Professor Muhammadmuso Muhammadazimov: "Koinotning sirlari cheksiz"

Image copyright none

Pedagogika fanlari doktori, professor Muhammadmuso Muhammadazimov 1942 yil Jizzax viloyati Yangiobod tumani Balandchaqir qishlog‘ida tug‘ilgan. U besh yoshidan ayni qishloqdagi Alisher Navoiy nomli o‘rta maktabda, 15 yarim yoshidan Toshkent davlat pedagogika instituti Fizika-matematika fakultetida tahsil olgan.

"Institutni 1963 yili a‘lo baholarga tugatdim va Balandchaqirdagi maktabga qaytib borib, 2 yil fizika, matematika va astronomiyadan dars berdim. Keyin institutga chaqirishdi va astonomiya sohasi bo‘yicha izlanishlar olib borishni taklif qilishdi", deydi olim.

Muhammadmuso Muhammadazimov ilmiy faoliyati ana shundan so‘ng boshlanganini aytadi. Avvaliga Toshkent Astronomiya institutida tadqiqotlar olib boradi, so‘ng Leningradga SSSR Fanlar akademiyasi qoshidagi Astronomiya observatoriyasiga jo‘natiladi.

1971 yil "Quyosh dog‘larining yarim soyasida plazma harakatining nozik strukturasi" mavzusida ilk ilmiy ishini yoqlaydi. Bir necha yil o‘tib doktorlik uchun ilmiy ishini himoya qiladi.

Olim 1970 yillar boshidan Toshkent davlat pedagogika institutida, orada ikki yil Toshkent davlat universiteti Astronomiya kafedrasida (1988-1990 yillar) faoliyat olib boradi.

Hozirgi kunda yana Toshkent davlat pedagogika universiteti Fizika-matematika fakultetiga qaytib, talabalarga saboq bermoqda.

Muhammadmuso Muhammadazimov - fizika va astronomiya oid darsliklar, o‘quv-metodik qo‘llanmalar, ilmiy-ommabop risolalar va maqolalar muallifi. Uning "Dumli yulduzlar", "Tanishing yulduzlar", "Er hammamiz uchun yagona uy", "Kosmik kelgindilar va uchar tarelkalar" deb qator nomlangan kitoblari bosmadan chiqqan.

"Bundan tashqari, o‘rta maktablar uchun Astronomiya kursini, kasb-hunar kollejlari, akademik litseylar shakllanganidan keyin ularga Astronomiya darsligini yozib berganman. Hozir shu bo‘yicha o‘qishadi. Toshkent davlat pedagogika universiteti uchun ham "Umumiy astronomiya" kursini yozdim, "Kosmonavtika asoslari" degan darsligim bor. Bulardan tashqari "Maktabda astronomiya o‘qitish" degan kitobim bor. "Ulug‘bek va uning rasadxonasi" degan kitobim chiqqan... va hokazolar", deydi olim.

Hozir professor Muhammadazimov "Astronomiya tarixi" degan kitobini nashrga tayyorlab qo‘yganini aytadi.

Ayni paytda u o‘zini global ekologik muammolar qiziqtirishini aytadi. Olim bu borada ham qator ilmiy risolalar va maqolalar ham yozgan.

Professor Muhammadmuso Muhammadazimovning BBC o‘quvchilari savollariga javoblari

Multimedia o'ynash bu qurilmada dastaklanmaydi
Multimedia o'ynash bu qurilmada dastaklanmaydi

BBC: Bu galgi BBC mehmoni O‘zbekistondan taniqli astronom olim, professor Muhammadmuso Muhammadazimov bo‘ladilar. Assalomu alaykum domla, dasturimizga xush kelibsiz.

Muhammadmuso Muhammadazimov: Vaalaykum assalom.

BBC: Londondan xat yo‘llagan tinglovchilarimizdan biri: "Koinotdagi jismlarning paydo bo‘lishiga "Ulkan portlash", ya‘ni kichik zarrachalar bulutining ulkan portlashi sabab bo‘lgan degan qarash mavjud. Siz ham bunga qo‘shilasizmi?" deb so‘ragan.

Muhammadmuso Muhammadazimov: Bizda koinotning portlashi va uning vaziyati bilan bog‘liq masalalari bilan shug‘ullanadigan umumiy astronomiya kursimizning bir bo‘limi bor, kosmogoniya bo‘limi. U bo‘lim koinot qanday qilib shakllangan, boshida qanday bo‘lgan, hozir ahvoli qanday, evalyutsiyasi qanday kechadi degan savollarga javob beradi. Fanda haqiqatda ham shunaqa portlashning dalillari bor. Bizning koinotning portlash davri 20 milliard yillar oldingi davrga to‘g‘ri keladi. Portlash paytida moddaning holati o‘ta zich singulyar holatda bo‘lgan deb qaraladi. Ana shu qaynoq portlashdan so‘ng dastlab eng yengil zarrachalar paydo bo‘ladi. Bu yengil zarrachalar keyinchalik birlashib atomlarni beradi. Atomlar birlashib molekulalarni beradi. Va oqibat, bu molekulyar ob‘ektlardan osmon jismlari shakllanadi deb qaraladi...

BBC: "Ba‘zi olimlarga ko‘ra, Koinotimizni dahshatli intiho kutayotgan bo‘lishi mumkin. Ular koinotda "qora energiya" deb atalmish sirli kuch mavjudligi va ushbu kuch alal-oqibat sayyoramizgi parchalab tashlashi mumkinligini aytishadi. Bu bashoratlarda qanchalar jon bor?" deydi tinglovchilarimizdan biri.

Muhammadmuso Muhammadazimov: Gap shundaki, koinotning evolyutsiya bilan bog‘liqligi va bu evolyutsiya tufayli bizning sayyoramizda qanday holatlar kuzatilishi mumkinligi olimlar o‘rganayotgan masalalar ichida birinchilardan turadi. Ular yerda hayotning paydo bo‘lganiga 3,5 milliard yil, insonning shakllanganiga esa, 3,5 million yil bo‘ldi, deyishadi. Ilmiy qarashlar bo‘yicha, hayot paydo bo‘lgach (mikroorganizmlar), ancha vaqt - milliard yillar o‘tganidan keyin o‘sha mikroorganizmlardan evolyutsiya tufayli odamning paydo bo‘lishiga olib kelgan. Endi koinotdagi turli hodisalar, jarayonlar, uning evolyutsiyasi oxir-oqibat yerda hayotni davom ettirishga yo‘l beradimi yo‘qmi degan savol turadi. Hozir kuzatilayotgan ekologik muammolarimiz bor, eshitgansiz ko‘plarini, masalan, iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq katta muammomiz bor issiqxona effekti bilan bog‘liq, ozon teshigining paydo bo‘lishi, demografik portlash, undan keyin uchinchi jahon urushi xavfi deymiz, ular barchasi tsivilizatsiyamizga yirik tahdiddir. Biroq, koinotda tabiiy holatda shunday xatarlar ehtimoli bormi, mana qora energiya deyapsiz yoki koinotning evolyutsiyasi tufayli yerda halokatli hodisalar yuz berishi mumkinmi degan masalada ham bizning bar talay fikrlarimiz bor, albatta. Yerda hayotning paydo bo‘lishiga katta rol o‘ynagan yulduzimiz - Quyoshning o‘zi ma‘lum vaqtdan so‘ng, taxminan 5 million yillardan keyin o‘zining butun energiyasini sarflab bo‘lgach reaktsiya to‘xtaydi. Reaktsiya to‘xtatishi tufayli Quyosh hozirgi holatidan boshqa holatga o‘tadi. Boshqacha aytganda Quyosh katta kengayishni vujudga keltiradi. Buning boshqa planetalar, jumladan, Yerga ham katta halokatli ta‘siri bo‘ladi. Shunga ko‘ra, ilmiy asosda taxminan 5 milliard yillardan keyin Quyoshning evolyutsiyasi tufayli Yer halokati ro‘y beradi, deymiz. Endi bu 5 milliard yil degani juda uzoq yil. 1 milliardni kechayu kunduz sanasangiz, har sekundda bittadan son-da, taxminan 35 yildan keyin shu sanab bo‘lasiz. 8 soatlik ish vaqtida deb sanasangiz, bu taxminan 105 yil bo‘ladi. Talabatlarimiz: "Unda nima qilamiz?" deb so‘rashgan payti, "Buni hali o‘ylamay qo‘ya qoling, bu vaqt orasida tsivilizatsiyalarimiz uchun boshqa kutilayotgan halokatlar bor. Bular antropogen – insonning noto‘g‘ri faoliyati paydo bo‘ladigan halokatlardir", deymiz... Aslida ham shunday, quyosh sistemamiz atrofida qora o‘ralar yo‘q, bizning galaktikamizning qa‘ridagi qora o‘ralar yaqin o‘rtada bizga katta xalaqit qiladigan yoki hayotimizga xavf soladigan joylari yo‘q.

BBC: Qayerdan ekanlarini yozmagan muxlismiz esa: "Assalomu alaykum! Agar koinot kengayib galaktikalar bir-biridan uzoqlashayotgan bo‘lsa, unda galaktikalarning bir-biri bilan to‘qnashishi nimadan?" deb so‘raganlar.

Muhammadmuso Muhammadazimov: Galaktikalar bir-birlaridan har xil masofalarda yotadi. Bizning galaktikalarimizga qo‘shni bo‘lgan galaktikalar bor. Ular mahalliy galaktika to‘dasi deyiladi. Mahalliy galaktikalarning diametri bir necha minglab yorug‘lik yiliga teng bo‘lsa ham, u orada katta bo‘shliq bo‘lib, ana undan keyin boshqa bir necha galaktikalar to‘dasi kuzatiladi. Ularning hammasi dinamik ravishda o‘zaro bog‘langan va o‘z markazlari atrofida aylanishda davom qiladi. Agar aylanish bo‘lmasa, bu galaktikalarning bir-biriga qo‘shilib ketishi xavfi bor, albatta. Undan tashqari, mahalliy galaktikalarning katta bir to‘dasi mavjud. Ularni biz endi o‘tagalaktika deymiz. Ko‘z oldingizga keltirayapsizmi, mahalliy galaktikalarda bir necha galaktikalar bor ekan, yana mahalliy galaktikalarning bir nechtasi qo‘shilib, o‘zaro dinamik bog‘lanib, bir markaz atrofida aylanib, o‘tagalaktika degan katta bir sistemani yuzaga keltirar ekan. O‘tagalaktikadan kattasi - bizga ko‘rinib turgan qismi, u metagalaktika deb ataladi. Metagalaktikada shunday joylar borki, masalan, qo‘shaloq yulduz deganimiz borku, ular bir-birlariga juda yaqinlashib, biri qora o‘ra bo‘lsa, shu qora o‘ra yonidagi qo‘shni yulduzni yutadi. Xuddi shunday galaktikalarning ichida ham shunaqa qo‘shaloqlari kuzatiladi. O‘zaro yaqin, zich joylashgan galaktikalarning o‘zaro ta‘siri tufayli portlashi yoki qo‘shilishi hodisalari oddiy qo‘shaloq yulduzlardagi kabi yuz beradi-da, boyagi aytgandek, hodisalar bo‘lishi mumkin deb qaraladi.

BBC: O‘shdan Odiljon Maxdumiy so‘rayaptilar: "Muhtaram Muhammadmuso aka, uchar likopchalar haqida kitob yozgan ekansiz, haqiqatdan ham koinotda uchar likopchalar mavjudmi?" Odiljonning ikkinchi savollari: "Kosmonavtika asoslari" degan kitobingizda birinchi o‘zbek kosmonavti Solijon Sharipov haqida ma‘lumot bormi?"

Muhammadmuso Muhammadazimov: 1947 yilda amerikalik Kenneta Arnold degan biznesmen bo‘lgan, u Vashingtondagi qoyali tog‘lar ustidan o‘zining shaxsiy samolyotida uchib yurgan payti oldida 9ta yaltiroq diskni ko‘rgan. Ular na samolyotga va na yerdan ko‘tarilgan osmon jismiga o‘xshaydi-da, keyin u "bular bizniki bo‘lmasa kerak, koinotning qa‘ridan kelgan boshqa aqlli mavjudotlarning kemalari bo‘lsa kerak" degan xayol bilan yozib qo‘ydi. Bundan xabar topgan ko‘pchilik uchar tarelkalarga ishonadigan bo‘lib qoldi. Orqama-orqa kim osmonda nima ko‘rsayu nimaligini anglamasa, uni uchar likopchaga yo‘yib, alal-oqibat bu masala katta muammoga aylandi. Endi bu masalalar harbiy havo kuchlariga daxildor-da, ulardan so‘rashdi: "Bu nima?" deb so‘rashdi. Ular bunday jismlardan bexabarliklarini aytisharkan, olimlardan so‘rash buyurildi. Shundan so‘ng, olimlarimiz majbur bo‘lishdi, jamoatchilikning talabiga ko‘ra, Kolorodo universitetining bir guruh professorlari koinotda aqlli mavjudotlar bor-yo‘qligi masalani aniqlashga kirishishdi. Kirishganda ham, juda qattiq kirishishdi, "ko‘k daftar" degan maxsus daftarni ochishdi. Hamma matbuotga chiqqan maqolalarning mualliflarini chaqirib, ular bilan suhbat qiladigan bo‘lishdi. Ancha odam keldi, ko‘plar kelmay ketdi. Xullas, ulardan so‘ralgan paytida bitta ham hodisa tasdiqlanmadi. Ba‘zilar jamoatchilik e‘tiborini tortish uchun qilganini, ayrimlar pul ishlamoqchi bo‘lganlirini, yana birlari hazillashgandek, odamlarni ajablantirmoqchi bo‘ldik qabilida javob qaytarishdi. Bu jarayonda uchar likopchalar bilan bog‘liq ancha-muncha sirlar ham ochildi. Mazkur maqolalar korruptsiya bilan ham bog‘liqligi aniqlandi. Keyin "ko‘k daftar" yopildi va bu masalada ehtiyotkor bo‘lish talabi qo‘yildi. O‘shandan beri ham olimlarning ko‘plari bu haqda maqolalar, kitoblar yozishdi. Xulosa qilib, uchar tarelkalar o‘zi yo‘qligi, yerda kuzatilmaydi", deyishdi. Darvoqe‘ ham shunday, boshqa bir misol keltirsam agar, bizga eng yaqin bir yulduz bor. Oti Proksima, tarjima qilganda eng yaqin degan ma‘noni beradi. U Tsentavr yulduzlar turkumida turadi. Masofasi taxminan 4,3 yorug‘lik yiliga teng. Shundan agar bizga bir signalni yuborsa yoki apparatni o‘zi yuborsa, qancha vaqtda kelar ekan, degan hisob kitoblarni qildi olimlar. Yorug‘lik tezligining o‘ndan biriga hisoblashdi, ya‘ni bu bir lahzada 30 ming kilometr deganidir. Bu tezlikka erishish uchun u raketaning dvigateli butun dunyoda ishlab chiqariladigan energiyadan taxminan 100 ming marta ortiq quvvat bilan salkam bir, bir yarim yilgacha ishlashi kerak ekan. Taxminan 45-50 yilda keladi-da, bu yoqqa. 50 yilda qaytib borsa, 100 yil bo‘ladi. Shu ilmiy hisob-kitoblarga ko‘ra aytadigan bo‘lsak, qoinotdan aqlli mavjudaotlarning bizga qadar kelishiga hali ishonchimiz yo‘q. Albatta, biz ularni qidiramiz, ko‘p vaqtlardan beri qidiramiz, lekin topishning o‘zi ham amrimahol. Quyosh sistemamizning o‘zida, masalan, Marsda, boshqa joylarda hayotning yo‘qligi turli tadqiqotlar natijalariga ko‘ra aniqlangan. Hali biz mikroorganizmlarnigina qidiramiz, Marsda yoki Oyda. Yirik jonivorlar to‘g‘risida gap yo‘q. Aqlli mavjudotlar borasida esa, umuman, gap yo‘q. Uchar tarelkalarni ko‘rdim deganlar boshqa narsalarni ko‘rganlariga ishonchimiz komil. Kosmik kelgindilar va yo aqlli mavjudotlarning kelishi haqidagi gap bo‘lmag‘ur gap deb qaraladi fanda. Haqiqatda ham shunday. Ikkinchi savolingizga kelsak, Solijon Sharipov talantli yigit, bir necha bor kosmosga uchdi. U bilan bir marta ko‘rishganman Moskvada. Kitob kosmosga uchish mexanizmlari haqida bo‘lgani uchun u haqda ma‘lumot yo‘q.

BBC: "Assalomu alaykum domla" Siz bilan suhbatlashish imkoniyati tug‘ilganidan behad xursandman", deb yozadi o‘zini Namangan viloyati Chust tumani Varzik shaharchasidagi kollej sobiq fizika-astronomiya o‘qituvchisi Sh. Botirov deb tanishtirgan tinglovchimiz. "Menimcha, mamlakatimizda astronomiya sohasiga e‘tibor pasayganga o‘xshaydi. Maktab, kollej va akademik litseylardagi dars soatlarini qisqartirishni nazarda tutyapman. Buning sababi nimada deb o‘ylaysiz? Bugungi aynan astronomiya fani o‘qituvchilarimizning bilim darajasini qanday baholagan bo‘lardingiz? Navro‘zingiz qutlug‘ bo‘lsin!"

Muhammadmuso Muhammadazimov: Bu masala bilan yaqindan tanishman. Chunki, o‘zim metodistman, universitetda dars beraman. Ko‘p malaka oshirishga kelgan o‘qituvchilar bilan suhbatda bo‘lamiz. Keyingi paytda fizika bilan astronomiyani qo‘shishgan. Astronomiya sohasining hozirgi paytda rivojlanganini, kosmos, astrofizikaning yutuqlarini ko‘pchilik anglamasligidan bo‘lsa kerak, deyman-da. Endi astronomlarimizning ham o‘qitish masalasini ham kuzatib yuribman. Bir soatlik darsi bor-da, bir haftada, shuning uchun ham, qiynaydigan savollari juda ko‘p bo‘ladi, masalan, astrologiya haqida... Ekstrasenslar aralashgan bizning ishimizga, o‘zlaricha o‘zlarini maqtab yurishadi. Shunga ko‘ra astronomiya kursi juda katta dunyoqarash aspektiga ega. Ba‘zan shu masalalarda bilimning yuqori emasligining bizga zarar qiladigan joylari bor. Masalan, o‘quvchilarning dunyoqarashi, ayrim masalalarga ilmiy yondashishi degandek... Fizika va astronomiyani qo‘shib o‘qitish tajribasi Bo‘lg‘oristonda, Rossiyada ham kuzatildi. Keyin ajratildi. Rossiyadagi olimlarning bu ishning foydasi yo‘q degan ma‘noda maqolalari ham chiqdi. Mening nazarimda ham, ajratib o‘qitilgani ma‘qul.

BBC: "Assalomu alaykum hurmatli professor Muxammadmuso Muhammadazimov, mening savolim shundan iboratki, siz kup yillik ilmiy izlanishlaringizda (yana aynan astranomiya ilmida) Alloh subxanaxu ta‘oloning mo‘‘jizalarini va qudratini his qila oldingizmi yoki ko‘ra oldingizmi- agar bo‘lsa qaysilari?"deb yozgan Akram ismli o‘quvchilarimizdan biri.

Muhammadmuso Muhammadazimov: Aksariyat hollarda dinning, o‘zimizning Islom dini, katta yutuqlari yoshlarni tarbiyalashda tutgan o‘rnini maqtaymiz, katta mutaxassislar, bilimdon kishilar borligini e‘tirof etamiz. Lekin, fanda ilmiy qarashlar bo‘lgandan keyin murosa borolmay qoladigan joylarimix ko‘p bo‘ladi. Shulardan biri, shu masala. Bevosita uning bor yo‘qligi masalasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri javob berolmaymiz. Lekin, fan bunday deydi, din bunday deydi, deya fanni aytganini har doim asoslab beramiz. Yulduzlar haqidagi gapmi yoki bashoratlar haqidagi gapmi, boshqa masalalarmi... Boya man aytdim, "olamning paydo bo‘lishi boshida qaynoq portlashdan boshlangan, bunga asoslarimiz bor", dedimku. Portlash davriga qadar borganda sekundning ulushlariga qadar bo‘lgan jarayonlarning hammasini hisob-kitoblari bor, matematik hisobimiz ham, fizik hisobimiz ham bor. Xuddi shunday, boshqa masalalarda ham ilmiy asoslarimiz juda ko‘p. Masalan, kosmik kelgindilar, olamning ko‘pligi masalasi. To‘g‘ri kelgan joylar bor, masalan, olamning ko‘pligi haqida... Endi murosaga borolmaydigan joylarimiz ham bor.

BBC: Toshkentdan Hojiahmad: "Muhtaram Muhammadmuso aka, men shaxsan moliya sohasida ishlayman (Moliya vazirligi), yildan yilga ijtimoiy sohalarni moliyalashtirish, ya‘ni sog‘likni saqlash, ta‘lim, ilm-fan, madaniyat sohalarini qisqartirish hisobiga (yillik 10% kamaytirish) byudjet tanqisligi oldi olinmoqda. (Buni shaxsan guvohi bo‘lib turibman). Aytingchi, bu ketishda biz kelajakda o‘zbek ilm-fanida biror bir "portlash" yoki yaqin 10 yillikda yosh avlodni ilm-fan cho‘qqilari bilan tarbiyalashdek ma‘suliyatli ishlarni bajara olamizmi?" deya so‘raganlar.

Muhammadmuso Muhammadazimov: Jon Dalton degan bir olim: "Maktab nondan keyin eng aziz narsa", deydi. Undan keyin Viktor Xyugo, akademik Dmitriy Lixachev degan olimlarimiz: "Bizning kelajagimiz maktab o‘qituvchilarining qo‘lida", dedi. Bularning aytgan gaplarida hech kamchilik yo‘q. Endi bizda ilm-fanga davlat ajratadigan byudjetlaridan, xususan deylik, vositalarini shakllantirish, qurilish ishlari, akademik litseylar qurish masalasida kamchiligimiz yo‘q. Ayniqsa, oxirgi yillarda bu masalalarda katta e‘tibor bilan qaralyapti. Lekin, ayrim masalalarda mutaxassislarning kompetent emasligidan bo‘lsa kerak, deb o‘ylayman, qog‘ozbozlik kabi ishlar biroz seziladi, ko‘payib ketgan. Bularga shu mahalliy xodim, shu soha rahbarlari, mutaxassislarning kompetent emasligi sabab bo‘lsa kerak-da. Sub‘ektiv, ob‘ektiv sabablari bor, deymiz-da. Bularni endi oldini olish qiyinroq bo‘lyaptimi, kim biladi, deysiz. Lekin, aslida moliya kamayotganini uncha qattiq sezayotganimiz yo‘q. Aqlli, kompetent kadrlar bo‘lsa, ularni ushlab qolish masalalari yaxshi yo‘lga qo‘yilgan, deb qarayman. Davlat tomonidan qilinayotgan harakat katta, deymiz-da...

BBC: Torontodan Yog‘du nomi bilan xat yo‘llagan tinglovchimiz: "Kosmosda ham tun bo‘ladimi yoki u yerda har doim quyoshli kunmi? Tushuntiribroq gapirib bersangiz. Javobingiz uchun rahmat", deb so‘raganlar.

Muhammadmuso Muhammadazimov: Kosmosda tun yoki har doim yorug‘ bo‘lishining sababi, kosmos deganimizning chegarasi yo‘q, juda uzoqqa ketadi. Masalan, biz quyosh sistemamizdan chiqib ketib, boshqa yulduzga tomon yo‘l solsangiz,masalan, oxirgi planeta Neptunlarga borsangiz, quyoshning yorug‘ligi taxminan 4,5 soatlarda boradi. Quyoshning o‘zini diametri ham juda kichrayib qoladi. Issig‘i deyarli yo‘q, u Neptunlarda harorat minus 200 gradusdan pastda turadi. Quyosh sistemasidan chiqib, sal nariroqqa borsangiz, bizning quyosh bitta yulduzcha bo‘lib qoladi. Tasavvur qiling, agar boshqa bironta yulduzning atrofidagi planetalarda bizga o‘xshagan aqlli mavjudotlar bo‘lsayu, quyoshga qaraganda uni yulduzlarni ichidan ajratib turadigan joyi yo‘q. Kosmosni o‘zini yaxshi tushunmaslikdan kelib chiqqan savol-da bu. Qaysi yulduzning oldiga borsangiz, sizga o‘sha katta quyoshga o‘xshab ko‘rinadi, uzoqdagilarning hammasi yulduzga o‘xshab ko‘rinaveradi... Hozir quyoshga o‘xshagan yulduzlar o‘zi qanaqaligi ekan degan savolga qiziqib, taxminan 500ga yaqin o‘xshash yulduzlar ro‘yxatga olindi. Chunki, xuddi quyoshga o‘xshagan yulduzlar atrofidagina biznikidek hayot shakllanishi mumkin. Endi shuni atrofida planetalar bormikan-yo‘qmikan, degan birinchi savol tug‘iladi. Uni topsak, undan keyin endi yerga o‘xshagan planeta bormikan-yo‘qmikan, deb qidiramiz. Uchinchisi, bu planetaning o‘qi qanday joylashgan ekan, keyin mikroorganizmlarning o‘sishi uchun qanday sharoitlar borligini aniqlaymiz. Undan so‘ng bu aqlli mavjudotlar darajasiga chiqa oladimi yo‘qmi degan ehtimollar ustida bosh qotiriladi. Keyin aqlli mavjudotlar bormi-yo‘qligi borasida bir qarorga kelinadi.

BBC: Domla, qiziqarli suhbat uchun katta rahmat!

Muhammadmuso Muhammadazimov: Salomat bo‘ling!