Awareness Projects tashkiloti asoschisi Dmitriy Nurullayev bilan suhbat

BBC mehmoni - Amerika Qo‘shma Shtatlaridagi Awareness Projects International nodavlat tashkilotining asoschisi Dmitriy Nurullayev.

Awareness Projects International - Xalqaro Ogohlik loyihalari o‘zbekistonlik yoshlarni birlashtirgan tashkilotdir.

Awareness Projects International asoschilarining aytishlaricha, tashkilot o‘zbekistonliklarni salomatlik masalalaridan boxabar qilish, xususan VICh virusidan saqlanish, inson huquqlari hamda iqlim o‘zgarishi muammolarini omma o‘rtasida targ‘ib etish maqsadida tuzilgan.

Tashkilot faollari 5 yil mobaynida faoliyat yuritganlarini, biroq O‘zbekistonda inson huquqlari singari masalalar bilan shug‘ullanmaslik lozimligi borasida bosimlarga duch kelganlarini aytadilar.

AwarenessProjects.org faollarining aytishlaricha, shundan so‘ng tashkilot o‘z e‘tiborini AQSh hududida O‘zbekistondagi muammolardan boxabar etish yo‘nalishiga qaratgan.

Yaqinda Awareness Projects International tashkiloti Sietl Universitetida O‘zbekistondagi rejim o‘zgarishi bag‘ishlangan anjuman uyushtirdi.

Anjumanda "Serquyosh O‘zbekistonim" koalitsiyasi rahbari Sanjar Umarov, muxolifatdagi "Birdamlik" harakati rahbari Bahodir Choriyev va Markaziy Osiyo bo‘yicha tahlilchi ekspertlar qatnashdilar.

Dmitriy Nurullayev xalqaro taraqqiyot va xalqaro aloqalarga qiziqadi.

U 2006 yilda AQSh Davlat departamentining Future leaders Exchange dasturini tugatgan.

Arkanzasdagi Xendriks Kollejida xalqaro munosabatlarni o‘rgangan, 2010 yilda bakalavrlik diplomini qo‘lga kiritgan.

Awareness Projects International tashkilotining asoschisi Dmitriy Nurullayev bilan suhbat

BBC: Suhbatimiz boshida Awareness Projects tashkilotini tashkil qilish g‘oyasi kimdan chiqqan? Ana shu haqda batafsil gapirib bersangiz.

Dmitriy Nurullayev: Men va mening eng yaqin do‘stim Aziz Yo‘ldoshev Amerikaning FLEX dasturi bo‘yicha o‘qib yurgan paytimizda 14 yoshdan 16 yoshgacha, ya‘ni maktab yoshida bo‘lgan yoshlar uchun muqobil tahsil berish fikri paydo bo‘lgan. Bu yoshdagilar paxta terimiga olib chiqiladi va bir o‘quv yili davomida to‘rtta chorak bo‘lsa, shuning bir choragi yoki undan ko‘pida ham bolalar maktabga borishmaydi. Biz yoshlarning ana shu vaqtlarini to‘ldirish maqsadida ularga alternativ o‘qish taklif etdik. Va 2007 yil yozda biz Jizzax shahrida lager ochdik. Biz bolalardan anketa to‘ldirishlarini so‘radik. Anketa to‘ldirgan 80 yoki 90 ta boladan 40 nafarini tanlab oldik. Ularga bir oy davomida uchta fandan dars o‘tdik. Bu yo‘nalishlar - "Ekologik tozalik va ekologiya kelajagi", "Inson huquqlari" va OITS edi. Awareness Projects tashkilotimiz g‘oyasi ana shundan paydo bo‘lgan.

BBC: Yoshlar uchun mana shunday mashg‘ulotlarni tashkil etishdan sizlar qanday maqsadni ko‘zlagansiz?

Dmitriy Nurullayev: BBC o‘quvchilaridan biri shunday savol yuborgan ekan: bugungi kunda internetdagi forumlarda ham "siyosat bilan shug‘ullanma, siyosat bilan shug‘ullansang, o‘zingga yomon bo‘ladi", degan ogohlantirishlarni o‘qish mumkin. Ota-onalar ham bolalarining siyosatga emas, pul topishga qiziqishini xohlashadi. Shuning uchun ham hozirgi paytdagi O‘zbek yoshlari siyosatga qiziqmaydilar, degan fikrga munosabatingiz qanday? Mana shu savol menga juda ham yoqdi. Men hozir ana o‘sha savolga ham javob bermoqchi edim. Inson huquqlari, siyosatga qiziqma, pul topishga qiziqqaning yaxshi, deydigan ota-onalarni ham men ayblamagan bo‘lardim. Chunki bugun O‘zbekistonda yashash qiyin va bunday ota-onalarga bir narsa deyish qiyin. Bu fikr ham bir tarafdan qaraganda to‘g‘ri. Lekin biz boshqa fikrda edik. Yoshlarga siyosatni o‘rgatish, inson huquqlarini o‘rgatish juda ham kerak. Chunki O‘zbekiston yosh mamlakat va bizning o‘ylashimizcha, hamma o‘zgarishlar yoshlardan boshlanadi. Biz bilardik 40 yoki 50 yoshdagi kishilarga o‘rgatishdan foyda yo‘q. Lekin biz mana shu maktab yoshida bo‘lgan bolalarga ana shu fikrlarni, ular ekologiya, OITS va inson huquqlari haqida o‘ylashni boshlashlarini istaganimiz uchun ana shu dasturni boshlaganmiz.

BBC: Bu loyihalaringiz qancha vaqt davom etdi?

Dmitriy Nurullayev: Biz O‘zbekistonda uchta loyiha qildik. Har bir loyiha bir oy davom etdi. Lekin o‘zingiz yaxshi bilasiz, bunaqa loyiha qilish uchun juda ham ko‘p vaqt ketadi. Har bir lagerimizga 6-7 oy tayyorgarlik ko‘rganmiz. Avtobus topish, dars o‘tiladigan xona kerak, bolalarga tushlik payti ovqatlanish tashkil qilganmiz. Mana shu narsalarning hammasini o‘ylab chiqishning o‘zi ham juda qiyin ish ekan. Shuning uchun bizning bir loyihamiz bir oy davom etgan bo‘lsa ham uning har biriga kamida yarim yil yo 7-8 oy tayyorgarlik ko‘rganmiz. Undan tashqari, biz bolalarga nimani o‘ylashni o‘rgatishni xohlamaganmiz. Chunki O‘zbekistonda o‘qish qanday o‘tiladi? Maktabda bilim berilayotgan payti o‘qituvchi informatsiya beradi. Bu informatsiyani o‘quvchilar o‘z boshlariga singdirib, keyin baho olish uchun o‘sha informatsiyani qaytarib berishlari kerak. To‘g‘rimi? Biz esa boshqacha usulda dars berishni istaganmiz. Biz faqat bolalarga informatsiya berganmiz va bolalarning ana informatsiya haqida o‘ylashlarini xohlaganmiz. Biz uchun muhimi, bolalarning bizdan olgan informatsiyasini yana bizga qaytarib berishi emas, ana shu informatsiya haqida o‘ylashni boshlashlari, ular o‘zlarining fikrlash yo‘nalishlarini o‘gartirishlari edi. Biz yoshlarning o‘z fikrlarini o‘zlari shakllantirishlarini istaganmiz.

BBC: Siz boshlagan tashabbus faqat Jizzax shahrida bo‘lganmi yoki respublikaning boshqa hududlarida ham yoshlarni o‘z loyihangizga jalb qilganmisiz?

Dmitriy Nurullayev: Biz uchun muhim narsa, bir regionni tanlab, ana shu regionga e‘tibor qaratish edi. Chunki biz bilardik, bizning pulimiz kamligini. Bizning boshqa ishimiz ham bor. Biz bu tashkilotda ishlaganimiz uchun hech qanaqa pul olmaymiz. Biz bir joyni tanlab, o‘sha joyda faoliyatimiz ta‘siriga ega bo‘lishni, o‘zgarishga erishishni xohlaganmiz. Lekin biz boshqa yoshlar, boshqa tashkilotlar boshqa regionlarga e‘tibor qaratishlarini istaymiz, ana o‘shanda o‘zgarish bo‘lishi mumkin. BBC o‘quvchilaridan biri menga savol bergan ekan: Nima uchun boshqa loyihalar qilmaysiz? Nima uchun Amerikada o‘zbeklarga ish topib berish bo‘yicha yordam bermaysizlar? Bu savol ham menga juda yoqdi.

BBC: O‘sha savolni bizga yozgan elektron maktubiga Botu Chig'atoy deb imzo chekkan o‘quvchimiz bergan.

Dmitriy Nurullayev: Men bu savolga shunday misol bilan javob bermoqchiman: O‘zbekistonda sartaroshga borsangiz, va unga "siz nima uchun soch olasiz, o‘qituvchilik qilsangiz bo‘lmaydimi", "agar o‘qituvchi bo‘lib ishlaganingizda jamiyatga ko‘proq o‘zgartirish kiritardingiz yoki yaxshiroq bo‘lardi", deb aytsangiz, sartarosh ham hayron qoladi. O‘qituvchilik ham kerakli kasb, sartaroshlik ham kerakli kasb. Men mana shunday javob bermoqchiman. Ha, to‘g‘ri. U kishi aytayotgan loyihalar juda ham qiziq va juda ham kerakli. Lekin bizning byudjetimiz juda ham kam. Va boya aytganimdek, bizning o‘zimizning boshqa ishlarimiz ham bor. Misol uchun Aziz injener bo‘lib ishlaydi. Ruslan maktabda o‘qiydi. Men esa nodavlat tashkilotda ishlayman. Hammamizda boshqa-boshqa ishlarimiz bor. Shuning uchun biz qanaqadir bitta loyiha tanlab, o‘sha loyihaga bor byudjetimizni va hamma energiyamizni qaratmoqchi edik. Boshqa hamma tashkilotlar kabi biz ham tanlashimiz kerak, nimaga e‘tibor qaratamiz, qaysi narsaga e‘tibor qaratmasligimizni. Bundan tashqari, biz AQShda bir-ikki konferentsiya tashkil qildik. Va hozirgi vaqtda biz o‘zimizning maqsadimizni o‘zgartirayapmiz. Chunki O‘zbekistonga qayta olmaganimiz uchun biz hozir O‘zbekistonda loyiha qilishning o‘rniga o‘zimiz uchun boshqa missiya topishimiz kerak edi. Biz o‘zimiz uchun topgan missiyamiz AQShda intellektual davralar orasida konferentsiyalar o‘tkazib, nafaqat O‘zbekiston, balki butun O‘rta Osiyodagi vaziyatni hammaga ko‘rsatib, ana shu vaziyat haqida informatsiya berishni o‘z oldimizga maqsad qilib oldik. Agar biz aktivist bo‘lib, inson huquqlari haqida, O‘zbekistondagi inson huquqlarining buzilishi haqida informatsiya bergan bo‘lsak, hozir ko‘proq analitika tarafidan informatsiya berayapmiz. Ya‘ni, hozir bizning mavqeimiz aktivist emas, neytral tarafdan. Ham O‘zbekiston, ham boshqa mamlakatlarning fikrlarini o‘rganib, biz har xil ekspertlar, akademiklarni bir davraga chorlab, anjuman o‘tkazish - bu bizning yangi maqsadimiz.

BBC: Sizga kelgan savollardan biri aynan ana shu mavzuda. Siz o‘zingizning tashkilotingizni O‘zbekiston hukumatiga muxolif tashkilot, deb ko‘rasizmi? Sizlarning oxirgi paytda Amerikada boshlagan O‘zbekistondagi vaziyat haqida Amerika jamoatchiligi, xalqaro hamjamiyatni boxabar etish maqadidagi loyihangiz, anjumaningiz O‘zbekiston rasmiy doiralari tomonidan O‘zbekiston hukumatiga muxolif qarashdagi kishilarning anjumanlari deb qabul qilinishi mumkin. Siz bunga nima deysiz?

Dmitriy Nurullayev: Men bu fikrga qo‘shilmayman. Biz O‘zbekiston haqida anjuman tashkil qilganimizda biz unga faqat O‘zbekiston hukumatiga muxolif fikrda bo‘lgan odamlarnigina chaqirgan emasmiz. Biz har xil odamlarni chaqirganmiz. Agar bizning tashkilotimiz web-saytiga kirib, u yerdagi videolarni yaxshilab tomosha qilsangiz, O‘zbekistonga nisbatan har xil fikrda bo‘lgan kishilarni chaqirganimizni ko‘rishingiz mumkin. To‘g‘ri, konferentsiya ishtirokchilari orasida O‘zbekistondagi oppozitsion partiya asoschilari, akademiklar, undan tashqari har xil ekspertlarni chaqirganmiz. Ularning fikrlari ham har xil bo‘lgan. Bizning maqsadimiz turli fikrdagi kishilarni bir joyga to‘plab dialog ochish edi.

BBC: Lekin bu anjuman O‘zbekistondagi rasmiylarga yoqmasligi mumkin, ular buni o‘zlarining tanqidi deb bilishlari mumkin...

Dmitriy Nurullayev: Agar bizning web-saytimizdagi ma‘lumotlar bilan tanishsangiz, u yerdagi loyihalarimiz kimnidir tanqid qilish, kimningdir obro‘sini to‘kish maqsadini ko‘zlamagan. Bu loyihalardan ko‘zlagan maqsadimiz bolalarga informatsiya berish. To‘g‘ri, ba‘zi payt to‘g‘ri informatsiya hukumat uchun negativ mazmunda bo‘lishi mumkin. Agar biz faqat hukumatga yoqadigan informatsiya tarqatadigan bo‘lsak, faqat hukumatga yoqadigan konferentsiya tashkil qiladigan bo‘lsak, unda biz hech qachon konferentsiya tashkil qila olmaymiz. Erkin fikr, erkin axborotni berish juda ham muhim deb o‘ylayman. Biz bolalarge bergan informatsiyamiz to‘g‘ri bo‘lgan. Biz kimnidir tanqid qilish maqsadida axborot bermaganmiz. Bizning maqsadimiz faqat haqqoniy axborotni berish bo‘lgan.

BBC: Ayrimlarning nazarida sizning tashkilotingiz qizlarga prezervativdan qanday foydalanishni o‘rgatishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygani noto‘g‘ri. Siz bunday tanqidlarga qanday javob bergan bo‘lardingiz?

Dmitriy Nurullayev: Menimcha, bunday munosabat eskirgan. Hattoki O‘zbekistonda bunday munosabat eskirgan. Chunki biz qiz bola bo‘lsin, o‘g‘il bola bo‘lsin, har birining ota-onasidan yozma rozilik olganmiz. Biz xat yozib berganmiz, bizning loyihamizda ishtirok etgan bola bu xatni ota-onasiga olib borib, rozilik olgan. Men o‘ylaymanki, O‘zbekistonda insonlar OITS yoki SPID muammosidan juda ham yaxshi xabardorlar va bu muammoga nisbatan ota-onalarning ham munosabatlari o‘zgarayapti. Menimcha, hozirgi ota-onalar o‘z farzandining OITS, VICh virusi haqida tasavvuri, bilimi bo‘lishi xohlashadi. Ular "bolam bu qanaqa kasallik ekanini bilsin", deb o‘ylashadi. Menimcha, qizlarga prezervativdan foydalanishni o‘rgatish juda ham muhim narsa. Chunki buni faqat o‘g‘il bolalarga o‘rgatgandan foyda kam. Buni qiz bola ham, o‘g‘il bola ham tushunishi kerak. Undan tashqari, OITS qanday yuqishi, OITSga bog‘liq boshqa ko‘p mavzularga biz juda ham uzoq to‘xtalganmiz. Va men yoshlarga bu narsalarni o‘rgatganimizdan juda ham faxrlanaman. Kimdir "qizlarga prezervativdan foydalanishni o‘rgatish nima uchun kerak" deb o‘tirgan paytda biz balki bitta yoki ikkita insonning hayotini saqlab qolgan bo‘lsak ham bu biz uchun katta baxt. Men bu qilgan ishimiz bilan faxrlanaman.

BBC: Lekin Dmitriy, siz yo‘lga qo‘ygan o‘sha loyihalar o‘zbekona urf-odatlar, odob-axloqqa zid deb ko‘rilgan bo‘lishi mumkin.

Dmitriy Nurullayev: Yo‘q, bizning hech qachon o‘zbekona urf-odatlarni mensimaslik maqsadimiz bo‘lmagan. Bizning maqsadimiz yoshlarni OITSdan qanday qilib o‘zlarini muhofaza qilish edi. Menimcha, O‘zbekistondagi farzandi OITSga uchragan ota-onadan, "siz bolangiz kichkinaligidan prezervativ haqida o‘rganib, OITSga duch kelmasligini xohlarmidingiz", deb so‘rasangiz, har bir oila ham "ha" deb javob beradi. Bundan tashqari, bu savolni men eskirgan, deb o‘ylayman. Chunki bizga birorta ota-ona bu savolni bermagan. Aksincha, ota-onalar o‘zlarining bolalariga biz ana shu masalalarni o‘rgatayotganimizni bilib xursand bo‘lganlar. Bizning darslarimiz ota-onalarga ham, bolalarga ham yoqqan va o‘ylaymanki, hammaga katta foyda keltirgan.