Ahmad A‘zam: xalqimizning milliy uyg‘onishiga, o‘zligini anglashiga xizmatim singgan

Yozuvchi, munaqqid va siyosatchi Ahmad A‘zam 28 iyun 1949 yili Samarqand viloyati, Jomboy tumanidagi G‘azira qishlog‘ida tug‘ilgan.

1971 yili Samarqand davlat universitetini bitirgan.

"Guliston" jurnali, "O‘zbekiston adabiyoti va san‘ati" gazetasi, "Sovet O‘zbekistoni san‘ati" jurnali redaktsiyalarida, O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasida ishlagan.

Siyosiy faoliyatini "Birlik" xalq harakatida boshlagan, "Erk" demokratik partiyasi bosh kotibi bo‘lgan.

Oliy Majlis deputatligiga saylangan.

1995 yildan O‘zbekiston televideniyesida bosh muharrir, O‘zbekiston" telekanali bosh direktori, "O‘zbektelefilьm" studiyasi bosh direktori lavozimlarida ishlagan. Bu davrda stsenarist va telejurnalist sifatida ham ijod qilgan.

Ahmad A‘zamning "Oyning gardishi", "Bu kunning davomi", "Asqartog‘ tomonlarda", "Soyasini yo‘qotgan odam", "Hali hayot bor" degan nasriy asarlari,"Mas‘ul so‘z" degan adabiy-tanqidiy maqolalar to‘plamlari, "O‘zi uylanmagan sovchi", "Ro‘yo yoxud G‘ulistonga safar" romanlari chop etilgan.

BBC mehmoni Ahmad A‘zam bilan suhbatAssalomu alaykum! Bugungi BBC mehmoni taniqli yozuvchi, munaqqid va siyosatchi Ahmad A‘zam bo‘ladilar. Ahmad aka, dasturimizga xush kelibsiz!

Ahmad A‘zam: Eng avvalo BBCning tinglovchilariga salomlar! Ikkinchidan, e‘lon qildingiz, menga savol yo‘llashlarini aytib. Shu savol berishga arziydigan odam deb hisoblaganlari uchun o‘z minnatdorchiligimni bildiraman. Savollarga baholi qudrat javob berishga harakat qilaman.

BBC: Ahmad aka, suhbatimiz sizning tavallud kuningizga to‘g‘ri keldi. Sizni tabriklaymiz! Uzoq umr, ijodiy yutuqlar tilaymiz!

Ahmad A‘zam: Rahmat, endi millionlab, milliardlab odamlarning ichidan mening ham bugun tug‘ilgan kunim ekan. Unaqa muhim masala bo‘lmasada, baribir tabrik yoqimli. Rahmat.

BBC: Suhbatimizni adabiyotga qanday qilib qiziqqaningizdan boshlasak. Marhamat!

Ahmad A‘zam: Bolaligimdan, maktab kutubxonasidan boshlangan. Juda ko‘p kitob o‘qirdim. 4-sinfda o‘qituvchimiz Ahmad 40 ta kitob o‘qidi, deb maqtagani hali ham esimda. Qishloqda o‘sgan bo‘lsam ham, qishloq maktabining kattagina kutubxonasi bor edi. Shu yerda kitob o‘qishga ruju qo‘yganman. Lekin yozuvchi bo‘laman, tanqidchi yo siyosatchi bo‘laman, deb o‘ylamaganman. Samarqand davlat universitetida o‘qib yurganimda kursimizda beshta shoira qiz bor edi. Ularning ijodini kuzatib, bu qiz buncha yil yozadi, unisi bunday, deb o‘z mulohazalarimni bildirganman. Shundan keyin "E, bu tanqidchi ekan", deyishgan. Tanqidga qiziqqanman. 28 yoshimgacha tanqidchilik, adabiyotshunoslik bilan shug‘ullanganman. 28 yoshimda birinchi hikoyamni yozganman. Endi ko‘p yozmaganman. Mana hozirgacha baholi qudrat qalam tebratib yuribman.

BBC: Yana shu mavzuga bog‘liq savol. Qishloqlik musofirdan. Siz o‘zingizni ko‘proq kim deb, yozuvchimi, tanqidchimi yoki siyosatchi, deb atashlarini xohlaysiz? Qaysi sohada odamlarga ko‘proq foydam tegdi, deb o‘ylaysiz?

Ahmad A‘zam: Endi aytganimday, tanqidchilikdan boshlaganman. Keyin u-bu narsa o‘zim yoza boshladim. Men hozir ham yozayotganimni hisobga olib, agar shunga arzisam, yozuvchi deb atashlarini xohlardim. Endi odamlarga ko‘proq foydam tekkani ma‘nosida, telejurnalistligim bo‘lsa kerak deyman. Juda ko‘p, 500 ga yaqin ko‘rsatuvlar qilganmiz. Hammasi dolzarb mavzularda. Shu bilan qayta tanilganman. Shu bilan obro‘ topganman, Xudoga shukur. Televideniyedagi ishim bilan nonimni halollab yeganman. Xalqning milliy uyg‘onishiga, o‘zligini anglashiga xizmatim singgandir. "O‘zlik" ko‘rsatuvida qatag‘onga uchragan, milliy mustaqillik uchun kurashgan, otilgan odamlarning taqdirini ko‘rsatganmiz. 10-15 yillab "o‘tirib kelgan" odamlarni topib hatto suhbatlar qilganmiz. Endi maqsad nima, o‘tmishning qaytarilmasligi, xalqning milliy o‘zligini uyg‘otish ma‘nosida qilingan. Lekin baribir ko‘nglim yozuvchilikda. O‘sha televideniyeda ishlab yurgan paytlarim, kanalning bosh direktori bo‘lgan paytlarim uyga kelib o‘ksinib ketardim. Toshkentga nima uchun keldimu, nima qilib yashab yuribman, degan. Yozolmayapmanku, deb. Mana hozir 3-4 yildan buyon yozayapman. Ko‘nglim xotirjam ancha, Xudoga shukur.

BBC: Telejurnalistika sohasidagi ijodingizdan uncha qoniqmaslik, katta asar yaratish ehtiyoji ustun turganda?

Ahmad A‘zam: Yo‘q, bir-biriga qarama-qarshi qo‘ymayman. Ko‘rsatuvlarni imkoniyatlar darajasida, moddiy imkoniyatlar darajasida qilganman. Lekin badiiy asar yaratmaganim ko‘nglimni o‘ksitib turgan. Ikkalasi alohida-alohida narsalar.

Shvetsiyadan shoir: Bugungi adabiy jarayonga ta‘sir qiluvchi asarlar yaratilayaptimi o‘zbek adabiyotida? Kimlarni o‘qiysiz?

Ahmad A‘zam: Rahmat, yaxshi savol ekan shu. Hozir juda ko‘p gapiriladi. Adabiyot unday bo‘lib ketdi, bunday bo‘ldi. Kitob do‘konlarini oldi-qochdi asarlar bosib ketdi, deb. Lekin men bunday o‘ylamayman. Adabiyotning rivojlanib kelayotgan tub oqimlari bor. Kitobiy gap emas bu, qoyalari bor. Adabiyotimiz yaxshi tomonga qarab o‘zgaryapti. Men yoshlar haqida gapiryapman, o‘zimdan kattalar haqida emas. Masalan, Nazar Eshonqul, Ulug‘bek Hamdam, Isajon Sulton, Sobir O‘nar kabi yozuvchilarning asarlari. Bular professional yozuvchilar. Ularning asarlari nafaqat adabiy jarayonga ta‘sir o‘tkazadi, balki adabiy jarayonni yaratayotgan yozuvchilar. Keyin juda baquvvat bir she‘riyat bor bizda. Faxriyor, Abduvali Qutbiddin, Bahrom Ro‘zimuhammadga o‘xshagan. Allaqachon shakllangan shoirlar. Ularni ba‘zida modern ham deyishadi. Ular she‘riyatda, adabiyotda yangicha tafakkur, yangicha fikrlash namunalarini yaratayapti. Shularni o‘qib juda xursand bo‘laman.

BBC: Endigi savol siyosiy faoliyatingizga bog‘liq ekan. Chimkentdan Botir: Ahmadboy, omonmisiz? Sog‘liqlar yaxshimi? Pensiyaga ham chiqib oldingiz. Siz bir paytlar "Birlik"ning, so‘ng "Erk"ning faoli, hatto Bosh kotibi bo‘ldingiz. "Birlik"dan chiqqaningizning sababi ma‘lum. Ammo "Erk"dan nega ketdingiz? "Erk"dan ketganingizda Muhammad Solih sizdan qay darajada xafa bo‘ldi? "Erk"dan ketishingizni bir xillar sotqinlik deb baholashdi. O‘zingiz nima deb o‘ylaysiz?

Ahmad A‘zam: Birinchidan savolning boshidagi gapni uncha tushunmadim. Pensiyaga ham chiqib oldingiz, deb so‘ralyaptida. Xuddi pensiyaga chiqish aybday. Men pensiyaga 58 yoshimda chiqdim, sog‘ligim tufayli. Birinchi guruh invalidi bo‘lib pensiyaga chiqdim. Pensiyagacha juda yaxshi ishladim. Agar davlat menga hozir pensiya beradigan bo‘lsa, shu pensiyamni oqlaganman. Ikkinchidan, "Birlik"dan men ketganim yo‘q. Men "Birlik"ni hamraisi bo‘lganman. "Birlik" bo‘lindi. Men "Erk" partiyasiga o‘tdim. Bu ketdi, degan narsani bildirmaydi. "Erk" partiyasida men "hatto bosh kotib" bo‘lganim yo‘q. Men haqiqiy bosh kotib edim. Men "Birlik"dayam, "Erk"dayam halol ishladim. Hozir o‘zini yetakchi, tashkilotchi hisoblaydigan odamlarni beshtasini, o‘ntasini yig‘sayam menchalik ish qilmagan bo‘ladi. Endi Muhammad Solih sizdan qay darajada xafa bo‘ldi, degan savol. Bu o‘rtamizdagi gaplar. Ketishimning sabablari bor. Ularga alohida qarash kerak. Endi ketishimni sotqinlik, deb qaraydiganlarga. Nimaga nisbatan sotqinlik? Masalan, biz o‘sha paytda ko‘targan g‘oyalarga, intilishlarga nisbatan aytiladigan gap bo‘lsa, men vatandan chiqib ketmay, haligi grant umid qilmay, o‘zimni jabrdiyda ko‘rsatib, qanaqadir iqtisodiy yordamlar olishga intilmay, o‘sha ishlarni qildim. O‘sha siyosiy maqsadlarni amalga oshirdim. Xalqning milliy g‘ururini uyg‘otish, o‘zligini tanitish bo‘yicha televideniye sohasida, oldin aytganimday, bitta "O‘zlik" ko‘rsatuvi bo‘ladigan bo‘lsa, 180 ta ko‘rsatuvda kamida 200 ta jabrdiyda odamning taqdirini ko‘rsatdim. Men halol ishladim deb o‘ylayman. Buni sotqinlikka hech bir aloqasi yo‘q. Men birorta odamni sotish u yoqda tursin, boshqalardan farqli ravishda birorta odamni yomonlaganim ham yo‘q. Matbuotni ko‘rishingiz mumkin, boshqa nimalarni ko‘rish mumkin. Endi yashirin sotqinlik deydigan bo‘lsa, bir kuni hamma hujjatlar ko‘tariladi. Kimning kimligi baribir oshkor bo‘ladi. Men bu ma‘noda o‘zimni vijdonimni ham toza deyman, boya aytganimday nonimni halollab yeganman.

BBC: Rahmat, chimkentlik Botirning ikkinchi savoli: ukangiz Quddus ancha mashhur jurnalist bo‘lib tanilgandilar. Keyingi taqdirlari bizga noma‘lum, deb so‘raganlar.

Ahmad A‘zam: Keyingi taqdiri, uni taqdiri judayam o‘zgarib ketgani yo‘q. O‘zbekiston televideniyesida bitta redaktsiyani boshqarib, ishlab yuribdi. Har hafta ko‘rsatuvlari bilan chiqadi. Yana nima deyishim mumkin. Ishlab yuribdi.

Xonqadan Matjonboy: Ahmad aka salom, boringizga shukur. Sizga yaqin bo‘lgan shoir Muhammad Solihda "hazm bo‘lmagan jism" degan tashbeh bor. Siz o‘zingizni "oshqozonda hazm bo‘lmagan jism", deb bilasizmi?

Ahmad A‘zam: Xo‘sh, nima desam ekan? Shu qozonga sig‘mayman shekilli-da. Mana sog‘-omon yuribman. Bugun 63 ga chiqqan bo‘lsam, istagan gapimni aytayapman, istagan asarimni yozayapman. Katta yozuvchidek qarashadi. To‘g‘ri, men ham og‘zimga kelgan gapni o‘ylamay qo‘yib yuboravermayman. Orqa-oldimga qaramay gapiravermayman. Nimaga bunaqa ekanimni, nimaga hazm bo‘lmay ketganimni bilgisi kelgan odam saytimga kirib asarlarimni o‘qib ko‘rsin, o‘zi xulosa qiladi. Men shunday deb o‘ylayman.

Toshkentlik muxlis: muhtaram Ahmad A‘zam, do‘stingiz va safdoshingiz Muhammad Solih haqidagi fikrlaringizni bilmoqchi edim.

Ahmad A‘zam: Endi insoniy nuqtai nazardan qaraydigan bo‘lsak, biz Solih bilan 1975 yil tanishgan bo‘lsak, 1992 yilgacha, 16-17 yil biz birga bo‘lganmiz. Juda qalin do‘st bo‘lganmiz. Aytishib, tortishib turganmiz. Bitta mayizni bo‘lib yeydigan yaqin og‘ayni bo‘lganmiz. Keyin siyosat turli nimalarga tashladi. Bu endi alohida bir suhbat mavzui. Lekin men baribir yoshlikni, 70-80, 90-yillarning boshlaridagi adabiy jarayonda shu Muhammad Solihga o‘xshagan shoirlar bilan yaqin do‘st, hamkor bo‘lganimni haliyam sog‘inaman. Men masalan, Solih siyosatchi bo‘lmaganida juda katta shoir sifatida o‘zbek xalqining ma‘naviyatini ko‘tarishda katta xizmat qilgan bo‘lardi, deb o‘ylayman. Men hozir nima deyishim mumkin. Ko‘pdan beri u bilan gaplashmayman. Gaplashishning ilojisi ham yo‘q. Lekin men unga doim omonlik, sog‘lik tilayman.

BBC: Pragadan Muqaddam shunday yozgan: Salom Ahmad aka, asarlaringizda odam ko‘p."O‘zi bilan o‘zi gapirayotgan odam", "Jim o‘tirgan odam", "O‘zim bilan o‘zim" va hokazo. Odam siz uchun qanchalar muhim?

Ahmad A‘zam: Men uchun fikr muhim. Ya‘ni, odamning o‘ylashi muhim. Qizimiz "O‘zim bilan o‘zim" turkum novellalarni aytayapti. Bu turkumni men sho‘ro zamonlarida yozganman. O‘sha vaqtlari bosilgan. Odamni o‘yga tortish, bu dunyoga nimaga keldingu, nimaga yashayapsan, nimaga jim o‘tishing kerak, degan mulohazalarga undash. O‘ylayotgan odamni har xil holatga solib ko‘rish kerak. Shu bilan o‘quvchi ongida fikrni uyg‘otishga harakat qilganman. O‘zim bilan o‘zim degani ham, hamma ham o‘zi bilan gaplashib ko‘rsinchi, nima gaplar chiqadi degan maqsadda endi. Sho‘rolar davrida o‘zingiz bilasiz qanday bo‘g‘iqlik bo‘lgan. Buni o‘qigan o‘quvchi ham nimani nazarda tutganimni yaxshi biladi. Men uchun odam, shunchaki odam emas, odam ko‘p. Faol odam, faol o‘ylaydigan odam muhim.

Shvetsiyadan Bek: Siz yozuvchi Kamyuning asarlarini tarjima qilgansiz. Siz ham o‘zingizni jamiyatda, odamlar orasida yolg‘iz, begona his qilganmisiz?

Ahmad A‘zam: Sal og‘irroq savol. Endi o‘ylayotgan odam ko‘pchilik bilan o‘ylamaydi. Yolg‘izlikda o‘ylaydi. Shuning uchun ham ko‘p o‘ylaydigan odam yolg‘iz. Endi o‘zimni oladigan bo‘lsam, chindanam yolg‘iz qolgan paytlarim, yillarim bo‘lgan. Mana masalan, partiyadan, "Erk"dan ketganimdan keyin kun kechirish, oilani boqish uchun to‘rt yil ko‘chalarni mashinada kezdim. Vatanda, qarindosh-urug‘, do‘stlarim atrofimda. Mashinamda yonimda odamlar o‘tirgan bo‘lsa ham, ruhan juda yolg‘iz his qilganman o‘zimni. Keyin yolg‘iz o‘ylarga berilmasdan, badiiy asar yaratish qiyin. Albatta hech kim yolg‘iz qolmasin. Yolg‘izlikni irodasi bilan yengib chiqsin.

BBC: Nega aynan Kamyuning asarlariga murojaat qilgansiz? Bu sizning ruhiy holatingizga bog‘liq bo‘lganmi?

Ahmad A‘zam: Yo‘q, dunyo adabiyotini juda ko‘p o‘qirdik. Ko‘pchiligimiz uchun bu urf bo‘lgan edi. Yapon adabiyotidan, lotin Amerikasi buyuk yozuvchilaridan Jerom Selinjer, Kavabatani juda yaxshi ko‘rib o‘qiganman. Yevropaning ma‘naviyatiga juda katta ta‘sir qilgan Jan-Polь Sartr, Kamyu asarlari bor edi. Men ataylab Kamyuning asarini tanlab olib, Zominga toqqa chiqib ketib, dam olish uyida mazza qilib tarjima qilganman.

Xabarovskdan muslim: Assalomu alaykum Ahmadjon aka! Sizga siyosatchi sifatida birgina savolim bor. Hozirda O‘zbekiston fuqarolarining millionlab qismi dunyoning turli burchaklarida tirikchilik ilinjida tarqalib ketishgan. Ularning orasida kollejni bitirmay ketvorganlari ham juda ko‘p. Demak ko‘pchiligi yoshlar. Bu qachongacha davom etadi, yoki bir umr ular immigrant, gastrabayter bo‘lib o‘tishadimi?

Ahmad A‘zam: Men 1970 yillari turk yozuvchisi Bakir Yildizning katta asarini o‘qiganman. Turkiyadan kelib Germaniyada ishlagan. Bakir Yildizning o‘zi ishlab topgan puliga bosmaxona sotib olgan. Keyin o‘zining asarlarini, boshqa asarlarni chiqargan. Millionlab turk gastarbayterlar bo‘lgan o‘sha paytda ham. Rivojlanayotgan, iqtisodida o‘zgarish yuz berayotgan davlatlarning boshida bu muammo albatta bor. Hozir butun Yevropa migratsiyaning "dastidan dod" deyapti. Afrika davlatlaridan kelayotgan migrantlardan. Endi buning ham vaqti o‘tar. Lekin dunyo kezishning yaxshi tomonlari ham bor, muammolari ham bor. Mutaxassislar bunga kengroq javob bergani ma‘qulroq. Men bu masalaga bosiqroq qarayman.

Rossiyadan Olim: Yangi romaningizning nomi nega quliston yoki guliston emas, G‘uliston?

Ahmad A‘zam: Bu so‘z o‘yini. Lug‘atdan topib oldim g‘ul degan so‘zni. G‘uldan g‘uliylarni o‘ylab chiqardim. G‘uliston deb qo‘ydim. O‘tmish hayotimizda ko‘rgan, ko‘rayotganlarimizning aksi, taassurotlarimiz. Men bu asarni 1995 yillarda boshlaganman. Televideniye bilan bo‘lib yozolmadim, qolib ketdi. Kasalligim tufayli pensiyaga chiqqanimdan so‘ng buni yozdim. Tili men ko‘p yillardan biri intilib kelgan til, tajriba qildim.

Toshkentdan Shukurzoda: O'tgan, o'tayotgan umringizdan mamnunmisiz? Nimalar yozmoqchisiz?

Ahmad A‘zam: Odam hamma narsaga shukur qilishi kerak. Xudoning bergan umriga. Men bergan dardiga ham, davosiga ham shukur qilaman. Besh yildan buyon gemodializ olaman. Shu davrda uchta kitob yozdim. Bu jihatdan umrimdan roziman. Lekin yozuvchi odam hamma narsani yozdim deyolmaydi. Armonlari bo‘ladi ko‘nglida. Aniqroq aytadigan bo‘lsak, uchta hikoya, qissa va roman boshlab qo‘yganman. Yozmoqchi emas, boshlab qo‘yganman. Shuni tugatishga Xudodan sog‘liq va umr so‘rayman. Xudo shu tilaklarimni inobatga olsa, bularni yozsam, bandasi hech narsadan ko‘ngli to‘lmaydigan odam, Xudodan yana umr so‘rashga to‘g‘ri kelsa kerak deyman. Hammamizni Olloh qo‘llasin! Bi-bi-si tinglovchilariga ham sog‘lik-omonlik tilayman. Hech qachon maqsadlaridan og‘ishmasinlar, o‘z fikrlaridan chekinishmasin!