Jon Hezershou: Markaziy Osiyo siyosiy elitalari ehtimoliy radikal Islomdan qo‘rqishadi

Image caption "Markaziy Osiyoda musulmonlar radikallashishi bo‘rttirilgan"

BBC mehmoni Jon Hezershou (John Heathershaw) - Markaziy Osiyoda musulmonlar radikallashishi bo‘rttirilgan degan xulosaga kelgan tadqiqotchilardan biridir.

Ana shu xulosa asosidagi tadqiqot shu kunlarda e‘lon qilindi.

Britaniyadagi Ekzeter (Exeter) universiteti professori Jon Hezershou Angliyaning Donkaster shahrida tug‘ilgan.

O‘rta maktabdayoq tarix va siyosatga qiziqib qolgan.

"1980 yillarda men yashab turgan mintaqa Tetcher hukumatining islohotlar siyosatidan zarar ko‘rgan vaqtlar edi", deya xotirlaydi u.

Jon Hezershou 2007 yilda London Iqtisod va siyosiy fanlar kolleji xalqaro munosabatlar kafedrasida doktorlik dissertatsiyasini yoqlagan.

Londondagi Qirollik kolleji, London iqtisod kolleji, Amerikaning Markaziy Osiyo universiteti va xalqaro tadqiqotlar bo‘yicha Notr Dam universitetida faoliyat olib borgan.

Shuningdek, BMTning G‘arbiy Afrikadagi loyihalarida qatnashgan.

Jon Hezershou Markaziy Osiyodagi nohukumat tashkilotlar bilan hamkorlik qilgan.

2001-2005 yillar oralig‘ida Qirg‘iziston va Tojikistonda tadqiqotlar olib borgan.

Jon Hezershou ilmiy izlanishlari Markaziy Osiyo va Sharqiy Ovro‘poda jamiyatda dinning tutgan o‘rniga bag‘ishlangan, ushbu mavzuda qator maqolalar chop etgan.

Jon Hezershou o‘zining o‘tkazgan tadqiqotlari natijasida Markaziy Osiyo hukumatlari islomiy ekstremizm va terrorizm xavfini o‘ta bo‘rttirmoqdalar, radikal islomiy harakatlarning mintaqaga xavfi afsona degan fikrga kelgan.

Shu yilning iyun oyida Tojikiston maxsus xizmatlari tomonidan josuslikda gumon qilinib Ekzeter (Exeter) universiteti tadqiqotchisi, Hezershouning shogirdi Aleksandr Sodiqov hibsga olingan, ma‘lum vaqtdan keyin qo‘yib yuborilgandi.

"Markaziy Osiyoda paydo bo‘layotgan kuchlar va mojarolarni bartaraf etish" nomli ilmiy loyiha yuzasidan shogirdi Aleksandr Sodiqov bilan tadqiqotlar olib borgan Hezershou bu voqeaga fikr bildirib, uni mantiqsizlik deb atagan edi.

Jon Hezershouning BBC o‘quvchilari savollariga javoblari

BBC: Janob Hezershou, siz olib borgan tadqiqotlaringizga ko‘ra, Markaziy Osiyoda musulmonlar radikallashishi u yerdagi davlatlarning rasmiylari tomonidan bo‘rttirib ko‘rsatiladi. Aynan nimalarga asoslanib tadqiqotingizda bunday xulosa keldingiz?

Jon Hezershou: O‘ylaymanki, oxirgi yillarda Markaziy Osiyo hukumatlarining tahdid xavotirlari kuchaygani va ularning go‘yoki ortib borayotgan islomiy radikallashishga qarshi ko‘rayotgan chora-tadbirlari soni ham ko‘paygani yaqqol ko‘zga tashlanayapti. Biz radikal Islomga qarshi qonun qabul qilinayotganini, din ustidan o‘z-o‘zini nazorat tartibi joriy etilayotganini ko‘rayapmiz. Bu narsani davlat vazirlari va prezidentlarning rasmiy bayonotlarida eshitayapmiz. Bu kuchayishni o‘lchab chiqish, albatta qiyin. Radikal Islomga qarshi yangi qonunlar mintaqaning barcha mamlakatlarida, Rossiyada ham qabul qilinib bo‘lgan. Bu ko‘rinish global ko‘rinish ekanini ham qayd etish muhim. Ko‘plab G‘arb mamlakatlari ham diniy ekstremizmga qarshi yangi qonunlarni qabul qilmoqdalar. Biz uchun ushbu tahdidlar haqidagi bayonotlar ortidan ko‘rilayotgan chora-tadbirlar G‘arbda qanday qabul qilinayotgani muhim. Misol uchun, men ko‘proq G‘arb mamlakatlarining Markaziy Osiyoga qaratilgan xavfsizlik siyosatlarini, shuningdek, mintaqadagi dinning ahvolini tadqiq qilaman. Men Markaziy Osiyo siyosiy elitalarining ehtimoliy radikal Islomdan qo‘rquvlari tobora oshib borayotganini ko‘rib turibman.

BBC: Tadqiqotingiz davomida ko‘proq qaysi respublikalardagi vaziyatni o‘rgandingiz?

Jon Hezershou: Biz Tojikiston va Qirg‘izistonda tadqiqot o‘tkazdik. Mening hamkasblarim kichikroq tadqiqotni O‘zbekistonda ham o‘tkazishgan edi, lekin bu o‘rganish bir necha yil oldin bo‘lgan edi. O‘zbekistonda vaziyatni o‘rganish uchun ilmiy tadqiqot o‘tkazish 2005 yildan keyin juda qiyin bo‘lib qoldi. Biz o‘z tadqiqotimizda boshqa izlanuvchilarning Qozog‘iston va O‘zbekiston bo‘yicha o‘rganishlariga ham tayandik.

BBC: Hozir ko‘pgina ayollar, ayniqsa Tojikistonda hijobda yurishni ma‘qul ko‘rishmoqda. Siz buni islomiy radikalizm ta‘siri deb o‘ylamaysizmi?

Jon Hezershou: Ayrim holatlarda bu haqiqatdan ham shunday, islomiy radikallashishning ta‘siri bo‘lishi mumkin. Lekin bu ko‘rinishning o‘zi diniy radikallashishning isbot-dalili bo‘lib xizmat qila olmaydi. Bu ko‘proq xudojo‘y, taqvodorlikdan, insonlarning o‘zini islomiy ko‘rsatish, yon-atrofga o‘zini dindor ko‘rsatishga intilishlarining natijasidir. Odamlar o‘zlarining musulmon ekanliklari, Islom tartib-qoidalariga rioya qilayotganlarini ko‘rsatmoqchi ekanlarining alomati, xolos. Shuningdek, bu patriarxat, jamiyatda erkaklar ustunligi oshib borayotgani, xotin-qizlarni nazoratga olish harakatlaridan dalolat beradi. Hatto, bir ayolning o‘zi shaxsan xohlab hijob o‘ragan taqdirda ham, bu patriarxal tuzumning ta‘siridir. Chunki bu ayol yon-atrofdagi erkaklarning munosabati, ko‘z qarashlariga qarab shunday yo‘l tutish afzal, degan qarorga kelgan. Hijobli bo‘lish radikalizmni anglatmaydi. Ayrim paytda ayrim ayollar kuchli radikal siyosiy qarashga ega bo‘lgan guruhning ichiga tushib qolgan hollar bo‘ladi. Ba‘zan hijobli ayolning diniy-siyosiy qarashlari radikal ekani ko‘zga tashlanadi. Lekin bu har doim ham "hijobdagi ayol radikal Islomiy qarashdagi ayol", deb xulosa chiqarish uchun yetarli emas.

Amerika Qo‘shma Shtatlaridan Toshpo‘lat: Oxirgi chorak asrda Markaziy Osiyo respublikalarida musulmonlarning dindorligi o‘sishini qanday tasvirlagan bo‘lardingiz? O‘zbek jamiyatida dindorlik darajasi o‘sishi kuzatiladimi, agar shunday bo‘lsa, buning kelib chiqishi qanday va uning siyosiy oqibatlari to‘g‘risida nima deyishingiz mumkin?

Jon Hezershou: Men bundan oldin aytganimdek, asosiy tadqiqotlarimiz Tojikiston va Qirg‘izistonda o‘tkazilgan. O‘ylaymanki, butun Markaziy Osiyo bo‘yicha dindorlik darajasi ortishi har xil, juda xilma-xilligini ko‘rish mumkin. Buning isbotini Qirg‘izistonda ko‘rish oson. Nega? Chunki Qirg‘izistonda boshqa mamlakatlarda taqiqlangan harakatlar, misol uchun, "Tablig‘i Jamoat" taqiqlanmagan. Keng jamoatchilik ko‘z o‘ngida siz bu dindorlik darajasidagi o‘zgarishlarni ko‘rishingiz mumkin. Albatta, siz vaqti-vaqti bilan Markaziy Osiyo shaharlari, qishloqlariga safar qilib tursangiz, vaqt o‘tgan sayin odamlar hayotida, ularning kundalik turmushida yangi g‘oyalar paydo bo‘lgani, o‘zlarini tutish va amallarida o‘zgarish bo‘lgani, yangi masjid qurilgani, diniy e‘tiqodlaridagi turfa xillik ko‘zga tashlanadi. Bu faqat Islom diniga e‘tiqod qiladigan musulmonlargagina taalluqli emas, har gal har xil o‘zgarishni protestant nasroniylari, "Iyegova shohidlari"ga o‘xshagan boshqa dinga e‘tiqod qiluvchilar hayotlarida ham ko‘rish mumkin. Bu yerda, mening fikrimcha, asosiy muammo davlatning dinga munosabatidir. Bu munosabat " faqat bitta to‘g‘ri din bor, bu bizning milliy dinimiz" degan qarashga asoslangan. Din milliy bo‘lishi mumkin emas. Ular aytishadiki, xorijdan kelgan dinlar xavfli. Ammo asliga qaraydigan bo‘lsangiz, hamma dinlar xorijdan kelgan. Hatto Markaziy Osiyo respublikalarida bizniki deb aytishadigan Hanafiylik mazhabi ham. Hanafiy Islom ham transmilliy shakldagi dindir. Shuning uchun ham muammo davlatning din va diniy xilma-xillikka nisbatan tutgan yo‘lida. Shundan kelib chiqib, men uch nuqtaga e‘tibor qarataman: Birinchisini, hijob haqidagi savolga javob bera turib aytdib ketdim. Bu xudojo‘ylik. Xudojo‘y degani siyosiy muxolif degani emas. Ba‘zan odamlar o‘zlari taqvodor bo‘lsalar ham siyosiy muxolifatga umuman qiziqishmaydi. Ikkinchi jihat, ham dunyoviy va ham dindor bo‘lish. Bugungi zamonaviy insonlarning deyarli hammasi shunday. Inson o‘zining shaxsiy hayotida qat‘iy amal qiladigan kuchli e‘tiqodiga ega. Bu bilan ular o‘z axloqiy o‘zini tutishini nazorat qiladi. Iqtisod, pul, siyosat masalalarida o‘zlarini cheklashlari mumkin. Bunday kishilar bugungi zamon qarashlaridagi dindor ham emas, dunyoviy ham emas. Agar biz radikal siyosiy yoki diniy harakatlarga nazar tashlaydigan bo‘lsak, ular o‘z-o‘zidan paydo bo‘lib qolmaganini, yuqoriga ko‘tarilib, ularga nisbatan hukumatlar chora ko‘ra boshlamaganini ham anglashimiz lozim. Ular vaziyat yuzaga keltirgan natija, oqibat. Markaziy Osiyo misolida ularni juda avtoritar siyosiy tuzumlar yuzaga keltirgan. Avtoritar davlat ma‘lum muddat samarali bo‘lishi, qisqa vaqt mobaynida nazoratni kuchaytirib, jamoat tashkilotlariga bosim o‘tkazish bilan, o‘z-o‘zini ifoda etishni bo‘g‘ish bilan dinga nisbatan repressiyaga erishishi mumkin. Lekin biz uzoq muddatli avtoritar davlat misoliga qaraydigan bo‘lsak, dinni qattiqqo‘llik bilan bostirish oxir-oqibatda kuchli diniy harakat paydo bo‘lishiga olib keladi. Mening nazarimda, Markaziy Osiyoda kelajakda shunday bo‘lishi mumkin. Shunday bo‘lishi ehtimol. Biz hech qachon aniq nima bo‘lishini bilmaymiz, oldindan bashorat qila olmaymiz.

Qirg‘izistonning O‘sh viloyatidan Abu Mahdi so‘rayapti: Islom qonunlari asosida yashash ekstremizmmi? Suriyadagi urush nima uchun to‘xtamayapti?

Jon Hezershou: Shariat qonunlarining turli shakllarini hayotga tatbiq etishni istayotgan ko‘plab islomiy guruhlar mavjud. Islom dini musulmonlar to‘g‘ri deb biladigan shariat qonunlariga asoslanadi. Shariatning ayrim talqinlari juda qattiq, juda konservativ. Ayrim salafiylar shariat xuddi ilk xalifalik zamonlaridagidek bo‘lishi lozim, deb hisoblashadi. Ular ana shunday shariat tartibini barpo etishni istashadi. Albatta, bunday yondashuv Markaziy Osiyoga xos emas. Men tahlil qilib ham chiqqanman: juda qattiq shariat tartibi tatbiq etilishi lozim, deb chiqayotgan va bunga intilayotgan guruhlar soni Markaziy Osiyo mamlakatlaridagi jami musulmonlar soniga solishtirganda mening vatanim - Buyuk Britaniyada ko‘proqdir. To‘g‘ri, ekstrim xalifat, qattiq shariatga asoslangan jamiyat qurishni istayotgan "Islomiy Davlat" guruhi nazorati ostida musulmonlar oldida boshqa tanlov yo‘q. U musulmonlarning Islomning boshqa mazhablariga, mo‘‘tadil Islomga e‘tiqod qilishlariga izn berilmaydi. Biroq Markaziy Osiyoda rasman Islomning turli oqimlari orasidan xohlaganini, yoki boshqa dinlarni yoki dunyoviylikni tanlash tanlovi bor. Amalda esa, albattaki, bu tanlov juda cheklangan. O‘shdan savol bergan do‘stimiz yashayotgan joyda, balki, yaxshi musulmon bo‘lish uchun imkoniyat yo‘q, bosim juda katta, degan xulosaga kelingandir. Bu bosim yoshi kattalardan, oila a‘zolaridan yoki davlat tomonidan ham bo‘layotgan bo‘lishi mumkin. Men yuqorida aytganimdek, ba‘zan yosh insonlar e‘tiqod qilmoqchi bo‘lgan dinga oilasi, patriarxal jamiyat ham qarshi chiqishi mumkin. Markaziy Osiyo jamiyatlarida yosh ayollardan o‘zlarini juda qattiq nazorat qilishlari talab qilinadi. Bunday talab har doim ham diniy e‘tiqoddan kelib chiqmasligi, balki milliy xususiyatlar, urf-odat va madaniyatdan ham bo‘lishi mumkin. Shuning uchun bunday bosimlarni faqat an‘anador dinga nisbatan deb qarash to‘g‘ri emas. Bu yerda juda ko‘p ijtimoiy omillar, sabablar bo‘lishi mumkin.

Amerikadan Omon: Sizning Markaziy Osiyodagi diniy guruhlar haqida tadqiqotlaringizni bilish qiziq. Tadqiqotlaringiz davomida e‘tibor qildingizmi, Markaziy Osiyodagi odamlar o‘zlarining diniy qarashlarini yashiradilar va o‘zlarini dunyoviy odamlardek qilib ko‘rsatishga intiladilar. Siz yaqinlari orasida O‘zbekiston Islomiy Harakatining Afg‘oniston va Pokistonda jang qilayotgan a‘zolari bo‘lgan kishilar bilan gaplashib ko‘rdingizmi? Siz ular o‘zlarini qanday tutishlariga e‘tibor berdingizmi? Ular Afg‘onistonda jang qilish noto‘g‘ri deb o‘ylaydilar, biroq ertasi kuni o‘zlari ham jang qilish uchun Afg‘onistonga ketishlari mumkin. Men aytmoqchimanki, Markaziy Osiyodagi insonlar hukumat siyosatini yoqlab gapirishadi, lekin boshqacha harakat qilishadi. Shuning uchun, sizning tadqiqotingiz Markaziy Osiyodagi real vaziyatni noto‘g‘ri tushuntirishi mumkin.

Jon Hezershou: To‘g‘ri, biz o‘z tadqiqotimiz davomida mana shu holatlarga ham e‘tibor berdik. Ba‘zan odamlar bir narsani gapirib, boshqa narsani qilishadi. Shuning uchun biz o‘z tadqiqotimizda faqat omma fikrini so‘rash va intervyularga tayanib qolmasdan, turli usullarni birlashtirganmiz. Biz etnografiyani ham qo‘shganmiz, kuzatuvlar olib borganmiz. Tadqiqotchilarimiz orasida men va Devid Montgomeri Qirg‘iziston va Tojikistonda 6-7 yil mobaynida turli xil izlanishlar olib bordik. Biz ham bunaqa latifalarning ko‘pini eshitganmiz: "Mening qarindoshim Afg‘onistonga urushish uchun ketgan", "men Afg‘onistonga jang qilish uchun ketgan odamni bilaman", degan ko‘p insonlar bilan uchrashganmiz. Bu yerda asosiy masala nima? 2001 yilda Afg‘onistonda Tolibon qudratdan ag‘darilganidan keyin asli markaziy osiyolik jangarilar asosan Pokiston shimolidan panoh topdilar. Ular yana ortga qaytdilar. Ayrimlar ularni "neotolibon" deb atadi. Yoki o‘zlarini O‘zbekiston Islomiy harakati yoki boshqa guruhlar a‘zolari deb e‘lon qildilar. Eng muhimi, bunday guruh safiga qo‘shilgan markaziy osiyoliklar soni ancha kam. Bunday guruhlar siyosiy, harbiy jihatdan Markaziy Osiyoda ta‘sirga ega guruhlarga aylana olgani yo‘q. Hatto O‘zbekistonda jang qilishni, O‘zbekiston hukumatiga qarshi urush qilish o‘zining manfaatiga xizmat qilishi, o‘zining maqsadi ekanini e‘lon qilgan O‘zbekiston Islomiy harakati ham bu ishlarni qilishga qodir ekanini namoyish etgani yo‘q. Albatta, jang qilish uchun qayergadir borayotgan shaxslar, odamlar guruhi bor. Bunday odamlarni bugun dunyoning har qanday mamlakatida ham ko‘rish mumkin bo‘layapti. Savol shuki, o‘sha jang qilishga otlangan markaziy osiyoliklarning soni qancha? Bizning qo‘limizda bor isbot-dalillar jangarilar soni ancha kamligini ko‘rsatadi. Aholisining soni 30 milliondan ortiq O‘zbekistondan jang qilish uchun qo‘liga qurol olganlar soni juda ko‘p bo‘lsa yuzlab bo‘lishi mumkin, undan ko‘p emas. Men savol yo‘llagan do‘stimizdan men aytgan gapning teskarisi isbotlangan dalil ko‘rsatishini yoki O‘zbekiston hukumati rasman e‘lon qilgan raqamini taqdim etishini istardim. Ammo O‘zbek hukumatining jangarilar soni haqidagi ko‘rsatkichlari yoki isbot-dalillarining mustaqil manbalardan tasdiqlanganiga ishonish qiyin bo‘ladi.

BBC O‘zbek xizmati bilan Whatsapp orqali bog‘lanishni istasangiz telefonimiz - +44 7858 860002

Your contact details
Disclaimer