پارچه لنگن افغانستان ویا اوزبیک اوچون بو یورت نینگ قه ییری بیخطر؟

Image copyright BBC Uzbek

افغانستان شمالی پایتختی مزار شریف ده بیر نیچه ییل آلدین اورنه تیلگن علی شیر نوایی هیکلینی شیشه بیلن توسیشگه توغری کیلگن. سببی- هیکل آچیلیشی بیلن کیملردیر شاعر هیکلیگه هجوم قیلیب، بورنینی اوپیریب کیتگن ایدی. "بونی کیم قیلگنی هم حاضرگه چه انیق ایمس، لیکن عین عمل اصل اوزبیک لرگه قرشی قیلگن بیر عمل بوله دی" - دییشردی بلخده مین گپله شگن کوپلپ اوزبیک یاشلر- " بولر بیزنی اوزینیکی دیب بیلمسه، قنده ی قیلیب، بیز بو مملکتنی اوزیمیزنیکی دیه آله میز؟!" مزار شریف- اوروش گردابیدن چیقالمه ی یاتگن افغانستانده تینچلیک و تاتوولیک تمثالی ایدی. ذاتن، خارجی لر غیچ- غیچ کابلدن تشقری مین کیگن و کورگن افغانستان بو- شمال. اوزبیک لر زیچ یشاوچی شمال نینگ 8 ولایتیده هر وقت اوزیمنی بی خواطر و ایشانچلی آدم لر قورشاویده حس قیلگن من. سببی- اوزبیکلیگیم. اوزبیک لر یشمه یدیگن منطقه لر- مشهور قوماندان احمد شاه مسعود وطنی پنجشیرهم، تیموریلر اوز دوریده آباد قیلگن. هرات هم ویا اولکن بودا هیکل لری قایه لرگه اوییلگن بامیان هم مین اوچون نسبتن بیگانه. او ییرلرگه هلیگچه بارالگنیم یوق. طالبان ته ینچی بولگن و اکثر پشتون لر یشاوچی جنوب گه- قندهار و هلمند گه باریش ایسه بیر خارجی لیک اوزبیک اوچون اولیمنی بویینگه آلیشگه تینگ عمل.

اوزبیک تونلی فارسی زبان پشتون رهبر بو مملکت ده سینینگ ملتینگ و مسلگینگ کوپ نرسه نی انگله ته دی. حامد کرزی پریزیدنت بولگنی همان اوز قیافه سیده مملکتی نی بیرلشتیریشگه اینتیلدی: ملتی پشتون، تیلی فارسچه، ایگنیده اوزبیک چاپنی.... اما عموم مملکت مقیاسیده آلگنده، حامد کرزی رهبرلیگی هلی اولکن سوال آستیده. ییتکچیلر هر ییرده اکثرن ملتیگه، بعضیده مسلک یا منطقهسیگه قره ب تانیله دی. افغانستان اوچون ملی مسئله حساس، لیکن بو ییرده گی تورته کوپ سانلی ملت - پشتون، تاجک، هزاره و اوزبیک لر آره سیده گی بولینیش نقدر اولکنلیگی هم حقیقت. تاجک لر یشاوچی منطقه لرده جمهور رییس کرزی صورت لرینی یانیده سیزنی احمد شاه مسعود کبی مجاهد ییتکچیلر عکس لری کوزه تیب توره دی. هزاره لر محله لریده ایسه قوماندان لر مزاری یا محقق صورت لری. اوزبیک منطقه لرید ایسه جنرال دوستم رسملری. جمهور رییس اوزگرسه، حامد کرزی نینگ صورت لری المه شیشی انیق، لیکن یانیده گی محلی قوماندانلر - احمد شاه مسعود، دوستم ویا مزاری عکس لری بو بولگه لرده هلی اوزاق ییللر قالسه کیره ک. اوزبیک لر کوپ یشاوچی تالقانده کیتر ایکن من، عصیان کارلیک کوچلی شمال شرقده قنده ی ایشله یمن دیگن خواطر خیالیمگه مطلقا کیلگنی یوق. چونکی اوزبیک لر ایچیده بیر اوزبیکنی کیم فرقله یدی دیسیز؟ عکسینچه، اوچاق اوچمه یدیگن بو منطقه گه ایلته دیگن یالغیز موتر یولی مینی وهیمگه سالریدی. سببی - دوستلریم ایتماقچی، مین دیک بیر چیت ایللیک اوزبیک اوچون پشتون لر یشاوچی بولگن ویا قندوز یوللریدن اوتیب باریش تهلیکه لی ایدی. بو ییرده گی اکثریت نزدیده پشتون لر هر وقت طالباننی قوللگن و قوللشده دوام ایته ویره دی. یولده اوزبیک هیداوچی رولنی قندوزگه ایمس، بلکه آولاق خان آباد یولیگه بوره ریکن، شهرگه کیریب، ایسکی تنیشیم - پشتون برادریمیز نی کوریب اوتمه یمیزمی، دیب سوریمن اوزبیک همراه لریمدن" یوق شرط ایمس" دییشه دی قطعی آهنگده - " ایسان امان تالقانگه ییتیب آلینگ. عمومن، بو ییرگه کیلگنیمیزنی ایتیشینگیز هم شرط ایمس اوشه تنیشینگیز گه. پشتون ایکن، کیم بوله دی، طالبان بیلن علاقه سی قنده ی؟" بو فکر مینی اوچون قوروق خواطر دیک توییلدی. لیکن بیر نرسه نی انگله دیم: افغانستانده گی تورلی ملت لر آره سیده همان اوزه را ایشانچ یوق. احوال شو درجه ده کی، فاریاب لیک اوزبیک هیداوچیم، تاجک یا اوزبیک قیشلاغیدن اوتگنده، اوزینی بی ملال حس قیله دی، موترینی توخته تیب، سوو یا نان ساتیب آله دی. اما پشتون یا کی بلوچ مسکن لریگه ییتگنده تیزلیکنی آشیریب، هیچ ییرده توخته مس ایدی. سببی - ایشانچسیزلیک و اولر طالبان پرست، دیگن قورقوو. سانی آشمه یاتگن اوزبیک لر اینگ کوپ سانلی ملت بولمیش افغان لر، یعنی پشتون لر آره سیده مملکت بویلب اوز ییتکچیلری اورنه تیلیشینی قانونی ضرورت دیب بیله دیگن لر هم بار. سونگی باره کابلده آدم لر بیلن گپلشگنده مین بیر آز توشینه دیگن فارسچه ده سوال سوره سم، کوپلب صحبت داش لریم نیگه ایندی پشتونچه ایمس، فارسچه گپیریشیمیز کیره ک، دیب قالیشریدی. اما کوپلب باشقه ملت وکیل لری افغانستانده بیر ملت - اینگ کوپ سانلی پشتون ییتکچیلیگی اورنه تیلیشیگه اصلا طاقت قیلمسلیکلرینی یاشیرمه یدی. حکومت طالبان بیلن مذاکره گه باریش نیتینی اعلان قیلریکن، کوپلب تاجک، هزاره و اوزبیک لر بو قدم نی پشتون لر اوستوار لیگی نی اورنه تیش حرکتی، دیب تلقین قیله باشله شدی. اولر نزدیده پشتون جمهور رییس حامد کرزی حکومتی باشقه بیر پشتون حرکتی - طالبان بیلن بیرلشیب، یگانه ملت حکمرانلیگینی کوچه یتیرماقچی، خلاص. ایریم لر ایسه قطار یتکچیلری اولدیریلیشی آرتیده فتنه عملی تورگن، دیگن فکرلرگه هم ایشانه دی. فتنه گه ایشانچ حاضر کونده لیک حالت لرده هم کورینه دی. " اوزبیکلر اینگ کوپ یشاوچی ولایت فاریابده بیرانته تورک مکتبی یوق" - دیب نالیدی مزار شریف گه کیلیب، تورک لیسه سیده تحصیل آلگن اوقیمیشلی میمنه لی ییگیت- " چونکی اوزبیک باله لری قرداش تورک تیلینی اورگنیب، زمانه وی تعلیم آلیش افغان حکومتی ایسته مه یدی، شیکللی. " بونده ی ناراض لیک باشقه لرده هم کوچلی. افغانستانده چارک عصرکی کینگ کولمده اهالی روی خطگه آلینمه گن، اما بیران نیچه آی آلدین بیر اداره مسوولی مملکتده گی هزاره لر سانی 9 فایز اطرافیده، دیب چیقریکن، بوتون شیعه هزاره جماعه سی گه تولدی. هزاره لر اوزلرینی کمیده 15 - 20 فایز دیب بیلیشه دی. اوزبیک لر هم اوز سانلرینی باره سیده گی رسمی حسابلرنی شبهه آستیگه آله دیلر. " هلی 1070 ییللرده گی ساویت انتسیکلوپیدیا سیده افغانستان ده گی اوزبیک لر بیر یریم ملیون، دیب کورسه تیلگن" - سوال قویه دی ساویت اتفاقیده تحصل آلگن شمالی اوزبیک ضیالی سی- " اوشه ندن بیری افغانستان اهالی سی سانی ایککی برابر دن آشدی، اما شمالده گی 8 ولایتده زیچ یشاوچی اوزبیک لر سانی تورلی منبع لرده همان بیر- بیریریم ملیون، دیه قید ایتیله دی". "نیمه 40 ییل دن بیری بو ییرده گی اوزبیک عیاللری بالقه توغمه دی می یا "؟

کوپلب شماللیک لر افغانستاننی فدرال مملکتگه ایلنتیریش آرزوسینی یاشیریشمه یدی. حتی اتاقلی افغان شناس غربلیک لر هم مملکتده تینچلیک اورنه تیش اوچون شونگه اوخشش بیر ییچیمگه کیلیش ضرورلیگینی ایته باشلشگن.

بیراق رسمی کابل و کوپ سانلی پشتونلر نزدیده بو ایندی افغانستاننی زیمدن پارچه لشگه تین بیر عمل بوله دی.

" بیز به ریمیز بیر افغان میز. اوزبیک هم، تاجیک هم، پشتون هم - برادر میز" - دیدی پشتون تانیشیم- " بیزنی فدرال قیلیب، بولیش ناتوغری بوله دی".

باشقه صحبت داش لریم فکر ایسه تمامیله اوزگه چه.

" بیز همه میز بیرمیز - افغانستانلیک میز" - دیدی اوزبیک طلبه ییگیت - اما مین افغان ایمس، اوزبیک من. هر منطقه و ملت تینگ حق - حقوققه ایگه بولیشی اوچون، جنوبده گی اوروشلر شمالنی هم آرقه گه تارتمسلیگی اوچون فدرال بولیشیمیز کیره ک".

سونگی ییللر معلوم بولگن مخفی حجت لرگه کوره، هلی 60 - 70 ییللری بریتانیا و روز امپراطوری لری آره سیده بوفیر حدود بولگن افغانتساننی بویوک قدرت لر کیلیشیب، سابق شوروی ایران، و پاکستان اورته سیده بولیب تشله شگه کیلیشگن لر. اما پاکستان طرفی پشتون لر یشاوچی جنوبی افغانستاننی آلیشنی ایسته مه گن.

" شو اثنا عین ریجه هم برباد بوله دی و افغانستان بیر بوتون سقله نیب قاله دی. لیکن اونینگ ایچیده گی پارچه لنیش هر قدمده، هر فکر ده هنوز سیزیله دی.

مزار شریفده مرکزیده ایسه علی شیر نوایی هیکلی همان شیشه توسیق ایچیده. اوزبیک تنیشلریم گه کوره، " یخیش کونلر کیلسه، بو هیکل اطراف ده گی حمایه توسیغی آلیب تشله نه دی، عکسینچه، نوایی هیکلی نینگ شو ییرده تورگنی هم غنیمت".