Rahimjon Rahmat: "Hozir asarlar g‘aladonga tashlab qo‘yilayotgani yo‘q..."

Image copyright none

Yozuvchi va jurnalist Rahimjon Rahmat 1961 yil 31 avgustda Farg‘ona viloyatining Dang‘ara tumanidagi Qirqlar qishlog‘ida tug‘ilgan.

ToshDUning o‘zbek filologiyasi fakultetini tamomlagan. Va ikki yil ushbu dargohda o‘qituvchilik qilgan.

"Ozodlik" radiosining Toshkent byurosida bir necha yil yetakchi jurnalist va direktor sifatida faoliyat olib borgan.

Hozirgi kunda Farg‘ona viloyati Dang‘ara tumanidagi "Vodiy Dang‘ara Naymansoy" Suv iste‘molchilari uyushmasi ijrochi direktori lavozimida ishlaydi.

Rahimjon Rahmatning adabiy-tanqidiy maqolalar, kuzatishlar va she‘rlardan iborat "Dala gullari" (2006) va "Xastalik daftari" nomli she‘r kitoblari chop etilgan (2008).

"Oling omonotingizni" nomli romani parchalarini (2004 yil) Facebookdagi sahifasida e‘lon qilgan.

Yozuvchining o‘zi hozirgi kunda 2010 yilda yozilgan "Arosat" nomli romanini tahrir qilish bilan band ekanini aytadi.

BBC: Bu galgi BBC mehmoni munaqqid, adib va jurnalist Rahimjon Rahmat bo‘ladilar. Assalomu alaykum Rahimjon aka, BBC dasturiga xush kelibsiz.

Rahimjon Rahmat: Vaalaykum assalom.

BBC: Tokiodan xat yo‘llagan Rustam Nasimiy: "Sizning nazaringizda asl jurnalistning vazifasi nima?" deb so‘rabdilar.

Rahimjon Rahmat: Rahmat savol uchun. Jamiyatda qatlamlar bor va har bir qatlamning o‘z manfaati bor. Masalan, davlat gazetasida ishlaydigan jurnalistning vazifasi davlatning muayyan sohada yurgizayotgan iqtisodiy, ma‘rifiy, madaniy va boshqa yo‘nalishlardagi siyosatini xalqqa tushintirishdan iborat. Yoki, sariq matbuot deymiz, unda ishlaydigan jurnalistlarning vazifasi butunlay boshqa - odamlarning ko‘nglini olish. Yoxud nodavlat tashkilotda ishlaydigan jurnalist undan ham o‘zgacharoq faoliyat yuritadi. U o‘zi ishlaydigan tashkilotning jamiyatga singdirmoqchi bo‘lgan yaxshi narsalarini targ‘ib qilishi kerak. Xorijiy matbuotda ishlaydigan o‘zbek jurnalistlariga ham alohida vazifa yuklanadi. Ular davlat jurnalistiga ham, sariq matbuot xodimiga ham o‘xshamaydi. Demoqchimanki, hamma jurnalistlar uchun umumlashgan ijtimoiy vazifani qo‘yib bo‘lmaydi. Faqat aytmoqchi bo‘lganim, so‘z aytish mas‘uliyatini his qilishi kerak har bir odam. Chunki, jurnalist minbardan turib so‘z aytadi va minbardan turib aytilgan so‘z qayerdadir voqea paydo qilishi, sodir bo‘layotgan voqealarni boshqa o‘zanlarga burib yuborishga qodir. Qolaversa, kimningdir taqdiriga salbiy ta‘sir qilib qo‘yishi mumkin. Minbardan turib aytilgan so‘zni otilgan o‘qqa qiyoslasa bo‘ladi. Navoiy bobomiz aytadilar-ku, "So‘zdurur nishon berur o‘likka jondin", deb. Bir og‘iz so‘z hatto o‘likka jon kirgizishi mumkin, deyapti. Shuning uchun, hamma jurnalistlar uchun umumlashma bir gapki, so‘z aytish mas‘uliyatini esdan chiqarmaslik kerak.

BBC: Muxlislarimizdan birining maktubini o‘qib bersam: "Rahimjon aka, Sizning jurnalistik faoliyatingizdagi "kamchiligim" deb tan oladigan yoki biron bir istagingizga qarshi qila olmagan ishingiz bormi? Javob uchun oldindan rahmat. Ijodingiz va ishingizga Allohdan rivojlar tilab", Toshkentdan Hojiahmad Kamaljonov.

Rahimjon Rahmat: Men o‘zimning asosiy kuchimni sarflagan yo‘nalishim adabiyot bo‘ladi. Lekin, taqdir taqozosi bilan jurnalistlik faoliyati bilan shug‘ullanganman. Xususan, xorijiy ommaviy axborot vositasida ishlaganman. Va o‘zbek jamiyatidagi hamma muammolar to‘g‘risida o‘z vaqtida rost gapimni ayta olganman. 2004 yilgacha ishlaganman. Shuning uchun, jurnalist sifatida "mana bu muammoni gapira olmadim, buni gapira olmadim" deydigan alohida armon yo‘q menda. Asosiy vazifa har qanday muammoni xolislik bilan gapirish bo‘lishi kerak. Va men shu xorijiy matbuotda ishlagan paytim muammolarni hammasini xolis gapira olganman, deb o‘ylayman.

BBC: Kanadaning Vankuver shahridan xat yo‘llagan Ulug‘bek axborot vositalarida ishlagan muxbirlar "maxsus xizmatlar belgilagan chiziq doirasida ishlagan" qabilidagi da‘volar yuzasidan fikringizni bilishni istagan. "Bu da‘volar haqida nima deysiz? Sizga ham hamkorlik taklif qilishganmi, maxsus xizmatlar?" deb so‘raydi u.

Rahimjon Rahmat: Men ("Ozodlik radiosining-tahririyat) Toshkent byurosi tashkil qilinganidan to yopilguniga qadar ishlaganman. Mendan oldin kim bilan qanday hamkorlik qilingani to‘g‘risida umuman ma‘lumotga ega emasman. Lekin, men yoki boshqa jurnalistlar hech qanday davlat idorasi bilan hamkorlik qilmaganmiz. Va davlat idoralari bizning eshittirishlarimiz mazmuniga hech qachon aralashmagan. Aksincha, Toshkentda o‘sha paytda faoliyat yuritgan "muxolifatning qoldiqlari", keyin inson huquqlari tashkilotlari... rostdan ham bizning eshittirishlarimiz mazmuniga aralashardi. Hatto, montaj qilayotgan paytimiz studiyagacha kirib borishardi o‘shalar. Ismlarini aytmayman hozir. Ammo, ular to‘ppa-to‘g‘ri studiyagacha kirib borishardi. "Nima qilyapsan, qanaqa eshittirish qilyapsan?" deb. Ularning yo‘lini to‘sib bo‘lmasdi. Men o‘shalardan ko‘p qiynalganman. Va eng yomoni ularning orasida ziddiyat ko‘p edi. Ya‘ni, bitta inson huquqlari tashkiloti boshqasi bilan janjallashardi, urushardi. Menga biri telefon qilib: "Mana bu yerni bunday qilib bergin", desa, boshqasi: "Unday qilib bergin", der edi. Shuning uchun, jurnalistlar "davlat idoralari bilan hamkorlik qilgan" deganga o‘xshagan da‘volar - quruq, asossiz mish-mishlar. Men bu gapni bemalol, yuzim oftobdek yorishib aytaman.

BBC: "Hurmatli Rahimjon aka, bir necha yil avval siz "Ozodlik" radiosidagi sobiq hamkasblaringizga qarshi hukumat televideniyesi tayyorlagan ko‘rsatuvda qatnashdingiz. O‘shanda Pragadagi sobiq hamkasblaringizdan birini qarindoshi ishga olinishi va o‘sha hamkasbingiz va singlisi orasidagi holat bois murakkab vaziyatga tushib qolganingizni aytib bergandingiz. Hozir tafsiloti esimda yo‘q. Xullas, siz bularni kimningdir bosimi ostida gapirdingizmi?" deb so‘raydi Shvetsiyaning Gyoteborg shahridan maktub yo‘llagan Charos.

Rahimjon Rahmat: 2006 yil bo‘lsa kerak "Ozodlik" radiosiga qarshi matbuot yig‘ini o‘tkazganman, televideniyeda chiqish qilganman, keyin "Shayton nega odamga sajda qilmadi?" degan yana bir maqola yozganman. Undan so‘ng, 2012 yil bo‘lsa kerak, Ismat Xushevning saytida "Ozodlik" to‘g‘risida 4ta maqola yozganman. Va bularning hech birini birovning topshirig‘i bilan qilmaganman. Mening o‘z kallam bor. Juda murakkab ishxona edi-da. Bularning to‘g‘riligini hamkasblarim yaxshi bilishadi. Hozir kerak bo‘lsa, yana gapirishim mumkin, lekin eskirib ketgan mavzu bo‘lgani uchun qaytib uni ko‘targim kelmaydi. 2005 yilda Toshkent byurosi yopilib ketgan. Uni yana qabrdan chiqarib, yana gapirish juda noqulay narsa. Lekin, ochiq yuz bilan aytaman, hech kim menga hech qachon "Ozodlik"ni tanqid qilib bergin degan buyurtma bermagan.

BBC: Muxlislarimizdan yana biri so‘rayapti: "Xorijiy matbuotda ishlagan jurnalistlar O‘zbekiston turli to‘siqlarga duch kelishlari haqida gapiriladi. Sizning misolingizda qanday bo‘lgan?"

Rahimjon Rahmat: Xorijiy matbuotda ishlagan, xolis gapirgan odam hech qanday to‘siqqa duch kelmaydi. "Senatga nomzodimni qo‘ysammikan", degan fikr ham o‘tgan xayolimdan. Ammo, sog‘lig‘im ko‘tarmaydi. Hamma huquqdan foydalanaman. Masalan, nogironlik nafaqasiga chiqqanman, uni olaman. Hikoyalarim e‘lon qilinadi, "Sharq yulduzi"da, "Adabiyot va san‘at"da, hamma joyda bosilyapti. Agar jurnalist xorijiy matbuotda xolis ishlagan bo‘lsa, bu yerda hech qanday to‘siqqa duch kelmaydi.

BBC: Navbatdagi savolimiz adabiyot haqida ekan, Mutarjim ismli tinglovchimiz: "Istibdod davridagi Lotin Amerikasi adabiyotidan xabardorsiz, qanchalar buyuk asarlar bitilgan. Bugungi o‘zbek matbuoti tom ma‘noda o‘lik. Adabiyotda nima gaplar? Bir kun kelib "g‘aladondan" rost asarlar chiqib kelarmikan?" deb so‘raydi.

Rahimjon Rahmat: Lotin Amerikasi adabiyotini rostdan ham o‘qiganman, bilaman, juda ham buyuk yozuvchilar o‘tgan. Ayniqsa, talabalik paytlarim juda ko‘p qiziqqanman. "G‘aladonga tashlab qo‘yiladigan asarlar" degan ibora 90-yillarda paydo bo‘lgandi. Kommunistik tuzum vayron bo‘lganidan keyin u yoqdan bu yoqdan Soljenitsinning, boshqalarning asarlari chiqib kela boshlagandi. O‘shanda o‘zbek yozuvchilarining orasida "g‘aladonga tashlab qo‘yiladigan asar yozmagan edikmi" deganga o‘xshash gap paydo bo‘lgandi. Bu savolni bergan odam adabiyotdan yaxshi xabardor odam. Chunki, bu iborani faqat adabiyotchilar biladi. "Endi hozir O‘zbekistonda g‘aladonga tashlab qo‘yiladigan asarlar yaratilayaptimi?" degan savolga kelsak, bir nozik narsani tushunish kerakki, O‘zbekistonda hozir to‘liq ijodiy erkinlik hokim. Siyosat yozuvchi yozayotgan asarning mazmuniga aralashgani yo‘q. Hukumat adabiyot sohasiga, yozuvchilarning ijodiy erkiga ozgina bo‘lsa ham daxl qiladigan biron bir qaror chiqargani yo‘q. Hozir adabiyotning mazmunini hech kim tekshirmaydi. Syurrealistmisiz, realistmisiz farqi yo‘q, yozasiz, e‘lon qilasiz. O‘sha "g‘aladonga tashlab qo‘yilgan asar"ni ham "Sharq yulduzi"ga olib borsangiz, bemalol e‘lon qilishaveradi. Asarda ezgulikni emas, yovuzlikni targ‘ib qilgan bo‘lsangiz, bu boshqa joyda ham bosilmaydi. Sovet davri yozuvchilari uchun badiiy asar emas, balki hayot bosh maqsad edi. Ular hayotga oldindan tayyorlangan g‘oyani singdirmoqchi bo‘lishgan. Bu endi adabiyot emas, ideologiya edi. Hozirgi yozuvchi oldindan tayyorlangan g‘oyani hayotga singdirishga harakat qilmaydi. Keyingi paytda e‘lon qilingan asarlarni tilga olish mumkin. Masalan, Nazar Eshonqulning 1990 yillar boshida yozilgan "Tiriklik suvi" romani bor. Shu roman o‘tgan yili "Sharq yulduzi" jurnalida (boshqa nom bilan) e‘lon qilindi. Asar qahramoni o‘zining tirik ekanligini isbotlay olmaydi. Jamiyat uni tirik odam sifatida qabul qilmaydi. Ulug‘bek Hamdamning "Muvozanat" romani bir necha bor nashr qilindi. Unda tanqidiy realizm ko‘zga tashlanadi. Mustaqillikning dastlabki yillarida jamiyatimizda paydo bo‘lgan illatlar hammasi bemalol qalamga olingan. Buni o‘qib: "Shunaqa asarni yozibdi-da, o‘sha paytlar", deb hayron qolasiz. Yoki Isajon Sultonning "Kichkina pushtirang maxluqcha" degan hikoyasini eslaylik, juda qiziq hikoya. Qafasning ichida o‘sha maxluqcha turibdi, u yoqdan bitta quyonni chiqarishdi, bu yoqdan bitta ilonni chiqarishdi. Borib ilon quyonni bug‘ib yutmoqchi bo‘lyapti. Buni ko‘rib turgan bechora pushtirang moviy maxluqcha esa, ojiz, yordam berolmaydi. U qurg‘ur ojiz va notovonlikdan qattiq iztirob chekib, alam zo‘ridan o‘z barmog‘ini g‘ajiy boshlaydi. Bunaqa asarlar Sovet davrida umuman e‘lon qilinmagan. Ya‘ni, "g‘aladonga solib qo‘yiladigan asarlar" degan gap yo‘q hozir. Har qanday asar agar u badiiy jihatdan go‘zal bo‘lsa, xohlagan joyga olib borib chop qildirish mumkin. Men o‘zimning "Adashvoy" degan hikoyam "Sharq yulduzi"da, internet saytlarda chiqdi. Olomon qanday qilib, shaxsni yemirib yuborishini ko‘rsatganman u yerda. Hech kim menga e‘tiroz bildirgani yo‘q. Xuddi o‘sha turkman qiz dag‘al jundan gilam yasagandek, bir voqe‘likdan badiiy go‘zallik yaratdim.

BBC: Londondan maktub yo‘llagan Shohrux esa: "Rahimjon aka, nima sababdan o‘zbek yozuvchilari asarlari dunyo o‘quvchilari og‘ziga tushmayapti, million-million nusxada tarqalmayapti? Bunga loyiq asarlar yo‘qmi yoki bu holat targ‘ibotga bog‘liqmi?" deydi.

Rahimjon Rahmat: O‘zbek yozuvchilarining asarlari dunyo bo‘ylab tarqalyapti, masalan, "Sariq devni minib" romani 21ta davlat tiliga tarjima bo‘lganidan xabarim bor. Boshqa yozuvchilarning asarlari ham tarqalyapti. Lekin, dunyoni zabt etadigan asarlarimiz hozircha rostdan ham yo‘q. Navoiy: "Eron bilan Xurosonning zabtiga bir devon yubordim", ya‘ni o‘sha yerni bosib olgani devon yuborayapman, deydi. Biz hali Ovro‘poni bosib olishga loyiq asar yaratganimiz yo‘q. Chunki, yaqinda sotsializmning qolipidan chiqib keldik. Agar Cho‘lpon davridagi ijodiy erkinlik davom etganda hozir bizning adabiyotimiz Ovro‘poda ham, Amerikada ham, Lotin Amerikasida ham juda mashhur bo‘lib ketgan bo‘ladi. Orada mana bu kommunistlarning sotsializmi tushib qoldi. Endi yana asta-sekin qaddini ko‘taryapti. Men o‘ylaymanki, biz bo‘lmasak, bizdan keyin kelayotgan yoshlarning asarlari mashhur bo‘ladi.

BBC: Muxlislarimizdan yana biri so‘rayapti: "Mumtoz adabiyotni, xususan, Navoiy asarlarini avvalo tilni, tarix, din va falsafani, qolaversa, dunyoviy ilmlarni bilmay turib tushunish mumkin emas. Bu yozuvchi yoki shoirning o‘zi naqadar chuqur ilmga ega bo‘lganligini ko‘rsatadi, shunday emasmi? Bugungi o‘zbek adabiyotida butun dunyoga "shov-shuv" bo‘ladigan asarlar yo‘qligi ayni mana shu ilmsizlik bilan bog‘liq, deb o‘ylamaysizmi?" Marhamat.

Rahimjon Rahmat: Bu savolga ham boyagi fikrimizni davom ettirishimiz mumkin...Yigirma yil avval o‘zgardi bu tuzum...Yozuvchilar o‘sha s‘ezdlarni qarorlarini o‘qishgan. Diniy asarlar, hadislar, mifologiya, deylik Freydning va yo Nitssheni asarlarini o‘qishmagan. Umuman o‘qilmagan o‘sha davrlarda, buni tasavvur qilayapsizmi? Ya‘ni, yozuvchi odam xabarlar tinglagan, shu s‘ezdning qarorlarini o‘qigan...va mana shuning ichida uning tafakkuri shakllangan. Mustaqillikdan keyin esa o‘zgardi...hozirgi yozuvchi va shoirlarni o‘qisangiz bular psixologiyani ham ancha chuqur bilishini sezasiz. Dinni ham chuqur bilishini sezasiz. Isajon Sulton, Nazar Eshonqulning asarlarini ko‘ring...Ramzlarni yaxshi o‘zlashtirgan. Endi Navoiyning asarlarini tushunish degani...buning uchun keng bilimli bo‘lish kerak. Demoqchimanki, hozirgi fikr erkinligi, kitob o‘qish erkinligi besh yildan keyin, o‘n yildan keyin o‘zining natijasini beradi. Dunyoni zabt etadigan asarlar ham paydo bo‘ladi deb o‘ylayman.