http://www.bbcpersian.com

20:24 گرينويچ - سه شنبه 24 ژوئيه 2007 - 02 مرداد 1386

احمد زیدآبادی
کارشناس مسائل ایران و خاورمیانه

عدالت و توسعه؛ اسلامگرا یا مسلمان سکولار؟

رسانه ‌های بین ‌المللی از پیروزی حزب عدالت و توسعه به رهبری رجب طیب اردوغان در انتخابات پارلمانی ترکیه به عنوان پیروزی اسلامگرایان یاد می ‌کنند.

در حالی که واژه اسلامگرایی در سالهای اخیر به نحله‌ ای فکری در دنیای اسلام اطلاق می ‌شود که خواهان دخالت دین در امور دولتی است، کاربرد اسلامگرایی برای توصیف حزب عدالت و توسعه ترکیه تا چه اندازه مناسب است؟

تردیدی نیست که حزب عدالت و توسعه در مقایسه با احزاب بشدت سکولار ترکیه دارای گرایش اسلامی است اما این گرایش تنها به حفظ حرمت دین در حوزه شخصی و مدنی محدود می‌ شود و در دستگاه دولت تبلوری ندارد.

این در حالی است که جریان اسلامگرایی در جهان معاصر نه به معنای تقید به دستورهای دینی در حوزه خصوصی و مدنی بلکه به معنای تأسیس دولتی با هدف اجرای احکام دینی در تمام شئون اجتماعی است.

امروزه در دنیای اسلام به مسلمانانی که معتقد به جدایی دین از دولت باشند، سکولار گفته می ‌شود، با توجه به این مطلب به نظر می ‌رسد که حزب عدالت و توسعه، تشکیلاتی شامل مسلمانان سکولار باشد تا حزبی اسلامگرا.

رهبران حزب عدالت و توسعه نیز تمایلی به شناخته شدن به عنوان حزب اسلامگرا ندارند و از همین رو، بر پایبندی خود به نظام سکولار ترکیه تأکید می ‌ورزند.

رویکرد عملی حزب اعتدال و توسعه هم در طول دوران حکومتش چیزی جز ادامه راه دولتهای سکولار قبلی چه در حوزه داخلی و چه خارجی نبوده است.

در حوزه خارجی، حزب عدالت و توسعه روابط رسمی ترکیه با اسرائیل را ادامه داده و هیچگاه در صدد قطع این رابطه برنیامده است.

جریانهای اسلامگرا در منطقه خاورمیانه عموماً به رسمیت شناختن موجودیت اسرائیل را امری غیرشرعی می‌ دانند و خواهان قطع روابط کشورهای اسلامی با آنند.

در واقع، دولت تحت رهبری آقای اردوغان در ترکیه، نه تنها روابط کشورش را با اسرائیل قطع نکرد، بلکه در دوره هایی در صدد برآمد از نفوذ توأمان خود در اسرائیل و جهان عرب در جهت پایان دادن به مناقشه دیرپای خاورمیانه استفاده کند، مسئله ‌ای که در صورت تحقق، موقعیت اسرائیل را به عنوان بخشی جدایی ناپذیر از خاورمیانه تثبیت می ‌کند.

مهمتر از این مسئله، اصرار حزب عدالت و توسعه بر پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپاست.

دولتهای اروپایی شرط عضویت کامل ترکیه در اتحادیه اروپا را ایجاد اصلاحات سیاسی و اقتصادی در این کشور بر مبنای استانداردهای اروپایی اعلام کرده ‌اند.

حزب عدالت و توسعه برای اجرای این اصلاحات اعلام آمادگی کرده و به گفته برخی از منابع اروپایی، در این جهت از دولتهای سکولار قبلی ترکیه نیز موفقتر عمل کرده است.

هم اکنون نیز آقای اردوغان پیروزی قاطع حزب خود در انتخابات پارلمانی را رأی مثبت مردم ترکیه به ادامه اصلاحات برای پیوستن به اتحادیه اروپا اعلام کرده است.

تن دادن به استانداردهای اروپایی در حوزه سیاست و اقتصاد، به معنای پذیرش ماهیت سکولار دولتهای اروپایی و نهادینه کردن آن در ترکیه است.

به عبارت دیگر، اگر ارتش ترکیه و احزاب سرسخت سکولار خود را ضامن حفظ هویت سکولار جمهوری ترکیه در مقابل خطر اسلامگرایی معرفی می ‌کردند، حزب عدالت و توسعه با اصلاحات ساختاری به منظور عضویت در اتحادیه اروپا، سکولاریسم را در ترکیه نهادینه خواهد کرد.

در حقیقت، عضویت ترکیه با اکثریت مسلمان در اتحادیه اروپا، مفهومی بسیار عمیقتر از نهادینه شدن سکولاریسم در این کشور دارد.

عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا به معنای آن است که تقابل فرهنگی عمیقی که از قرنها پیش تاکنون بین دو فرهنگ اسلامی و مسیحی در جریان بوده و با رشد اسلامگرایی در دوران اخیر در برخی از حوزه‌ ها به اوج خود رسیده، برای همیشه جای خود را به همکاری و همزیستی خواهد داد و از این فراتر، نوعی هویت مشترک بر مبنای منافع مشترک شکل خواهد گرفت.

چنین روندی مستلزم به حاشیه راندن هویتهای دینی و تعامل بر مبنای اصول سکولاریسم خواهد بود.

از این نگاه، حزب عدالت و توسعه در ترکیه عملاً در جهتی حرکت می‌ کند که هیچکدام از احزاب سرسخت سکولار براحتی نمی‌ توانستند در آن گام بردارند.

توفیق حزب عدالت و توسعه در مسئله فوق، قاعدتاً ناشی از این است که این حزب به جای ستیزه جویی با پاره ‌‌ای از معیارهای دینی در حوزه شخصی و مدنی، به دفاع از آنها برخاسته و به صورت حزبی سکولار اما مسلمان ظاهر شده است.