วิวัฒนาการของ "activist" ตามนิยาม ราชบัณฑิตไทย

ศัพท์รัฐศาสตร์ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน Image copyright BBC Thai
คำบรรยายภาพ ศัพท์รัฐศาสตร์ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน

หลังจากนาย เดชรัตน์ สุขกำเนิด ได้โพสต์ข้อความบนเฟซบุ๊กว่า เขาได้ทราบรู้จากผู้ใช้งานเฟซบุ๊กชื่อ Tang Moonchinda ว่า "ราชบัณฑิตยสถานแปลคำว่า activist ว่า 'นักปฏิบัติการหัวรุนแรง' " จนทำให้เกิดการวิพากษ์วิจารณ์ถึงความเหมาะสมของการบัญญัติคำดังกล่าว บีบีซีไทยได้ตรวจสอบข้อมูลและพบว่ามีการเปลี่ยนแปลงบัญญัติศัพท์ของคำ ๆ นี้ไปมาในการตีพิมพ์ 8 ครั้งในช่วงตั้งแต่ปี 2536 ถึง 2556

โดยปัจจุบัน ราชบัณฑิตยสถานได้กำหนดศัพท์บัญญัติสำหรับคำว่า "activist" ไว้ว่า "นักปฏิบัติการเชิงรุก" และได้ขยายความเพิ่มเติมว่า "นักใช้กำลังปฏิบัติการเพื่อให้มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ด้วยวิธีการรุนแรง เป็นต้นว่า จัดให้มีการเดินขบวนในถนนเพื่อบีบบังคับให้มีการเปลี่ยนแปลงบรรลุเป้าหมายที่ต้องการ"

พจนานุกรมศัพท์รัฐศาสตร์ตีพิมพ์มาแล้วทั้งหมด 8 ครั้ง โดยเริ่มตีพิมพ์ครั้งแรกในปี 2529

ราชบัณฑิตยสถานได้กำหนดศัพท์บัญญัติ สำหรับคำว่า "activist" ไว้ในฉบับปี 2536 และ 2540 ว่า "นักปฏิบัติการเชิงรุก"

ต่อมาในฉบับปี 2544, 2548 และ 2549 พบว่าได้มีการเปลี่ยนไปใช้คำว่า "นักปฏิบัติการหัวรุนแรง" ซึ่งฉบับปี 2544 ได้ถูกนำมาใช้เป็นฐานข้อมูลในการสืบค้นออนไลน์บนเวบไซต์ของราชบัณฑิตยสถาน และนำมาสู่การวิพากษ์วิจารณ์ในสื่อโซเชียล ก่อนที่จะศัพท์บัญญัติจะถูกปรับกลับไปใช้ "นักปฏิบัติการเชิงรุก" ดังเดิมในฉบับปี 2552 และ 2556 แต่มากับพร้อมคำขยายความเพิ่มเติมในข้างต้น

ศัพท์บัญญัติคำว่า activist ตั้งแต่ปี 2529 โดยราชบัณฑิตยสถาน
ปีที่ตีพิมพ์ ศัพท์บัญญัติคำว่า activist
2529 (ไม่สามารถเข้าถึงข้อมูลได้) -
2536 นักปฏิบัติการเชิงรุก
2540 นักปฏิบัติการเชิงรุก
2544 นักปฏิบัติการหัวรุนแรง
2548 นักปฏิบัติการหัวรุนแรง
2549 นักปฏิบัติการหัวรุนแรง
2552 นักปฏิบัติการเชิงรุก เพิ่มคำอธิบาย
2556 นักปฏิบัติการเชิงรุก เพิ่มคำอธิบาย

ที่มา: รวบรวมโดยบีบีซีไทย

จากการสอบถามทางโทรศัพท์ เจ้าหน้าที่ราชบัณฑิตยสถานผู้หนึ่ง บอกว่า พจนานุกรมกลุ่มวิชานั้นมีการปรับปรุงอยู่เสมอ ๆ และมักจะรวมเป็นเล่มใหม่ทุก 5-6 ปี แต่สำหรับพจนานุกรมรัฐศาสตร์และ นิตศาสตร์ นั้นจะพิมพ์ใหม่บ่อยกว่าสาขาอื่นเพราะขายดี

นอกจากนี้ยังบอกเพิ่มเติมว่ามีการนำข้อแนะนำและความเห็นจากบุคคลภายนอกเสนอในที่คณะกรรมการจัดทำพจนานุกรมเพื่อพิจารณาอยู่เรื่อย ๆ

โดยการเพิ่มเติมคำขยายความนั้นมีให้เห็นครั้งแรกในฉบับที่ตีพิมพ์ในปี 2552 เป็นต้นมา ซึ่งจัดทำโดยคณะกรรมการจำนวนกว่า 18 คน ที่ได้รับการแต่งตั้งเมื่อวันที่ 26 พ.ย. 2550 โดยมี รศ. นรนิติ เศรษฐบุตร เป็นประธานกรรมการ และ ศ.ดร.ชัยอนันต์ สมุทวณิช เป็นกรรมการที่ปรึกษา

รศ. ดร. นิยม รัฐอมฤต อดีตคณบดีวิทยาลัยนานาชาติปรีดี พนมยงค์ หนึ่งในคณะกรรมการบัญญัติศัพท์ทางรัฐศาสตร์ ราชบัณฑิตยสถาน ระหว่างปี 2550-2554 กล่าวว่าจำไม่ได้ว่ามีการปรับปรุงศัพท์บัญญัติคำนี้ในช่วงการทำงานของเขา แต่ได้แสดงความเห็นถึงการบัญญัติศัพท์ดังกล่าว

"Activist ก็คือผู้ทำกิจกรรม หรือ นักกิจกรรม บางทีก็แปลอย่างนั้น ก็ไม่รุนแรงขนาดนั้น ผมเข้าใจว่า ที่เราบัญญัติไว้ยังไม่ถึงขนาดนั้น แล้วแต่ใครจะใช้ทำอะไร คำกลาง ๆ ก็คือนักกิจกรรม สำหรับผมผมจะไม่ใช้คำนั้น ผมจะใช้คำว่า นักกิจกรรม นักเคลื่อนไหว หรือเป็นผู้ทำกิจกรรม" รศ. ดร. นิยม กล่าว

Image copyright BBC Thai
คำบรรยายภาพ บัญญัติศัพท์คำว่า activist ในพจนานุกรมศัพท์รัฐศาสตร์ โดยราชบัณฑิตยสถาน ฉบับปี 2556

นอกจากจัดทำพจนานุกรมและ สารานุกรม แล้ว พันธกิจหลักของ ราชบัณฑิตยสถาน ยังรวมถึงการบัญญัติศัพท์วิชาการสาขาต่าง ๆ และการอนุรักษ์ภาษาไทยมิให้เปลี่ยนไปในทางที่เสื่อม และการส่งเสริมภาษาไทยซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของชาติให้ปรากฏเด่นชัดยิ่งขึ้น

สำหรับคำว่า "หัวรุนแรง" นั้น จากการสืบค้นออนไลน์ พจนานุกรมของราชบัณฑิตยสถานปัจจุบันได้ให้คำจำกัดความไว้ว่า เป็นคำนามที่ไว้ "เรียกคนที่มีความคิดเห็นอย่างใดอย่างหนึ่งอย่างเอาจริงเอาจัง"หรือใช้เป็นคำวิเศษณ์ มีความหมายว่า "ที่นิยมการเปลี่ยนแปลงความคิดเห็น การปฏิบัติ หรือนโยบายเป็นต้น อย่างหักหาญโดยไม่ยอมประนีประนอมใด ๆ"