Taniqli shoir va siyosatchi Muhammad Solihga savol bering

BBCUzbek.com o‘quvchilarining savollariga taniqli shoir va muxolifatdagi "Erk" demokratik partiyasi rahbari Muhammad Solih javob beradi.

Muhammad Solih 1949 yilda Xorazm viloyatida tug‘ilgan.

Toshkent Davlat Universiteti(hozirgi Milliy Universitet)ning jurnalistika fakultetini, Moskvadagi Oliy Adabiyot kursini tugatgan.

U o‘zining 1977 yilda nashr etilgan ilk she‘riy kitobi-"Beshinchi fasl" bilan avangard shoir sifatida taniladi.

20 dan ortiq she‘riy, nasriy va publitsistik kitoblari muallifi.

Muhammad Solih Frants Kafka asarlari va 20-asr frantsuz shoirlari, shuningdek, atoqli turk shoiri Yunus Emro she‘rlari hamda turkiy xalqlarning mashhur eposi sanalmish "Dada Qo‘rqut kitobi"ni o‘zbek tiliga o‘girgan.

Sho‘ro davrida ayrim tanqidchilar Muhammad Solihni milliy an‘analardan uzoq, G‘arbga taqlid qiluvchi shoir sifatida tanqid qilishadi.

Ammo aynan Muhammad Solih o‘zbek tili, milliy adabiyot va tarixga nisbatan sho‘rolar siyosatini tanqid qilib chiqqan ilk o‘zbek ziyolisi bo‘ladi.

SSSRning so‘nggi yillaridagi oshkoralik siyosati Muhammad Solihni o‘tkir publitsistga aylantiradi.

U O‘zbekistondagi paxta yakkaxokimligi, Orol dengizining qurishi oqibatida yuzaga kelgan ekologik fojea mavzularida ko‘plab maqolalar e‘lon qiladi.

Ayni paytda siyosat bilan faol shug‘ullanadi.

Muhammad Solih 1988 yilda O‘zbekistonda tuzilgan ilk muxolifat tashkiloti - "Birlik" Xalq Harakatining asoschilaridan bo‘lgan.

1989 yilda "Erk" demokratik partiyasiga asos soladi.

1990 yilda O‘zbekiston Oliy Kengashiga deputat etib saylanadi va shu yilning 20 iyunida Oliy Kengash "Erk" partiyasi taklif qilgan "Mustaqillik deklaratsiyasi"ni qabul qiladi.

1991 yil dekabrida bo‘lib o‘tgan ilk prezidentlik saylovlarida Islom Karimovga yagona raqib bo‘lgan Muhammad Solih rasman 12,7 foiz ovoz olgani xabar qilingan.

Muxolifat ovoz berish natijalarining soxtalashtirilganini aytadi.

Muhammad Solih 1992 yilning 2 iyulida muxolifatga qarshi boshlangan siyosiy repressiyalarga norozilik sifatida deputatlikdan iste‘fo beradi.

Ko‘p o‘tmay, hokimiyat organiga parallel "Milliy majlis" tuzishda ayblangan Muhammad Solih 1993 yil aprelida hibsga olinadi.

Bir necha kundan so‘ng xalqaro bosimlar ostida ozodlikka chiqarilgan Muhammad Solihning mamlakatni tark etishi taqiqlanadi.

Ammo u avval Bokuga, keyin esa Turkiyaga chiqib ketishga muvaffaq bo‘ladi.

1999 yil fevralidagi Toshkent portlashlari ortidan O‘zbekiston hukumati Norvegiyadan siyosiy boshpana olgan Muhammad Solihni xalqaro qidiruvga beradi.

Portlashlarning asosiy tashkilotchilaridan biri sifatida ayblangan Muhammad Solih O‘zbekistonda sirtdan 16 yarim yilga mahkum etiladi.

2001 yilda Norvegiya politsiyasi o‘zbek maxsus xizmatlarining Muhammad Solihga qarshi suiqasd urinishi yuzasidan tekshiruv olib boradi.

2001 yil noyabrida Chexiya politsiyasi Pragaga tashrif buyurgan Muhammad Solihni O‘zbekiston hukumatining talabi bilan hibsga oladi.

Xalqaro noroziliklarga qaramasdan, Praga mahkamasi 30 noyabr kuni o‘zbek muxolifati rahbarini vataniga ekstraditsiya qilish ehtimoli bilan 40 kun hibsda qoldirish haqida qaror chiqaradi.

2001 yilning 10 dekabr kuni Chexiyaning marhum prezidenti Vatslav Havel mamlakat ichki ishlar vaziri bilan uchrashuvdan so‘ng Muhammad Solih o‘zining shaxsiy kafolati ostida ozodlikka chiqarilishini e‘lon qiladi.

12 dekabr kuni hibsdan ozod etilgan Muhammad Solihni Chexiya prezidenti o‘z qarorgohida qabul qiladi.

2003 yilda Toshkent portlashlarining asosiy ayblanuvchisi va guvohlaridan bo‘lgan Zayniddin Asqarov o‘zbek rasmiylarining ruxsati bilan Toshkentdagi qamoqxonada g‘arblik jurnalistlar bilan uyushtirilgan suhbatda Muhammad Solihning portlashlarga aloqasi yo‘qligi haqida bayonot beradi.

Asqarovning o‘zi 2011 yilda O‘zbekiston qamoqxonasida qiynoqlar natijasida vafot etadi.

2009 yilda Muhammad Solih tashabbusi bilan "13 May ittifoqi" deb nomlangan muxolifat koalitsiyasi tuziladi.

U 2011 yilda Berlinda "O‘zbekiston Xalq Harakati" ta‘sischilaridan bo‘ladi va Harakatning raisi etib saylanadi.

1990-yilda o‘rta maktablar va oliy o‘quv yurtlarining adabiyot darsliklariga kiritilgan Muhammad Solihning asarlari O‘zbekistonda rasman taqiqlangan.

Muhammad Solihga savollaringizni sahifamiz pastidagi maxsus forma orqali yo‘llang.

Savollaringizni shuningdek, Facebook va Odnoklassnikidagi BBCUzbek sahifalarida qoldirishingiz mumkin.

Elektron manzilimiz: uzbek@bbc.co.uk

BBC O‘zbek xizmati bilan Whatsapp, Telegram va Viber orqali bog‘lanishni istasangiz, telefonimiz: +44 78-58-86-00-02.

Your contact details
Disclaimer