اخیر تنها فصلی جدید در روند غیر قابل پیش‌بینی تنش‌ها است.