Fotoğraflarla Fahrelnissa Zeid: 20. yüzyılda 4 farklı kentte renkli izler bırakan bir hayat

Tate Photography Telif hakkı Tate Photography

İstanbul'dan Paris'e, Londra'dan Amman'a şehirleri ve ülkeleri aşan bir sanat hayatı...

Dünya tarihinin iki büyük savaşına tanıklık eden bir ruhun göz alıcı canlılıktaki renklerin içine yerleşen siyahlarda hayat bulan bunalımları...

Türkiye modern sanatının ve soyut resmin öncülerinden Fahrelnissa Zeid'in farklı mekan ve zamanlarda geçen yaratım yolculuğu, bu günlerde Londra'da sergileniyor.

Tate Photography Telif hakkı Tate Photography

İngiltere'nin başkenti Londra'da yer alan en büyük modern ve çağdaş sanat müzelerinden Tate Modern'deki sergide, Zeid'in ilk dönem eserlerinden dışavurumcu resimlerine, soyut resme geçişini yansıtan büyük tuvallerden son dönem portrelerine kadar kariyerinin mihenk taşlarını bulmak mümkün.

Sanatçı bir aile

1901 İstanbul doğumlu olan Zeid, Osmanlı döneminin önde gelen ailelerinden biri olan ve sanata büyük önem veren Şakir Paşa ailesinden geliyor.

Sadrazam Cevat Paşa'nın yeğeni olan Zeid'in bir kardeşi Halikarnas Balıkçısı olarak bilinen yazar Cevat Şakir Kabaağaçlı, diğer kardeşi ise ressam Aliye Berger.

Şakir Paşa ailesi, Büyükada. En ön sol başta Fahrelnissa Zeid oturuyor. Telif hakkı İstanbul Modren Koleksiyonu/Yahşi Baraz Arşivi
Image caption Şakir Paşa ailesi, Büyükada. En ön sol başta Fahrelnissa Zeid oturuyor.

Zeid'in yazar İzzet Melih Devrim ile evliliğinden olan oğlu Nejad Devrim, Türkiye'nin en önemli ressamlarından biri; kızı Şirin Devrim ise Şehir Tiyatroları'nda oyun sahneleyen ilk kadın tiyatrocu.

Zeid ayrıca seramik sanatçısı Füreya Koral'ın da teyzesi.

İstanbul ve Paris'te sanat eğitimi alan Zeid, 1934 yılında Irak'ın Ankara temsilcisi Emir Zeid ile evlendikten sonra bir prenses olarak Avrupa'nın farklı şehirlerini dolaşıyor.

Fahrelnissa Zeid ikinci eşi Prens Emir ve çocuklarıyla Telif hakkı İstanbul Modren Koleksiyonu/Yahşi Baraz Arşivi
Image caption Fahrelnissa Zeid ikinci eşi Prens Emir ve çocuklarıyla

1991 yılında Ürdün'ün başkenti Amman'da hayatını kaybeden Zeid, yaşadığı dönemin dünya çapındaki en önemli kadın ressamlarından biri.

Eserlere yansıyan bir hayat

Bizans, İslam ve İran sanatının motiflerini Avrupa'nın soyut resim geleneğiyle harmanlayan Zeid'in vitray sanatının inceliklerini taşıyan eserleri ve 5 metre genişliğe varan resimlerini Tate Modern'de görmek mümkün.

Raad Zeid Al-Hussein Telif hakkı Raad Zeid Al-Hussein

Sergiyi beraber gezdiğimiz bağımsız küratör ve Clearview sanat girişiminin kurucusu Canan Batur, Tate Modern'deki serginin Zeid'in son yıllarda Avrupa'da görülen ilk solo sergisi olması sebebiyle önem taşıdığını vurguluyor:

"Bu sergi hem Zeid'in tekrar aklımıza kazınmasını sağlıyor hem de Türk sanatının Batı ile özdeşleşip ne kadar daha yaratıcı ve ne kadar öngörülü olabileceğini gösteriyor."

Tate Photography Telif hakkı Tate Photography

Batur, Zeid'in 'trajik hayatının' eserlerine yansıdığını anlatıyor:

"Zeid'in kariyerine baktığımızda 1915'te büyükannesinin portresiyle ilk eserini ürettiğini görüyoruz. 1940'lara kadar aslında Zeid tamamen kendini deniyor ve şekillendiriyor.

Zeid'in sahip olduğu kalın siyah çizgileri ve canlı renkleri eserlerinde çok erken zamanlarda görmeye başlıyoruz. Zeid'in ilk başlarda soyutlaşmayla sorun yaşamasına rağmen 1946'da Londra'ya taşındıktan sonra bununla barıştığını görüyoruz.

Ondan sonraki dönemde de Zeid'in kişisel hayatında yaşadığı problemlerinin sanat hayatını şekilllendirdiğini görmek mümkün. 1958'de eşinin ailesinin darbede öldürülmesi ve böylece Zeid'in hayatının değişmesinin izlerini eserlerinde görebiliyoruz."

Katia Granoff Galerisi'nde 1972 Paris Telif hakkı İstanbul Modren Koleksiyonu/Yahşi Baraz Arşivi
Image caption Katia Granoff Galerisi'nde 1972 Paris

Zeid, Ürdün'de geçirdiği son yıllarında ise evini bir okula dönüştürerek çok sayıda öğrenci yetiştiriyor; Zeid'in mirasının günümüzde halen devam etmesinin önemli sebeplerinden biri de bu.

'Küresel sanat dünyasındaki yerini perçinler'

Londra'daki sergiye paralel olarak İstanbul Modern Sanat Müzesi de 30 Mayıs-30 Temmuz tarihleri arasında bir Zeid seçkisi sergiledi.

Tate Modern'deki sergide de İstanbul Modern koleksiyonundan gelen çok sayıda eser yer alıyor.

ISTANBUL MODERN Telif hakkı ISTANBUL MODERN
Image caption İstanbul Modern'deki Zeid sergisinden

Özellikle Londra'daki sergide de yer alan ve Zeid'in en çarpıcı eserlerinden biri olan 'Cehennemim' İstanbul Modern koleksiyonundan.

Zeid'in 'Cehennemim' adlı eseri Telif hakkı İstanbul Modren Koleksiyonu/Yahşi Baraz Arşivi
Image caption Zeid'in 'Cehennemim' adlı eseri

İstanbul Modern Genel Direktörü Levent Çalıkoğlu, Londra'daki sergiyle ilgili olarak "Tate Modern'de gerçekleştirilen retrospektif Zeid'in küresel sanat dünyasındaki yerini daha da perçinleyerek, uluslararası alanda daha çok tanınmasını sağlayacaktır" yorumunda bulunuyor.

Zeid Telif hakkı İstanbul Modren Koleksiyonu/Yahşi Baraz Arşivi

Tate Modern'deki serginin katalogunda yer alan giriş yazısında ise ilginç bir anekdot yer alıyor.

Zeid'in 1980'li yıllarda portresini yapmak için bir iş adamıyla iletişime geçtiği anlatılıyor.

Tate Photography Telif hakkı Tate Photography

Zeid'in gönderilen fotoğraf üzerinden resmini çizdiği kişi, bugün ABD devlet başkanı olan Donald Trump.

O yıllarda Ürdün'de yaşayan 80 yaşlarında bir kadın ressamın, bugünün Amerikan başkanının resmini çizmiş olması tarihe ilginç bir anı olarak düşüyor.

Londra'dan sonra Berlin ve Beyrut'a da gidecek sergiyi 8 Ekim tarihine kadar dolaşmak mümkün.