Gulnoraning 1 milliardi Trampga tegadimi?

Janob Kampbell Oʻzbekiston-Germaniya forumi, Markaziy Osiyo Inson huquqlari uyushmasi, Ochiq jamiyat tashabbusi tashkilotlari va muxolifat faoli Sanjar Umarovga vakillik qilmoqda
Image caption Brayan Kampbell Oʻzbekiston-Germaniya forumi, Markaziy Osiyo Inson huquqlari uyushmasi, Ochiq jamiyat tashabbusi tashkilotlari va muxolifat faoli Sanjar Umarovga vakillik qilmoqda

Amerikalik huquqshunos Brayan Kampbell AQSh va Oʻzbekiston oʻrtasida Gulnora Karimovaning pullari taqdiri borasida oʻtkazilayotgan muzokaralarga maʼlumot yetkazib berish yoʻlida ish olib bormoqda. AQSh hukumati sud hujjatlarida Karimova xonimga tegishli ekani aytilgan qariyb 1 milliard dollarni muzlatib qoʻygan va uni musodara qilish arafasida. Musodara borasidagi qaror Oʻzbekiston hukumati aralashuvi bilan bir necha bor kechiktirildi. Hozirda Toshkent va Vashington bu yirik miqdordagi pullarni nima qilishga kelisha olmayapti. Toshkent pullar Oʻzbekistonga qaytarilishini istaydi.

Janob Kampbell Oʻzbekiston-Germaniya forumi, Markaziy Osiyo Inson huquqlari uyushmasi, Ochiq jamiyat tashabbusi tashkilotlari va muxolifat faoli Sanjar Umarovga vakillik qilmoqda.

BBC u bilan London safari chogʻida uchrashib, muzokara tafsilotlari va 1 milliard dollar kimga tegishi kerakligi haqida soʻradi.

Kampbell: Gulnora Karimova ishida AQSh hukumati 900 million dollarni musodara qilishga shaylanyapti. Bu faqat AQShdagi pullar. AQShdan tashqari boshqa mamlakatlar ham Karimovaga bogʻliq korruptsiya tergovlari doirasida boshqa mulklarni ham musodara etishga urinishyapti. Mening vazifam - bu ish boʻyicha ishlayotgan barcha hukumatlar, xususan AQSh, Frantsiya, Shveytsariya, Lyuksemburg, Belgiya va koʻplab boshqa hukumatlardan Karimovaga pora sifatida berilgan pullar endi Oʻzbekiston xalqi manfaatida yoʻlida ishlatilishini soʻrashdir. Hozirda 22ta mamlakat Karimovani tergov qilyapti. Men turli hukumatlarga aytib kelayotganim shuki, Oʻzbekiston xalqi va Oʻzbekiston hukumati bitta narsa emas. U yerda yaqinda prezident oʻzgardi, lekin koʻp yillar osha Karimovaga oʻz lavozimini suisteʼmol qilishga yoʻl qoʻyib bergan tuzum oʻzgarmadi. Biz hohlaymizki, agar pullar musodara qilinsa, u Oʻzbekistondagi butun xalqning manfaatida yoʻlida sarflansin.

BBC: Agar sud bu pullar musodara etilsin deya hukm chiqarsa, pullar AQSh gʻaznasiga tushadimi?

Kampbell: Ha, lekin biz bu pullar AQSh gʻaznasiga tushishini ham istamaymiz. Kongress uni keyin istagan maqsadida sarflashi mumkin. Hozirda Kongress umuman pul sarflashni istamaydi. Lekin, tushsa, biz undan bu pullarni Oʻzbekiston xalqiga qaytarib berishni soʻrashimiz mumkin boʻladi. Bu jarayonga umid bilan qaramayapmiz.

BBC: Hozir Gulnora Karimova tergovi qay bosqichda? Uning pullarini musodara etish qarori bir necha bor kechiktirildi.

Kampbell: Mazkur ish boʻyicha AQSh va Oʻzbekiston hukumatlari muzokaralar olib borishyapti. Oʻzbek hukumati oxirgi daqiqalarda ishga aralashdi, hukm chiqishiga ikki kungina qolgandi. Oʻzbek hukumatining daʼvosi shuki, barcha ayblanuvchilar javobgarlikka tortilgan. Hamma hibsga olinib, sudga tortilgan, shuning uchun pullar oʻzbek hukumatiga qaytarilishi kerak deydi. U korruptsiya muammosini ham hal qilganini aytmoqda. Lekin, Karimova sudga tortilmagan-ku. Men va hamkasblarim AQSh qonunlariga binoan Amicus brief, yaʼni "hakam doʻsti" sifatida maʼlumotni sudga topshirishga tayyormiz. U hujjatda urgʻulaymizki, Gulnora sudga tortilmagan. Undan tashqari, bu pullar qaytarilmasligi haqida AQSh qonunchiligida nima deyilganini ham koʻrsatamiz. Asl jabrdiyda Gulnora emas, oʻzbek xalqi ekanini aytamiz.

BBC: Lekin, oʻzbek hukumati asl jabrdiyda oʻzi ekanini aytyapti. Xorijiy kompaniyalar kelib oʻzbek amaldoriga Oʻzbekiston zaminida pora berishgan, demak jinoyat oʻzbek zaminida yuz bergan. Shuning uchun pullar jabrdiydaga berilishi kerak, deyishyapti.

Kampbell: Birinchidan, bu jinoyat faqat Oʻzbekistonda yuz bermagan. U global jinoyat. Bir necha mamlakatlar hozir sud ishlarini boshlaganlar. Gulnora pulni olib, Oʻzbekistonda saqlagani yoʻq. U bizning iqtisodiy tizimlarimiz va banklarimizdan foydalandi, hamda dunyo boʻylab koʻchmas mulk sotib oldi. Shunday ekan, hamma oʻzini jabrdiyda deb koʻradi va korruptsiya toʻxtatilishini istaydi. AQShda banklarni ishlatgan va Nьyu-York birjasida qayd etilgan kompaniyalar Karimovaga pora berganliklarini tan olishdi va katta jarimalarga tortilishdi. Gap shundaki, Oʻzbekistonda koʻp ishlar yopiq eshiklar ortida qilinadi. Men Oʻzbekistonga oid boshqa masalalar boʻyicha ham ish olib boraman. Bularning barchasini jamlasangiz, Oʻzbekiston hukumati nodemokratik, parlament hukumatning qarorlarini qoʻllab-quvvatlashi, prezident esa oldindan tayinlangan ekaniga guvoh boʻlasiz. Juda kam oʻzgarish qilingan. Oʻzbekistonga sarmoya kiritgan kompaniyalar har doim yoʻqotishlarga yuz tutadilar. Bilishimcha, Oʻzbekiston xorijiy kompaniyalar tomonidan oʻgʻirlangan mulk uchun eng koʻp sudga tortilayotgan davlatdir.

BBC: Yana Gulnora Karimova ishiga qaytsak, oʻzbek hukumati nimani istaydi?

Kampbell: U pul unga berilishini va oʻzi istaganicha uni sarflashni istaydi. Bir soʻz bilan uni "hukumat" deyish qiyin, chunki u yerda kichik sonli shaxslar uzoq vaqtdan beri katta qudratga ega boʻlib kelyaptilar. Pulni oʻsha shaxslar istaydi. Pul qaytarilsa, Oʻzbekiston uchun sarflanmaydi.

BBC: Qayerdan bilasiz buni? Pul qaytarilmay turib, qanday qilib buni ishonch bilan ayta olasiz?

Kampbell: Aytolmayman. Toʻgʻri. Lekin, men ularning oʻtmishdagi qilmishlariga qarab xulosa qilyapman. Masalan, Jahon bankining fermer traktorlari uchun ajratgan pullarini qanday sarflashganiga qarayman. Juda katta miqdordagi pullar har yili yoʻqolib qoladi. Turkiyalik tadbirkorlar bilan suhbatlar oʻtkazdik, ular tortib olingan mulklarini qaytarib olisholmayapti. Faqat telekommunikatsiya emas, barcha sohalarda korruptsiya ustivor. Paxta sohasidagi korruptsiya majburiy mehnatning saqlanib qolishiga sabab boʻlyapti.

BBC: Bu tergovlar boshlanganida Oʻzbekiston tepasida Karimov, AQShnikida esa Obama edi. Hozir Shavkat Mirziyoyev va Donalьd Tramp. Sizningcha, Tramp maʼmuriyati bu ishda adolatga erishishga qiziqish bildiradimi?

Kampbell: AQSh hukumati - nihoyatda katta idora. U qonunlar bajarilishi bobida juda yaxshi ish olib boradi. Mazkur tergov ishi siyosat ostida qolib ketadi deb oʻylamayman. AQShda eng muhim masalalardan biri - korruptsiyaga qarshi kurash. Shunday ekan, bu tergov rivojlanishida oʻzgarishlar boʻladi deb oʻylamayman. Lekin, Oʻzbekiston tomonida, prezident oʻzgarsa ham, hukumat oʻsha-oʻsha.

BBC: Lekin, oʻzbeklar aytishi mumkin, mayli, bizda prezidentning qizi Gulnora Karimova davlat amaldori edi, endi esa AQShda Trampning qizi Ivankaga davlat lavozimi berildi. Uning oʻta yirik biznes manfaatlari bor va endi u davlat rasmiysi boʻldi. Trampning oʻzi esa soliqlarini oshkor qilmayapti. Bunday hukumat korruptsiya tergovini koʻngildagidek olib borishiga qanday ishonishimiz mumkin? Oʻzlarining qarindosh-urugʻchiligi va biznes manfaatlari savol ostiga olinayotgan bir paytda, ularning Oʻzbekiston ustidan hukm chiqarishi adolatdanmi?

Kampbell: Ha, mening xavotirlarim bor bu borada, va bu xavotirlarni AQSh axloqiy qoʻmitasi ham izhor qildi. Korruptsiya AQSh hukumati uchun yangi narsa emas. Men har doim qaysidir siyosatchi oʻz lavozimini suistemol qiladi deb bezovta boʻlaman. Lekin, bu yerda gap 1 milliard dollar pora puli haqida ketyapti. Trampga qarshi qarindosh-urugʻchilik va hukumat lavozimidan oʻz biznes manfaatlarini kuchaytirish ayblari qoʻyilyapti. Bu ikki narsa bir-biridan farq qiladi. Agar Ivanka Tramp 1 milliard dollar oʻgʻirlasa, men AQSh adliya tizimi bunga chora koʻradi deb oʻylayman. Bunga ishonaman. Ayni damda, oʻzbek Adliya vazirligi buni qilishiga ishonmayman. Qilmadi. 1 milliard dollar oʻgʻirlagan Karimova ajoyib bogʻida uy hibsida oʻtiribdi. Qamoqda emas. Donald Tramp bizga faqat prezident, xolos. Aytganimdek, AQSh hukumati juda katta - Kongress bor, adliya tizimi bor. Guvohi boʻlayapsizki, adliya tizimimiz hali ham oʻz vazifasini bajarayapti va Prezident amallarini savol ostiga olyapti. Ular hatto prezident farmonlarini toʻxtatib qoʻyishyapti. Bu demokratiya. Ha, ayblovlardan juda havotirga tushamiz. Lekin, ularni javobgarlikka tortadigan tizimimiz samarali ishlab turibdi. Biz Oʻzbekistondan ham shuni istaymiz.

BBC: Nima uchun Karimova tergovi AQShda buncha uzoqqa choʻzilyapti?

Kampbell: Chunki bu ishlar odatda uzoqqa choʻziladi. Xorijiy hukumatlar haqida gap ketganda, AQSh hukumati juda ehtiyotkorona ish tutishga urinadi. Tashqi ishlar masalasida adliya vazirligi ijrochi hukumatga yuzlanadi. AQSh adliya tizimida "kleptokratiya tashabbusi" bor. Unga binoan, kleptokratiya (oʻgʻirlikka moyil davlat) amaldorlari tergov qilinadi va sudga tortiladi. Biz AQSh hukumati bilan Qozogʻistondagi BOTA jamgʻarmasini muhokama qildik. Unda ham qozoq hukumati rasmiylari olgani aniqlangan millionlab pullarni AQSh musodara qilgan va bu pullar soʻngra maxsus kelishuvga binoan Qozogʻistonda tashkil etilgan jamgʻarmaga berilgan va uning sarflanishi keyin xalqaro kuzatuvchilar tomonidan tekshirib turilgan.

BBC: Sizningcha oʻzbek va AQSh tomonlari ham shunday jamgʻarma tuzishni muhokama etishyaptimi?

Kampbell: Men shunday deb umid qilaman, chunki biz shuni tavsiya qildik. Lekin, BOTA jamgʻarmasidagi miqdor kichik edi (78 million dollar), Karimova ishida esa gap 1 milliarddan koʻproq pul haqida ketyapti. Bu oʻta yirik miqdordagi pul. Shuning uchun uning qanday sarflanishidan biz havotirdamiz. Ayni damda oʻzbek tomoni muzokaralarda oʻz aytganida turib olgan, yaʼni "Bizga pulni ber, tamom-vassalom". Men bilishimcha, muzokaralarda oldinga siljish boʻlmayapti. Qaysi bosqichda AQSh hukumati muzokaralarni yopib, keyingi bosqichga oʻtadi, degan savol tugʻiladi.

BBC: AQSh hukumati Gulnora Karimovaning Toshkentda yoki xorijda sudga tortilishi yoki ozod etilishini talab qilyaptimi?

Kampbell: Yoʻq, unday deb oʻylamayman. Lekin, AQSh qonunchiligiga koʻra, agar jinoyatchi sudlanmagan boʻlsa, unda uning pulini qaytarmaslik kerak. AQSh adliya tizimi ayblanuvchiga qanday munosabatda boʻlinayotganini ham hisobga oladi.

BBC: Shveytsariyalik advokatga koʻra, Gulnoraning ahvoli yomon, u oʻz saroyi tashqarisidagi kichik kulbada saqlanyapti.

Kampbell: Bilasizmi, men Filippindagi turmalarda boʻlganman. 10x10 metr xonada 60 odam saqlanadi. Men bilan yaqindan ishlaydigan Sanjar Umarov oʻzbek turmasida "maymun qafasi"da saqlangan va 60-70 tutqun koʻzi oldida qiynoqqa solingan, keyin shu mahbuslar uni doʻpposlashgan. Agar tutqunlik sharoitlari haqida gapiradigan boʻlsak, Gulnora Karimova ajoyib sharoitlarda saqlanyapti. Hali ham. Tasavvur qilasizmi, oʻzbek mahbuslarining nechtasi oʻsha kulbada ushlab turilishni xohlagan boʻlardi? Hammasi. Shubhasiz. Unga hali ham yumshoq munosabatda boʻlishayapti.

BBC: Siz Oʻzbekiston haqida AQSh tergovchilariga maʼlumot berishga urinyapsiz. AQSh hukumati oʻzi Oʻzbekiston haqida yetarli bilimga ega deb oʻylaysizmi?

Kampbell: Menimcha, AQSh hukumatida Oʻzbekiston haqida juda koʻp bilimga ega shaxslar bor. Masalan, davlat departamenti, kongressda... Lekin, AQSh adliya vazirligidagi prokurorlar - korruptsiya bilan shugʻullanuvchi prokurorlar. Shunday ekan, ularning mutaxassisligi - korruptsiya.

BBC: Lekin, axir bu ish faqat korruptsiya haqida emas. Bu ish yirik siyosiy ahamiyatga ega boʻlgan ish, shuning uchun ham siyosiy muzokaralar shunchalar uzoqqa choʻzilyapti, shunday emasmi? Oʻzbekistonning siyosiy quroli bormi bu muzokaralarda? AQSh ham oʻzbeklarni hafa qilmaslik evaziga, qandaydir siyosiy manfaatni koʻzlayaptimi?

Kampbell: AQSh hukumati Oʻzbekistonga hamisha ehtiyotkorlik bilan yondoshib kelgan deb bilaman. Chunki Oʻzbekiston Ipak yoʻli markazida, Markaziy Osiyoning qoq oʻrtasida. Uni Amerika xalqi bilmasa-da, Amerika hukumati juda muhim deb biladi. Chunki biz hali ham Afgʻonistonda oʻz qoʻshinlarimizga egamiz. Shunday ekan, siyosat va qonun toʻqnashayapti. Biz hozir qonunga eng asosiy eʼtiborni qaratyapmiz. Lekin, qonunga ham siyosat aralashgan ekan, biz Oʻzbekistondagi siyosiy tuzumni tushuntirib berishimiz darkor. Oʻzbekiston hukumati - kleptokratiya, buni unutmaslik kerak. AQShning xalqaro munosabatlarida yetakchi rol Davlat departamenti yoki Pentagon (Mudofaa vazirligi)ga beriladi, kamdan-kam hollarda Adliya vazirligining gapi oʻtadi. Shunday ekan, hatto AQSh hukumatining ichidagi vazirliklar ham turlicha fikrlarga ega ekaniga guvoh boʻlamiz. Biz esa ularning barchasini yetarli maʼlumot bilan taʼminlamoqchimiz. Ayni damda AQSh har doim Rossiyaning rolidan havotir olib kelgan va Oʻzbekiston buni bila turib, undan oʻz manfaati yoʻlida foydalanishga urinib keladi. AQSh ham oʻzining ehtimoliy siyosiy yo iqtisodiy sherigini hafa qilgisi kelmaydi.

BBC: AQSh hukumati oʻz banklarining korruptsion maqsadlarda ishlatilishiga yoʻl qoʻyib bergan, deydigan tanqidchilar ham bor. Masalan, Shveytsariyani olsak, Karimovaning pullari saqlangan Lombard Odier bankiga qarshi hozirda Shveytsariya hukumati jinoiy tergov ochgan. Vaholanki, shu bankning oʻzi shubhali pullar borasida hukumatni ogoh qilgandi. Lekin, AQSh oʻzidagi banklarni nega jinoiy javobgarlikka tortmayapti? Pora bergan xorijiy kompaniyalarga yirik jarimalar soldi, endi Karimovaning izidan tushgan. Nega oʻz banklari suvdan quruq chiqyapti?

Kampbell: Bu ajoyib savol. Unga men toʻliq javob bera olmayman. Lekin, men bilishimcha, bu banklarga hech nima boʻlmadi. Muammo shunda. Oʻylaymanki, biz barchamiz javobgarmiz. Biz juda qulay boʻlgan bank tizimidan kleptokratiyalar foydalanishiga yoʻl qoʻymasligimiz kerak. AQShda aksil-korruptsiya qonunlarimizga oʻzgartirishlar kiritilishi zarur. Bank hisobi anonim kompaniyalar nomiga ochilishi toʻxtatilishi kerak. Kim nima va qanday roʻyxatdan oʻtkazayotgani ochiq boʻlishi kerak. Banklar shunda muhim tekshiruvlarni olib borishi mumkin boʻladi. Masalan, Delaver shtatida juda osonlik bilan, tekshiruvlarsiz bank hisobini ochish mumkin. Buni yangi qonunlar yordamida toʻxtatish qiyin narsa emas. Undan tashqari, ular kompaniyalarni shaxslardan ayri narsa sifatida koʻradilar. Bunga nuqta qoʻyish kerak. Mana Vimpelkom katta jarima toʻladi, lekin kim qamaldi? Hech kim. Muammo shu. Kimdir yoki bir guruh shaxslar pora berishga qaror qilishgan, biz ularga bir korporatsiya tuzib, unga huquqiy asos berishga yoʻl qoʻyib berganmiz. Lekin, ortida kimlar turganini unutib qoʻyganmiz. Baʼzi korporatsiyalar ortida kim turganini mutlaqo bilmaymiz, lekin ularga insonga munosabat qilgandek munosabat qilamiz va insoniy huquqlar bilan taʼminlaymiz. AQSh Oliy mahkamasi hatto bu korporatsiyalarga soʻz erkinligi kabi konstitutsion huquqni berib qoʻygan. Shunday ekan, ha banklarni ham javobgarlikka tortishimiz shart. Prokurorlar uchun bu juda qiyin boʻlishini bashorat qilaman. Chunki agar bankni tergov qila boshlasa, jinoyatni qilgan shaxslar haqidagi bank maʼlumotlarini olish mushkul boʻlib qoladi. Ammo, baknlar albatta kim kim bilan biznes qilayotganini sinchkovlik bilan tekshirishi shart.

BBC Oʻzbek xizmati bilan Whatsapp, Telegram va Viber orqali bogʻlanishni istasangiz, telefonimiz: +44 78-58-86-00-02

TELEGRAMDA ESA kanalimiz - https://telegram.me/bbcuzbek yoki BBCUZBEK

Instagram - BBC UZBEK

Twitter - BBC UZBEK

Odnoklassniki - BBC UZBEK

Facebook - BBC UZBEK

Google+ - BBC UZBEK

YouTube - BBCUZBEK (https://www.youtube.com/user/bbcuzbek)

Skype - bbcuzbekradio

bbcuzbek.comga toʻsiq boʻlsa, uzbekweb.netga kiring