برینچی قسم:افغانستانده اوزبیک تیلی‌نینگ اوتمیشی و بوگونگی احوالی

اوچمس ایزلر

Image caption افغانستان دیگن سیاسی ـ جغرافی حدود اورته گه کیلمسدن آلدین بو یورتده، تورکی سلاله‌لر اوزون ییللر بیرین- کیتین حُکم سوریب کیلگنلر.

تأریخدن معلوم بولیشیچه، افغانستان ـ تورکی خلقلرنینگ قدیمی و تأریخی وطنی حسابلَنه‌دی. افغانستان دیگن سیاسی ـ جغرافی حدود اورته گه کیلمسدن آلدین بو یورتده، تورکی سلاله‌لر اوزون ییللر بیرین- کیتین حُکم سوریب کیلگنلر. میلاددن آلدین هونلر، کوشانیلر و اوندن کییین یفتلیلر/هفتالیتلر سلطنت قوریب، بویوک مدنیت یره‌تیب، اوزلریدن اوچمس ایز قالدیریشگن. شونینگدیک، رتبیل شاهلر، کابل شاهلر، قرلوق شاهلر، قاره خانیلر، غزنویلر، سلجوقیلر، موغول‌لر، تیموریلر، بابر و اونینگ اولاده‌لری، شایبانیلر، افشاریلر، اشتر خانیلر و نهایت جنوبی تورکستان اوزبیک خانلیکلری(خلم خانلیگی، بلخ خانلیگی، آقچه خانلیگی، سرپل خانلیگی، شبرغان خانلیگی، اندخوی خانلیگی، میمنه خانلیگی) سیاسی سلاله‌لر صفتیده حکمرانلیک قیلیب کیلدیلر.

اِیوریلیشلرده‌گی اوزلیگ

حاضرگی کونده هم افغانستان‌ اهالیسی‌نینگ سلماقلی قسمینی کیلیب چیقیشی تورکی خلقلرگه منسوب بولگن اهالی جمله‌دن: اوزبیکلر، تورکمنلر، قیرغیزلر، قرلوقلر، افشارلر، قیزیل باشلر ، ایماقلر، هزاره‌لر، تیموریلر و شیبانیلر؛ شونینگدیک، افغانلشگن تورکی قوملر: غوری، فیروز کوهی، جمشیدی، تایمنی، چهار ایماق، خلچ، و باشقه‌لر تشکیل ایته‌دی. اوشبو اِتنیک گروهلردن آخرگی‌لری تورلی اجتماعی و سیاسی عامل‌لر سبب اوتگن دورلرده اوز تیل‌لرینی یوقاتیب، پشتو و دری تیل‌لریده سوزله‌شیشگه مجبور بولگنلر. بولر آره‌ سیدن فقط اوزبیکلر، تورکمنلر همده قیرغیزلرگینه اوز تیل‌لریده گپیره آلیش و بیرقَدَر یازیشنی سقلب قاله آلیشگن. مثال اوچون غوربند[1] تورکلری‌نینگ اینگ کته قسمی اوز آنه تیل‌لرینی الّه‌قچان یوقاتیب بولگنلر، قالگنلری هم بو جریان‌نی اوز باشیدن اوتب کیلماقده‌لر. باشقه تاماندن، تیل‌لرینی بوتونلی یوقاتگن قوم صفتیده هزار‌ه‌لرنی یقّال مثال قیلیب کورسه‌تیب اوتیش ممکن. بوگونگی کونده اولر اوزلریگه خاص لهجه‌ده فارس/دری تیلیده سوزلشه‌دیلر. هزاره شیوه‌سیده شونچه که، سیزیلرلی مقدارده تورکی/ موغولچه سوزلر سقلنیب قالگن. یقین اوتمیشدن سوز آچه‌دیگن بولسک، بوندن تخمینن بیر عصر آلدین پایتخت کابلدن افغانستان‌‌نینگ جنوبی هلمند ولایتی‌گه بدرغه قیلینگن اتنیک اوزبیکلر‌نینگ کته بیر قسمی افغان/پشتو همده فارس تیلیده گپله‌شیشگه محکوم قیلینگنی معلوم. بولر عین حالده افغانلشگن یاکه، تاجیکله‌شیب قالیشگن. تورکی اتنیک قتلم گه نسبتن جوده- جوده ناروا بولگنی کوپچیلیککه آیینه‌دیک عیان. گپیریلگن مسأله تاریخچی‌لر تامانیدن آبدان اورگنیلیشی لازم دیب اویله‌یمیز.

تیل بولمسه، ایل بولمس

Image caption عامّه خلق آره‌سیده اوزبیک تیلی متن‌سیز بیر شکلده یشب قاله آلدی

افغانستان موجود چیگره‌لری بیلن میلادی1747 ـ ییلده مملکت اوله‌راق منطقه خریطه‌سیده پیدا بولدی. یعنی نادر افشارنینگ اولیمیدن کییین، حاکمیت اوغان درّانیلری قولیگه اوتیشی بیلن بو یورت رسمی مملکت صفتیده شکللنه باشله‌دی. باشقه آز سانلی و حتا اوزبیکلرگه اوخشه‌گن کوپ سانلی خلق و ایلتلرنی قیسیب، صحنه‌دن چیقریب یوباریش حسابیگه اوغان حکمرانلیگی مستحکم‌لندی. قنچه ظلم و تاپته‌لیشگه دوچ کیلمه‌سین استیلاچی افغانلر اوزبیکلرنی بوتونلی یوق قیله‌آلمه‌دیلر. باشیگه کیلگن بلاـ قضالرگه قره‌می، اوزبیک تیلی اوزبیک خلقی‌نینگ سیوملی تیلی بولیب قاله بیردی. در واقع اوزبیک تیلی افغانستان‌نینگ تورکی خلقلر حیات کیچیره‌دیگن حدودلریده، بدخشاندن آلیب هرات گه چه بولگن کینگلیک‌لرده اوزینی نمایان قیلیب کیلدی. عامّه خلق آره‌سیده اوزبیک تیلی متن‌سیز بیر شکلده یشب قاله آلدی. متن‌سیز دیییشیمیزنینگ سببی افغانستان بویلب بو تیلده کوزگه کورینرلی ادبی اثرلر یره‌تیلمه‌دی. اوزبیک خلقی ضیالی سیز قاره خلق صفتیده هیچ بیر حمایه‌سیز اوز تیل‌لرینی شو بوگونگه‌چه آغیزلریده اوشلب توره آلدی. مکتب، مدرسه کورگنلر، اوقیمیشلی‌لر اوزبیک تیلینی حمایه قیلیش یبر یاقده تورسین، کوپراق بیلیب ـ بیلمَی اونی بوزیشگه اوتدیلر.

کوچلی تیلدن کوچلی ادبیات توغیله‌دی

Image caption تیموریلر حاکمیتی دَوری اینیقسه، علیشیر نوایی‌ یشه‌گن ییل‌لر اوزبیک ادبیاتی تا‌ریخی‌نینگ آلتین دوری سنه‌له‌دی.

بیر زمانلر خراسان ادبی حوزه‌سیده گورکیره‌‌ب رواجلنگن اوزبیک تیلی اساسیده اولکن ادبیّات یوزه گه کیلدی. اوزبیک ادبیاتی تأریخی‌نینگ اینگ قیمتلی ادبی اثرلری حاضرگی افغانستان یا قدیمگی جنوبی تورکستان‌ده ایجاد ایتیلدی. مولانا لطفی، آتایی بلخی، امیرالکلام علیشیر نوایی، سلطان حسین بایقرا، ظهیرالدین محمّد بابر و باشقه‌لر اوز ادبی میراثی‌نینگ کته قسمینی شو حدودده ایجاد ایتدیلر. تیموریلر حاکمیتی دَوری اینیقسه، علیشیر نوایی‌ یشه‌گن ییل‌لر اوزبیک ادبیاتی تا‌ریخی‌نینگ آلتین دوری سنه‌له‌دی. بو ییللرده سوز ملکی‌نینگ سلطانی اولوغ نوایی اوزی‌نینگ بی بها ادبی خزینه‌سینی یره‌تدی، در واقع اوشبو دَور اوزبیک ادبیاتی تاریخیده اوزبیک ادبی تیلی‌نینگ شکللنیشی اوچون مهم دَور حسابلنه‌دی. شوندن کییین ادبیّاتیمیز بوتونلَی زوالگه یوز توتگنی اچینرلی بیر حال البته. بونگه نوایی و بابر زمانیده وجودگه کیلگن ادبی محیط‌نینگ آره‌دن کوتریلیشی و اوندن سونگ اوزبیک ادبی محیطی شکللنیشی اوچون لازم شرطلر یره‌تیلمه‌گنی اساسی سبب حسابلنه‌دی. افغانستان شمال ولایتلری بوتونلَی کابل سلطنتی تامانیدن ضبط ایتیلگندن سونگ اوزبیک تیلی جدی روشده کم سیتیله‌ باشله‌دی. در واقع بو تیل اوز یوقاری‌لیگیدن قویی سَری توشیب، سوزلاوچیلری تامانیدن خاندانلر و قیشلاقلر سطحیده، کونده‌لیک معیشی تیلگه ایله‌نیب قالدی. اوشنده، اوزبیکلر فرزندلری مکتبلر و تعلیم درگاهلریده فارس و یا پشتو تیلیده اوقیتیلردی، اوزبیکلر حکومت اداره‌لری و مکتب‌لرده اوزبیک تیلیده سوزلش حقوقی گه ایگه بولمی قالدیلر. روایت قیلیشلریچه میمنه شهری مکتب لریدن بیریده اوزبیک تیلیده گپیرگن بیر اوزبیک اوقیتوچی مکتب اداره‌سی تامانیدن جریمه گه تارتیلگن. اوزبیک یازووچی و ایجادکارلری کوپینچه فارس تیلیده یازگنلر. اوزبیک تیلیده یازیلگن شعرلرنی مطبوعاتده همده کتاب شکلیده چاپ ایتیش منع ایتیلگن. بو ییللرده اوزبیکلر آره‌سیده نوایی خوانلیک، مشربخوانلیک، یسّوی خوانلیک بولیب تورردی. صوفی الله یار، هویدا و باشقه لر اثرلری خصوصی شکلده اوزبیکلر حیات کیچیره‌دیگن قیشلاقلر مسجدلریده اماملر تامانیدن اوقیتیلگن خلاص. اورنی کیلگنده شونی هم ایتیب اوتیش کیره‌ک که، سابق قرال محمد ظاهر حاکمیتی دوریده افغانستان ملی مجلسی‌نینگ اوزبیک وکیللری‌: ابوالخیر خیری، نظرمحمد نوا همده عبدالکریم نزیهی جلوه کبی اوزبیک ضیالی‌لر کوره‌شی و تشبثی نتیجه‌سیده ایلک بار افغانستان رادیوسیده اوزبیک و تورکمن تیللریده ایشیتتیریشلر باشلندی. هر کون یریم ساعت اطرافیده یایینلنه‌دیگن بو ایشیتتیریشلر محمد ظاهرشاه‌نینگ عمکی بچه‌سی محمد داوود باشچیلیگیده عملگه آشیریلگن بیر حربی تونتریشدن کییین توخته تیلدی. بو احوال میلادی 1987 ییل‌نینگ اورته‌لریگه چه دوام ایتدی.