Жуброн Ҳалил Жуброн: Ал Мустафо

Фото муаллифлик ҳуқуқи bbcuzbek

Таржимондан: Лубнон аслли романнавис файласуф, шоир ва мусаввир Жуброн Ҳалил Жуброннинг (1883 – 1931) адабий-фалсафий мероси замонавий араб адабиёти ва фалсафаси тарихида муҳим ўрин эгаллайди. Унинг асарлари, айниқса, эътиборингизга ҳавола этилаётган “The Prophet” (бизнинг талқинимизда – “Ал Мустафо”) номли бадиалар куллиёти Ғарбу Шарқда мутаносиб тарзда кенг шуҳрат қозонган. Адибнинг номи ҳақли равишда Нитсше, Юнг, Гёте ва Эмерсон каби атоқли намоёндалар қаторида тилга олинади. Ҳалил Жуброн асарларида Ҳақиқат ва Гўзаллик, Мангу Қалб ва Тангри Муҳаббатининг ҳар дам муштараклиги тараннум этилади, мусиқага йўғрилган сатрлари аро мутеликнинг ҳар қайси кўринишларига барҳам беришга, авомликдан халос бўлиб, ниҳоят мусаффоликнинг чин йўлига қадам қўйишга даъватлар янграйди. Ўз ўрнида, бадиий қиймати ҳам юксак ушбу даъватларни ҳис эта олиш кишига кўп нарсалар ваъда этади.

Беназир адиб асарларидан баъзи намуналар аввалроқ ҳам айрим нашрларда ўзбек ўқувчилари ҳукмига ҳавола этилган. Булар хайрли ишлар, аммо истиҳола шундаки, бадиий таржима санъатнинг бир тури экан, бу санъат қўядиган юксак талаблар залвори асло унутилмаслиги лозим, деб биламиз. Лозим бўлса, аслият битилган тилда етарли янграй олмаган, асар муаллифи ўзининг ҳам эҳтимол шу сабаб кўнгли тўлмаган нуқталарни англаб, аслиятдан ҳам гўзалроқ ифода эта билмоқ керак. Муносиб асар муносиб таржимани талаб этади. Агар шу талаб бажарилса, демак, кўпчилик назаридаги таржима тушунчаси бошқа босқичга ўсиб ўтади, бу ҳолда бошланғич асар бошқа тилда қайта яратилади, бу ҳолда бошланғич асарнинг бошқа тилдаги муқобили, эҳтимол, яна ҳам гўзалроқ талқини дунёга келади.

Айни шу юксак талабларни назарда тутиб, адибнинг энг сара асари таржимасига қўл урдик. Аслиятда “The Prophet” (“Пайғамбар”) номи билан танилган ушбу лирик-фалсафий бадиалар куллиётини мўътадилроқ тарзда “Ал Мустафо” деб номладик. Қатларида бетакрор оҳанглар ва бадиий-фалсафий тимсоллар яширин айни асарнинг юрак шарбатидан қўшиб тайёрланган ушбу ўзбекча муқобили ўқувчи қалбини тебрата олса, чиндан мамнун бўлармиз.

Шарифжон Аҳмедов

************************************************************************************************************************************************************

ЖУБРОН ҲАЛИЛ ЖУБРОН

А Л М У С Т А Ф О

СЕНИНГ ТОМОН, СЕН ТОМОН

Суюклилар ичра тенгсиз Ал Мустафо, кунларининг тонготар қуёши ҳам, тунларининг-да ойу ҳилоли ҳам асли ўзи Ал Мустафо Орфалес кентида узоқ интизор кутди, ўзининг таваллуд оролига қайта элтажак кемани узоқ ўн икки сана кутди. Ниҳоят, кутувнинг ўн иккинчи санасида, бошоққа ўроқ тушган кунларнинг бирида шаҳар атрофидаги адирга кўтарилиб, денгиз томон назар солди, ва туманларни ёриб чиқмоқда бўлган, ўзи томон, унинг томон муттасил ошиқаётган кемага кўзи тушди. Шунда қалбининг даричалари баайни шитоб билан очилди ва еру кўкка сиғмаган севинчи денгиз пўртанаси билан бирга қўшилиб оқди. Ва у кўзларини чирт юмган кўйи атрофда кечаётган мана шу кунга, осмонини чорлоқлар тўлдирган, заминини эса ризқ илинжидаги ҳашаротлар ишғол этган мана шу кунга шукроналар айтди. Бироқ адирдан пастга инар экан, қалбига маҳзунлик оралади: бу маконни беқайғу ва бетаассуф ташлаб кетиб бўларми? Йўқ, юракдаги айрилиқ жароҳати бу кентдан хотира бўлажак. Бу маконда кечган изтиробли кунлар адоқсиз узун эди, танҳоликка ўралган тунлари эса бундан-да узоқ кечди, бас шундай экан, қадрдон бўлиб улгурган, изтироб ва ҳам қайғуга тўйинган танҳолигини кимса энди надоматларсиз ташлаб кета оларми? Қалбимнинг беҳисоб парчаларини бу сўқмоқларга сочдим, изтиробимдан таваллуд топмишлар ҳамон бу адирлар аро сарсон, юрак қувватини уларга сарфлаб, қарийб адо қилдим, бас шундай экан, уларни бу кўксда оғриқларсиз тарк этиб бўлмас. Бу кун демангки, у либосларини ечаётир, йўқ, бу кун мен тер-этларимни ўз қўлларим ила сидириб, улоқтираётирман. Демангки, у ўз ўй-хаёлларини қолдириб кетаётир, йўқ, бу кун мен ташналик ва зорликдан ҳилвираган юрагимни қолдириб кетаётирман.

Алалхусус, мен бунда узоқ қола олмасман. Ҳар касни ўзига мудом чорлагучи бу денгиз мени ҳам интиқ кутаётир ва мен-да уни кечиб ўтишга шайландим. Илло, тунги соатлар

даъватига қулоқ осмасдан бу маконда қолмоқ - метин каби тош қотмоқ, ўзгармас бир шамойил ичра мангу қолмоқ, демакдир. Кошки эди бу ерда муқим бўлган барча матоҳларни ўзим билан олиб кета билсам. Аммо борми бунинг чораси? Магар овоз ўзини бинога келтирган забон ва дудоқларни бирга ола кета биларми? Асло, унинг қисмати - лаблардан учган ҳамон манзили томон ёлғизликда парвоз қилиш. Сарлочин ҳам таваллуд топган уясини қолдириб, қуёш томон ёлғиз парвозга маҳкум эмасми, ахир?

Ва мана, адирдан тобора қуйи энаркан, у яна қайта денгиз томон назар ташлади ва ёбонга оҳиста кириб келаётган кемани кўрди, кема сатҳида эса юртининг денгизчилари саф тортганди. Шунда қалбидан сарафрозлар улар томон учди:

- Ай, кўҳна момомнинг болалари, тўлқинларни жиловлашда ҳеч кас сизга бас келолмас. Сизларни тушларимда неча бор бу ёбонда кўрдим. Мана энди сизлар чиндан-да бу ерда экансиз, мен ҳамон тубсиз уйқу исканжасида қолаётган кабидирман. Бу дам мен сафарга шайман, елканларим кўтарилган, йўлдош шамолларга маҳталман, холос. Фақат изн беринг, бу сукунат ҳавосидан сўнгги бор сипқорай, ортимда қолаётганларга сўнгги бор меҳримни инъом этай. Сўнгра албат сафларингизга бириккайман. Эй муаззам баҳр, дарё ва ҳам жилғаларга ҳурлик ва сокинлик ато этгучи бедор она, сен ҳам изн бер. Мана бу жилға бир муюлишни босиб ўтмасидан ҳузурингда ҳозир бўлгайман, адоқсиз бағрингга бир томчи бўлиб қўшилгайман, она.

Йўлида давом қиларкан, ҳув олисларда далалари ва токзорларини ташлаб, шаҳар дарвозаси томон ошиқаётган эркак ва аёлларни кўрди. Улар далалардан далаларга садо бериб, унинг исмини такрорлашар ва орзиқиб кутилган кема келиб етгани ҳақида бири бировига хабар етказишар эди. Ва шунда боз ўзига-ўзи сўзланди:

- Айрилиқ ҳозирлаган бу кун қалбларимиз туташган кунга менгзарми? Қуёшим ботаётган бу маҳал, билъакс, бизга сабоҳ бўлиб қайтарми? Омочини даласида қолдириб, мен томон шошаётганга ва ё янги ҳосилдан шароб ҳозирлашини бас қилиб, у ҳам ўзим томон ошиқаётганга инъом этарим борми? Қалбим менинг мевалари залворидан эгилган оғочга менгзана оларми ва қалбимда унмиш ҳосилни бу касларга тортиқ эта оларманми? Уларга соғинган, илинган истакларим-чи, фаввора янглиғ ҳар томон сочиларми ва фавворадан улар косаларини тўлдира биларманми? Соҳиби қудрат илкида янграган чолғуманми, ва ё Унинг нафаси борлиғимни зийнатламоғи учун яралган найманми, кимман ўзи, айт? Мен - сукутлар излаб йўлга чиққан бир дарвеш, аммо бу сукутларда қай ёмбилар яширин, токи уларни беҳадик улаша олсам мен? Магар бу кун менинг таваллудим - қай бир далалар бағрига ва унут бўлмиш қай бир мавсумларга сочдим мен уруғларимни? Вақти-соати етсаки, чироғимни бошим узра кўтарганим ҳамон, пиликларни ўт олдира билмасман. Зим-зиё зимистонда сассиз-садосиз қоларканман, тилагим - бу тун соҳиби чироғимни мойга тўлдирсин ва ўзи олов улашсин.

Буларнинг барини сўзлар шамойилига ўраб айтган эса-да, юрагининг тубида яна айтилмаганлари қолиб кетди. Илло, қаъридаги теран сирларини аён қилиш ҳар кас учун чандон оғир юмушдир. Мана, у шаҳар ичра кириб бораркан, одамлар унинг қаршисига пешвоз чиқишди, кўзлар эса тез орада етиб келажак айрилиқ изтиробидан намланган. Шаҳар кексалари оломондан ажралиб, унга юзландилар:

- Сенга йўл бўлсин, бу ерлардан кетгил, бироқ бизни ташлаб кетма. Зимистон ҳаётимизни ёритган чошгоҳ қуёши эдинг сен, ва сенинг навқиронлигинг бизни орзулар ҳақида хаёл қилишга ўргатмиш. Сен ўзимиз каби бизларнинг биримиздирсан, сен бу ерларда меҳмон эмас - жондан суюкли дилбандимизсан. Изтироб чекма, сафаринг муборак бўлсин, кўзимиз тоабад сенинг чеҳрангга муштоқ ва гирён бунда қолармиз.

Сўнгра коҳинлар-да унга юзланди:

- Бу денгиз тўлқинлари ҳаргиз ўртамизга айрилиқ солмасин ва сен биз ила ўткарганинг йиллар тоабад хотирага айлансин. Сен қалбларда юксак севинчларни уйғотдинг, ва сенинг соянгдан юзларимиз тоабад чароғон бўлди. Суюклилар ичра беназир эдинг, аммо ишқимизни ошкор қила билмадик. Мана энди, кетар чоғинг муҳаббатларимиз сен томон талпинур. Аслида ҳам шундай эмасми - айрилиқ дамлари етиб келмас экан, муҳаббат ўзининг қадрин ўлчай билмас.

Тумонат тўпланган оломон ичра бошқалар-да унга илтижо билан боқишарди. Аммо у ҳеч нарса демади, фақат бошини қуйи солди, шунда яқинроқда бўлганлар унинг кўзларидан дув-дув ёшлар оқаётганига шоҳид бўлдилар. Ҳаял ўтмай эса оломон билан бирга Эҳром томон, бош майдон сари кетиб борарди.

Эҳромдан бир аёл майдон томон чиқиб келди. Башоратгўй Алмитра эди исми. Аёл унга айрича меҳр билан боқди, илло, бу шаҳарда пайдо бўлган илк кунида уни илк бор учратган ҳам ва ўша дамдаёқ унга шаксиз инониб, меҳр қўйган ҳам шу аёл эди.

- Тангримнинг набийси, - дея сўзланди Алмитра, - олиймақом аъмоллар истаги сени ўз кеманг томон муттасил етакламиш. Ва у ёбонга келиб етди ва сен бизни тарк этгайсан.

Хаёлларинг ва истакларинг ўлкаси сени чорламакдадир, бас, шундай экан, муҳаббатимиз оёқларингга кишан солмагай, истак ва эҳтиёжларимиз-да йўлингга тўғаноқ бўлмагай. Аммо ўтинч шуки, кетар экансан, сўнгги бор биз-ла сўзлаш ва ўзинг излаб топмиш ҳақиқатларга бизларни-да ошно эт, инкишофларингни токи биз фарзандларга инъом этайлик, улар-да ўз фарзандларига, шу тақлид чексизликка қадар, токи бизга ошкор этмиш ҳақиқатларинг мангу қолсин. Танҳолик ичра сен кунлармизни кузатмишсан ва бедорлигингда-да тушларимизнинг қувонч ва изтиробларига шерик бўлмишсан. Магар шундай экан, энди бизга бизнинг ўзимизни ошкор эт ва таваллудимиз ила заволимиз оралиғидаги барчасидан сўзла.

Ва у Орфалес аҳлига юзланди:

- Сизга сўзлайдиганим борми, билмам. Ҳаммаси бўлиб ўтган, содир бўлаётир ва сўнгра давом этажак. Ахир буларнинг барчаси сизларнинг қалбингизда муттасил яшамакдадир.

1. МУҲАББАТ ҲАҚИДА

- Модомики бу экан, - деди Алмитра, - Муҳаббат ҳақида сўйла бизга, биродар.

У бошини кўтариб, қаршисидаги оломонга назар солди, одамлар унга сомеъ бўлди. Ва баланд овозда сўзлади:

- Қачонки сизни муҳаббат чорласа - ортидан ошиқинг, гарчи унинг сўқмоқлари машаққатларга тўлуғдир. Қачонки муҳаббат қанотлари сизни оғушига олса - инкор этманг, гарчи қанотлар ичида яширин ханжар сизга заҳмат етказмоғи бор. Қачонки муҳаббат сиз билан суҳбат қурса - унга инонинг, гарчи унинг саси қаҳратон шаббодаси боғларни барбод қилгани каби орзуларингизни кунпаякун этмоғи тайин.

Илло, муҳаббат бошингизга тож кийдиргуси ва ҳам сизни чормих этгуси. Ким айтибдики, муҳаббат сизнинг камолингиз ҳаққи яратилмиш? У шунингдек, сизнинг оғочингиз шамойили ҳаққи шохларингизни ҳам бутаб тургусидир. Илло, муҳаббат нафақат қалбингиз дарахтининг қуёшга туташ юксак шоҳларини силаб-сийпашни истар, ва балки заминга чирмашган илдизларингиз қадар эниб, борлиғингизни ҳам ҳалокат қадар титратгусидир.

Жўхори япроқлари жўхорини қучгани каби, муҳаббат ҳам сизни жипс оғушига олгай. Жўхорини янчгани каби, у сизни либосларингиздан халос этиб, зарбаларга дучор қилгай. Тозаланиб, покланган жўхори доналари каби, у сизни тегирмон тошида янчиб, оппоқ унга менгзагай. Унни хамир этиб қориган каби, у сиздан нонлиққа хамир ҳозирлагай ва шу тариқа муқаддас оловда жизғанак этиб, сизни Тангрининг самовий зиёфатига илоҳий нон янглиғ тортиқ айлагай.

Қалбингиз синоатларини англамоғингиз ва айни англамоқ ила Тириклик қалбига бирикмоғингиз ҳаққи муҳаббат сизни шуларга дучор этгай. Ҳамонки юракда ҳадикка эрк бериб, муҳаббатдан фақат сукунат ва фароғат истамак бўларсиз, вақтида бу шаштдан чекиниб, либосингиз эгнингизга илинг ва муҳаббат тегирмонига асло яқинлашманг. Бунда сиз ўлимтик кунлар бағрига қайтмоғингиз афзал ва унда сиз бошқа барча каби хандон куласиз, аммо масрурликдан эмас, унда сиз бошқа барча каби йиғлай оласиз, аммо зинҳор қаърингиздаги изтиробдан эмас.

Муҳаббат ўзидан ўзга нарсани инъом этмагай ва ўзидан ўзга нарсани қабул этмагай. Шундан муҳаббат ўзга ҳеч нарсани тасарруф этмагай ва унинг ўзини-да тасарруф этиб бўлмагай. Илло, муҳаббат учун бир муҳаббатнинг ўзи кифоя қилгай.

Муҳаббат сизга ташриф буюрса, демангки "Тангри қалбимдадир", билъакс - "Мен Тангрим қалбидадирман". Ва сиз муҳаббатни оқимга сола билурман дея ўйламанг, илло, магар сизни муносиб билар, унинг ўзи сизни йўлларга солгай.

Муҳаббатнинг танҳо биргина истаги бордир - ўзини рўёбга чиқармоқ. Шу сабаб, магар қалбингизда ишқ унса, муҳаббатингиз хос тунлар куйини чалаётган югурик жилға мисол эриб битсин. Фавқулодда меҳр азобини тотсин. Ишқни туб-тубига қадар англаб, бунинг жароҳатларини-да билсин ва севиб-севилиб адо бўлмоқ йўлида бағридан қонлар оқсин ва буларнинг барини шодон қабул этсин. Сабоҳда парвозга шай юрак-ла уйғониб, муҳаббатнинг яна бир куни учун шукроналар айтсин. Чошгоҳ маҳал ҳордиғида эса ишқнинг ҳайратларидан хаёллар сурсин. Оқшомда гўша сари шодон қайтаркан, юрагида тиловат, лабларида шукрона қўшиғи ила уйқу бағрига сингсин. Муҳаббатнинг истаклари мана будир.

2. НИКОҲ ҲАҚИДА

- Магарки шундайдир, - деди яна Алмитра, - Никоҳ ҳақида сўйла бизга, устод.

У яна сўз айтмакка юзланди:

- Сизлар бирга таваллуд топмишсиз ва ҳаргиз бирингиз бировингиздан айри тушмассиз. Қазонинг биллур чойшаби кунларингиз узра соябон бўлганда-да, сиз бирга қолурсиз. Шундай, Тангрининг сокин хотираси ичра-да сиз мангу бирга қолурсиз. Аммо шуки, бирга экансиз, орангизда ҳартугул мисқол қадар бўшлиқ зоҳир бўлсин. Илло, само эпкинлари сизлар аро эмин-эркин рақсларга тушсин.

Бир-бировингизни севинг, аммо муҳаббатдан кишанлар барпо этманг. Никоҳингиз беором бир денгиз бўлсин, қалбларингиз соҳиллари аро мудом чайқалиб турган. Жомларингизни тириклик суйи ила мудом тўлдирингиз, аммо ҳушёр бўлингки, бировингиз жоми сувсизликдан қақраб қолмасин. Бир-бировингиз ила ризқни баҳам кўрингиз, аммо ҳушёр бўлингки, бошқангиз ризқи кемтик бўлиб қолмасин. Бирга алёрлар айтинг, рақсларда чаппарлар уринг ва шодлик жомидан сипқорингки, аммо бошқа бировингиз ёлғизликда аҳёнлар танҳо қолишига изн беринг, илло, сознинг торлари ҳам айро ҳолда ҳамоҳанг куй барпо эта олгай.

Қалбларингизни бир-бировингизга инъом этинг, аммо қулф остида сақламоқ учун эмас. Илло, ёлғиз Ҳаётгина қалбларингизни ўз илкида сақлай билгувcи. Ҳамиша бирга бўлинг, аммо зинҳор чирмашиб кетманг, илло, эҳром устунлари-да бир-биридан айри саф тортмишдир - эман ила чинор ҳам бири бошқасининг кўланкасида ўсмаслигини кўрмадингизми?

3. ФАРЗАНДЛАР ҲАҚИДА

Бунда энди жужуғини бағрига босган аёл сўзланди:

- Бизга Фарзандлар ҳақида сўйлармисан?

Ва у жавобга ҳозирланди:

- Сизларнинг фарзандингиз - сизники эмасдир. Улар ўзини-ўзи камол топдириш ила масрур Ҳаётнинг ўғил ва қизларидир. Улар сизлар орқали таваллуд бўлмишлар, аммо зинҳор сизнинг қаърингиздан эмас. Ва гарчи улар сизга тааллуқлидир, аммо зинҳор сиз уларга соҳиб эмассиз.

Сиз фарзандларга муҳаббатингизни инъом этарсиз, аммо ўй-хаёлларингизни эмас. Шуки, уларнинг ўз ўй-хаёллари бордир. Сиз уларнинг вужудларига бошпана берарсиз, аммо зинҳор руҳларига эмас, илло, уларнинг руҳи Эртанинг қасрида истиқоматдадир ва айни қасрга хаёлларингизда-да йўл топиш сиз учун душвордир. Сиз уларга ўхшашга интилгайсиз, аммо зинҳор уларни ўзингизга ўхшатманг. Илло, ҳаёт фақат олдинга илдамлагай ва Кечмишни кутмагай. Сиз бир камонсиз, ўзингиз фарзанд атамиш тирик ўқларни олдинга йўллагувчи.

Мангулик аро милтиллаган нишонни мўлжал олган Камондор Ўз қудрати ила ипларингизни тортгай, токи Унинг ўқлари шитоб ила олисликлар сари уча билсин. Камондор илкида эгиларсиз, буни шодон қабул айланг, илло, У нишон сари йўналтирилган ўқларнигина эмас, гарчи ўрнида қолса-да, камонини ҳам ардоқлагай.

4. ЭҲСОН ҲАҚИДА

Бу гал давлатманд юзланди:

- Бизга Эҳсон нелигин англат.

Ал Мустафо жавоб қилди:

- Эҳсон қилар экансиз, тасарруфингизда бўлган мулкнинг атиги бир мисқолини берурсиз. Қачонки ўзингиздан, ўзлигингиздан улуш тортиқ қилдингиз замон - сиз чиндан эҳсон қилгайсиз. Бисотингизда бўлган буюмларни тобакай эҳтиётлаб қўриқлайсиз, улар сизга эрта албат асқотарми? Зиёратга отланган муҳожир ортидан кетмиш итнинг бепоён саҳро қумларига кемик яшириши ривоятини унутдингизми? Зорликдан қўрқувнинг ўзи - зорлик эмасми? Ташналик эҳтимолидан даҳшат туяр экансиз, гарчи қудуғингиз сувга лиммо-лим бўлса-да, шунинг ўзи эмасми яйдоқ ташналик?

Кимдир биров тасарруфида беҳисоб моли бўла туриб, бунинг атиги мисқолини эҳсон қилар экан, бошқалар ҳам буни билишини истайди; уларнинг бу истагида аҳлоқ мисқолини топа олармисиз? Шундайлар борки, ўзи оч-наҳор бўла туриб, сўнгги бурда нонини бошқалар ила баҳам кўришни истайди. Ана улар ҳаётнинг саҳоватига қалби ила инонгай ва уларнинг бисоти ҳаргиз бўш қолмагай. Кимдир биров қалбда қувонч ила тортиқ этгай ва ана шу масрурлик улар учун ажр ва мукофотдир. Айримлар бор, қалбида бир изтироб ила эҳсон қилгай ва бу азоб уларга қабрга қадар йўлдош бўлгай. Ниҳоят, яна бир тоифа аҳли шунчаки ва беғараз эҳсон этади ва бундан улар қувонч ҳам, ажр ҳам кутмагайлар. Уларнинг бу аъмоли атиргул ўз бўйини ҳеч бир таъмасиз табиатга тортиқ қилгани янглиғ табиийдир. Ана улар Тангрининг суюкли бандалари, ана улар Ўзининг даргоҳида мудом ардоқлидир ва шу сабаб-да Яратганнинг баракоти бу заминга муттасил ёғилгай.

Сўралганда берган яхши, аммо мискин қўллар сен томон узалмасидан, барчасини сўзсиз англаган ҳолда эҳсон қилмоқ яна-да аълодир. Чин қалбдан эҳсон қилгувчи учун эҳсонга лойиқни излашнинг ўзи эҳсон қилишдан кўра чандон кўпроқ қувонч ҳадя қилгай. Тортиқ этиб бўлмас матоҳ борми, деб сўрар бўлсангиз, билингки, бисотингиздаги барча нарса қачондир мисқолига қадар сарф қилингай, тортиқ этилгай. Бу экан, ўзингиз ўз қўлингиз ила эҳсон қилинг ва асло эртани кутманг. Илло, эҳсон қилиш фурсати сизники бўлсин, зинҳор қиёматга қолмасин.

Сиз яна дейсизки, "Мен эҳсон қилган бўлардим, аммо муносибни қайдан излай?". Билмайсизми, мевали боғингиз дарахтлари бундай демагай, яйловларда сочилган жонлиқларингиз-да буни айтмагай. Улар тириклик ҳаққи ўзидан улуш тортиқ қилгай, илло, бермаслик - улар учун завол, демак. Бас, шундай экан, кун ва тунлари ўлчаб берилган биродарингиз бошқа нарсаларни лоақал сиздан ҳам олишга муносибдир. Илло, тириклик баҳридан ташналигин қондиришга лойиқ кўрилган кимса сизнинг булоқдан-да жомини тўлатишга муносибдир.

Аммо ҳаргиз унутманг, узатилган садақани олишдан кўра зиёд мушкул юмуш йўқдир. Жасорату матонат, қатъият ва меҳру шафқат - қалбан эҳсон берувчи фазилатлари бўлгани каби, булар олувчининг ҳам содиқ йўлдоши. Мен ким бўлибманки, биргина эҳсон туфайли одамлар қаршимда юзтубан бўлсалар ва ожиз ҳолатини чорасиз ошкор қилсалар? Эҳсонга чоғланар экансиз, фикр қилингки, ўзингиз аслида эҳсон беришга лойиқмисиз, Инъом Улашувчининг вакили бўлишга муносибдирмисиз? Эҳсон олган сизлар эса, зотан барчангиз олаётирсиз, раҳматнинг ўлчами ҳақида ўйламангиз, илло, бу билан ўзингизга ҳам, эҳсон берувчига ҳам маломат келтиргайсиз. Билъакс, берувчининг эҳсони қалбингиз даричаларини яна кенгроқ очсин. Унутмангки, қарздорлик ҳиссини туяр экансиз, бу билан сиз берувчининг саҳоватига соя солгайсиз. Билингки, бундан оғир юк йўқдир, илло, кимса сизга туҳфа раво кўрар экан, унинг илки ила саҳоватпеша замин ва Тангрининг ўзи эҳсон қилаётир.

5. ТАОМЛАНМАК ҲАҚИДА

Кекса карвонсарой соҳиби унга яқинлашмиш:

- Бизга Таомланмак ҳақида ўгитларингни сўйла, аё дўст.

Ва у жавоб қилмиш:

- Бир наботот янглиғ замин бўйларидан нафас, қуёш нурларидан эса қувват олиб, умргузаронлик қилсангиз аъло эди. Аммо модомики, сиз қорин тўйдирмоқ учун бошқалар жонини олишга мажбур экансиз, бу муқаддас бир маросимга айлансин. Инсонда зоҳир олий софлик ва бокиралик учун қурбонликка келтирилмиш бегуноҳ жонзотлар ҳаққи дастурхонингиз ҳаргиз нопокликка чулғанмагай.

Қачонки, бир жонлиқни жонидан мосуво қилар экансиз, унга муножот қилинг: "Сени бугун ҳалок этган қудрат мени ҳам бир кун завол топдиргай ва мен сендан бугун таомланаётганим каби мени-да бир кун тасарруф этгайлар. Илло, сени менинг илкимга тутқазмиш қисмат мени-да бошқа бир қудрат дастига топширгай. Сен ва мен томирларимизда оқаётган қон-ла фақат беҳишт дарахтини суғоргаймиз, инон". Қачонки, мевалардан тотинар экансиз, унга-да муножот қилинг: "Фаромуш бўлмаки, сенинг зурёд-уруғларинг менинг танамда яшагай, эртанги кунинг чечаклари эса қалбимни гулларга буркагай. Тароватинг борлиғимни зийнатлагайки, фасллар оша бирга хушнудликда бўлгаймиз".

Ва қачонки, хазонрез кунлар токзорингиздан ҳосил йиғарсиз, яна сўзланинг: "Менинг ўзим-да бир токзордирман. Менинг ҳосилимни-да бир кун йиғиштиргайлар ва эзиб-янчиб шароб этгайлар, ва алалхусус, мени мангулик кўзасига жойлаб яширгайлар". Ва қаҳратон кунлар кўзаларни очганингиз ҳамон хонадонингиз шароб бўйларига тўйинса, шукроналик қўшиғини куйланг. Шукроналик қўшиғини куйлангки, бунда ўша хазонрез кунлар, ўша токзорлар ва ўша токзор ҳосилларидан хотиралар баралла барқ урсин.

6. МЕҲНАТ ҲАҚИДА

Бунда миришкор энди сўранди Ал Мустафодан:

- Меҳнатларимиз борасида не дерсан? Бизга шундан ҳам моҳиятлар баён этгайсан, эй матлуб.

Жавоб қилди:

- Меҳнат қилар экансиз, сиз ҳамиша замин ила, унинг қалби ила биргасиз. Аммо танбалликка мойил экансиз, мангулик томон муттасил ҳаракатда бўлган ҳаёт оқимидан четда қолишга маҳкумсиз.

Қачонки меҳнат қилар экансиз, қалби садоларидан гўзал мусиқа яратмиш найга менгзангайсиз. Айтинг, атрофда барча нарса ҳаёт қўшиғини ҳамоҳанг куйлаётган чоғ қай бирингиз сукутга чўмган безабон қамиш бўлишни истарсиз?

Сизга айтарларки, меҳнат - тавқи лаънат ва кулфатдан ўзга нарса эмас. Аммо мен дейманки, қўлингиз меҳнатда экан, замонлар остонасида бир дамлар юз очмиш орзуларни қадам-бақадам жорий эта борарсиз. Қўлингиз меҳнатда экан, ҳаётни сиз чиндан ардоқлайсиз, илло, ҳаётни меҳнат ила севмак - тириклик синоатларини англамак, демак.

Агар сиз азоб-уқубатларда таваллуд топмоқни - кулфат дерсиз ва меҳнатни эса - пешонангизга битилмиш тавқи лаънат атарсиз, сўзларим қулоғингизга қуйилсин - пешонангизга битилмишни фақат қаро терлар ила ювиб, сидира олгайсиз.

Сизга ҳаётни - зулмат дея таништирмишлар ва сиз ҳориб-чарчаган кўйи ўзингиздан аввал ҳориганлар сўзларини такрорламишсиз. Токи иштиёқ уйғонмас экан, тириклик чиндан зулматдир. Аммо, токи илм нури ила зийнатланмас экан, ҳар қандай иштиёқнинг кўзлари сўқирдир. Шу каби, токи меҳнат ҳамроҳ бўлмас, ҳар қайси илм бефойда. Ва токи муҳаббат йўқ экан, ҳар қандай меҳнат бесамардир. Қачонки кўнгилда муҳаббат ила меҳнат қиларсан, ўз-ўзингни топарсан, ўзга қардошларинг ва ниҳоят, Тангри ила бирикарсан.

Муҳаббат ила меҳнат қилмакнинг ўзи надир? Бу шуки, баайни кўнглинг соҳибаси учун аталган каби, қалбингдан сўтилмиш иплардан жамил мато тўқирсан. Бу шуки, баайни кўнглинг соҳибаси бунда истиқомат қилмоғи ҳаққи, меҳр ила қўрғон бино этарсан. Муҳаббат ила меҳнат қилмак яна шудирки, меҳр ила уруғ қадаб, хушнудликда ҳосил йиғиштиргайсан ва меҳрингдан қонмиш бу мевалардан кўнглинг соҳибаси шукроналикда тотингай. Яна будирки, ўзинг барпо қилмоқда бўлган барча нарсаларни қалбинг нафаси ила тўлдирарсан ва бунда шулар ила машғул экансан, билгинки, улуғ аждодлар ёнингда ҳар дам ҳамнафас ва улар юмушларингни ризолик ичра кузатмоқдадир.

Уйқу оғушидаги сўзларингизга кўп бора қулоқ тутдим. Сиз айтасизки, юрак шамойилини мармар юзасига бита олган сангтарош омоч судраган деҳқондан авлодир. Яна дейсизки, самодаги камалак сувратини матога нақшлаб, олқишларга сазовор бўлмиш мусаввир анави этикдўздан кўра ардоқлидир. Аммо сўзларим қулоғингизга қуйилсин - атрофда эсмакда бўлган шамол жажжи майсалар ила не қадар нафис суҳбат қурса, улуғ эманлар билан-да шу қадар мулойим сўзлашгай. Ва шамоллар садосини қалбидаги ишқи ила тотли қўшиққа менгзай олган кимсагина чиндан улуғдир.

Меҳнат - бу муҳаббатнинг сиз кўра олгай тимсолидир. Модомики, сиз ишқсиз ва билъакс, нафрат ила меҳнат қиларсиз, бундан кўра қалбида муҳаббат жўш урган ўзгалардан садақа тиламакни касб қилганингиз дуруст. Илло, лоқайдлик ила нон ёпарсиз, бу ноннинг таъми тахирдир ва асло ўзгаларни тўйдирмас. Илло, шароб тайёрламакда экансиз, меҳрингиз улушидан-да майга улашинг, билъакс эса - кўзалар май ўрнига сафро ила тўлгай. Ва магар фаришта янглиғ куйлай олсангиз-да, аммо бунда ишқ йўқ экан, кун ва тун саслари беҳудага бадном бўлгай.

7. ШОДЛИК ВА ҚАЙҒУ ҲАҚИДА

Ва бунда яна бир аёл сўради:

- Бизга Шодлик ва Қайғулардан ҳам сўйлагин энди, токи сўзларинг шодлик ва қайғуларимизни ҳар дам зийнатлагай.

Деди:

- Юзингда зоҳир шодлигинг аслида ниқоби юлинмиш кулфат ва қайғуингдир. Илло, кулгуларинг манбаи бўлган булоқ аслида, аксар ҳоллар кўзёшларинг ила лиммо-лим эди. Ўзгача бўлиши мумкинми, ахир? Сенга ёндош кулфатинг қаърингга не қадар сизиб кира билар экан, шодлик ҳам шу қадар эш ўрин эгаллай олур. Қўлингда тутган шароб косаси ҳам бир замонлар кулол ўтида тобланганини унутдингми? Ва ёхуд қалбингни масрур қилган бу чолғу, аслида ўймакор дастгоҳида кулфатларга дучор бўлмиш ўша оғоч экани аён эмасми?

Шодликларда масрур экансан, қалбинг қаърига қулоқ тутгайсан ва билгайсанки, қайғуларингга боис бўлгувчи - сенга қувончлар ҳам ато этгусидир. Ва қачонки нола тортиб, андуҳ чекарсан, бунда-да қалбингга назар сол - шаксиз англарсанки, кўзларингни қайноқ ёшлар ила намлатмиш андуҳ, аслида бир замонлар сенга адоқсиз шодлик тортиқ этмишди.

Орангизда кимингиздир айтарсиз: "Шодлик - қайғудан кўра юксакдир", бошқангиз эътироз қилгайсиз: "Асло, Қайғудир барчасидан улуғ". Аммо икки қулоғингизга қуйилсин: улар мудом қўл ушлашган икки опа-сингилдир ва улар асло бир-бирин тарк этмас. Улар кулбангизга ҳамиша бирга ташриф буюргайлар, ва билингизки, бири дастурхон узра сиз ила ҳамсуҳбат экан, бошқаси хос тўшагингизда оромдадир.

Умргузарон экансан, қайғу ва шодлик аро тарозу мили янглиғ муттасил чайқалгайсан. Қачонки қаърингда яйдоқ бўшлиқ ҳукмрон экан, мувозанатда сокин қолгайсан. Аммо билгинки, бул мувозанат алдоқчидир, илло, зеб-зийнатларини ўлчамак тадоригида Ёмбилар Соҳиби тарозуга қўл чўзгани ҳамон, сенинг шодлигинг ёхуд қайғу ва кулфатинг зиёда бўлгай ва балки нисбати қуйи тушиб, тамом аригай.

8. КУЛБАЛАР ҲАҚИДА

Энди оломон ичра бир сангтарош чиқиб келди:

- Бу тириклик ичра эканмиз, Кулбаларда паноҳ топгаймиз. Энди шулардан англат бизга, эй қадрдон.

Ал Мустафо жавобга ҳозирланди:

- Шаҳар деворлари паноҳи ичра уй барпо қилар экансиз, ўйингизга эрк берингки, аслида яйдоқ табиат қўйнида кулба қурмоқдадирсиз. Не қадар ёлғиз ва олис уфқларда адашган бўлмасин, қаърингизда яширин мусофир айнан бу кулбани кўргай. Илло, сиз уй барпо қилар экансиз, ўзингизни муттасил унга бахшида этиб боргайсиз, шу боис кулбангиз сизнинг давомингиз, қаърингиздан ташқари томон йўл олмиш бир тадрижингиздир. Уйлар қуёш тафтида улғайиб, тунлар сукунатида ором олгай. Ва улар-да сиз каби шаксиз туш кўргайлар, тушларида балки сиз каби рангин хаёл сургайлар. Хаёл сураркан, эркига кишан солмиш бу шаҳарни тарк этиб, ҳув анави оғочзор ва ё адирларда қўним топишни истамасларми?

Сиз ўзингизга бошпана билиб, иншо қилаётган уйларингиз барчасини кафтимда жам қила олсам эдим, уларни шашқол доналари янглиғ ўрмону далаларга улоқтиргум эди. Шунда бу водийлар кўчаларингиз бўлгувси, майса унган сўқмоқлар эса хос йўлларингизга менгзангай эди ва сизлар токзорлар аро йўл босиб, бир-бировингизга ташриф буюргайсизлар, либосларингизда эса замин ифорлари ҳар дамлар барқ ургай эди. Аммо биларманки, бунинг фурсати ҳали етмади. Қўрқувга банди аждодлар сизларни бу деворлар аро жипс қолдирмиш. Азалий бу қўрқув ҳамон ариб битган эмасдир ва токи у атрофда кезинар экан, кулбангиз ҳурликка чулғанмиш дала ва токзорларингиздан айри қолажак.

Эй, аҳли Орфалес, сўйланг менга, кулбаларда неларингиз бордир? Қалбига қулф солинмиш эшиклар ортида неларни яширгайсиз? Қудратингиздан афсоналар сўзлагувчи сукунат ва сокин майллар ҳукмронликда муқимдирми унда? Айри тафаккурлар аро ришта боғлагувчи, жилвакор самовий буржлар янглиғ зийнатланган кўҳна хотиралар-чи, булар ҳам муқаррарми унда? Тош ва оғочлардан бино этилмиш азалий матоҳлардан йўл олиб, қалбларни муқаддас чўққилар томон элтгувчи малоҳатдан нишона топарсизми кулбаларингизда? Ва ёки уйларингиз бадастир роҳатларга чўмиб улгурдими ва сиз-да бу келгинди баттол ҳукмига таслиммисиз энди? Ушбу маккора аввал меҳмон каби ташриф буюргач, ҳаял ўтмай бутун борлиғингизни истило қилмагини билмадингизми?

Афсунгар мисол, у сизнинг барча майл ва истакларингизни ўз измига зимдан бўйсундиргай. Гарчанд сизни алқаб-сийпалаб, ҳушингизни олган чоғ илки мулойимдир, аммо қалби унинг мангу қадар тошдан яралмиш. Сизни гарчи авраб-аллаларкан, айни дамда аммо эҳтиросларингизни беомон таҳқирлар қилгай ва туйғуларингизни-да қоқ сомонга чирмаб, бир четга йиғиштириб қўйгай. Шинамликда масрур турмуш шу тариқа барча эҳтирос ва иштиёқларингизни тамом ҳалок этгай.

Аммо, эй сиз, уйқуларида ҳам ҳаловат билмас уфқ фарзандлари, мудом бўш келмагайсиз ва дабдаба кишанлари ила ўзингизни жиловлашга ҳаргиз қўймагайсиз. Билинг, сиз барпо этажак кулбалар бир жойда муқим қолишга маҳкум лангар эмас, билъакс, шамоллар шиддатига ошиқ парқу елканлар каби бўлажак. Уйларингиз лаҳта қонлар сизган жароҳатларни яширгувчи сержило чойшаб эмас, билъакс, нигоҳларни кулфатлардан асрагувчи халоскор қабоқлар каби бўлажак. Ва сиз эшиклар аро ичкари қадам босарсиз, парвоз учун шайланган қанотларни йиғиштирмагайсиз. Эшик рахларига тегиб, жароҳат етишидан ташвиш чекиб, бошларингизни қуйи солмагайсиз. Омонат деворлар нураб тушишидан ҳайиқмагайсиз ва қалбингиз инъикоси янглиғ бағри бепоён бу ошёнларда эмин-эркин нафас олгайсиз. Ахир тирикликда ҳаётлар учун марҳумлар бино қилмиш сағаналарда яшамассиз.

Бироқ ҳар не бўлганда ҳам, кулбангиз не қадар гўзал ва кўркам бўлмасин, пинҳон тутилган сирларингиз ва андуҳларингизни алалоқибат яшира олмагай. Шу сабаб илло, сизнинг қаърингизда яширин ва ҳар қайси сарҳадларни яксон этишга қодир тилсим самовий қўрғонда мангу қолажак, дарбозалари субҳи содиқ шафақларидан нақш олган, ойналари бўлса - оқшомнинг сокин қўшиқларига эш самовий қўрғонда мангу қолажак.

9. ЛИБОСЛАР ҲАҚИДА

Т

ўқувчи ҳунарманднинг ҳам Ал Мустафодан сўрари бор эди:

- Эгнимизга илган Либосларимиз ҳақида неларни сўзларсан, устод?

Деди:

- Турфа хил либосларингиз ҳусн-малоҳатингизни тамом яширгай, аммо улар қаърингизда ҳоким ноқисликларингиз беркита билмагай. Гарчанд либослар ичра хос синоатларингиз сақламоқ истарсиз, аммо оқибат бунда ўзингизга бир кишан топгайсиз. Ўйланг ахир, офтоб ва тонгги саболар бу либосларсиз вужудингиз узра масрур яллалар қурмасми? Ахир тириклик тафти офтоб нурларида зоҳир, шошқин эпкинлар эса ҳаётнинг сизни эркалагувчи қўллари эмасми ва сиз шукроналар ила уларни хуш қарши олмагаймисиз?

Бирингиз айтарсиз: "Эгнимиздаги либос шимолий эпкинлар ипларидан тўқилмиш". Бунда шимол эпкинлари сизга шаксиз дастёр бўлмиш, аммо билингки, тўқув дастгоҳининг асил исми - уят ва ибодир, сизнинг шинамлик истагига мойил эрка табиатингиз эса бу матога тола бўлмиш. Юмушини адо этгач эса, бу шамоллар ўзи макон тутган ўрмон ичра сизни масхара қилишини сезмадингизми? Сўзларим қулоғингизга қуйилсин, камтаринлик нопок нигоҳлардан асрагувчи қалқонингиздир. Нопоклар тамом битар экан, бу фазилат сиз учун кишан ва ё сохта рўёга айланмасми? Яна фаромуш қилмангки, замин ҳар дам яланг оёқлар тафтини туйишни истагай, шамоллар эса ёйилган сочларингизни тўзғитиб, шодон чаппар уришни орзулагай.

10. САВДО ВА СОТИҚ ҲАҚИДА

Бу гал энди тужжор юзланди:

- Бизга Савдо ва Сотиқ ҳақида ўгитларингни англат.

Айтди:

- Бу замин сиз учун мудом неъматларини тортиқ қилар. Ва бу тортиқ этилмишларни оқилллик ила истифода этарсиз, зориқиш ҳаргиз сизга бегона бўлгай. Илло, неъматларни тадбир ила айирбошларсиз, шаксиз давлат ва фароғат топгайсиз. Аммо билингки, бу юмуш қалбдан қилинмас ва икки тараф рози-ризолиги ила зийнатланмас экан, бирингиз баднафсликка, бошқангиз эса хору зорликка юз тутгайсиз.

Бирингиз беҳаловат денгиз бағридан ризқ тутиб, бошқангиз эса далада омоч тортасиз ва ё токзорлардан ҳосил йиғиб насиба топарсиз. Шаҳарга қайтиб, гавжум бозорларда ўз маҳсулотини ёйган тўқувчи ва ё кулол ҳунармандга, хушбўй гиёҳларини таклиф этаётган яна бировга дуч келасиз. Шунда сиз албат Замин қалбини кўмакка чорланг, токи у тарозу ва ҳисобдан адашмакни сиздан бегона қилсин, ҳар нарса қадрини адолат ила ўлчамакдан сабоқ берсин. Бозорда экансиз, юпун молини ўтказиш пайида бўлган қаллоблардан узоқда бўлинг. Уларга айтингки, "Чинакам неъмат истарсан, дала меҳнатимда мен-ла йўлдош бўл ва ё бошқа биродарларим ила денгиз томон отлан, зотан, бизлардан саҳоватини аямагани каби, замин ва ё беҳаловат баҳр сендан ҳам неъматларини дариғ тутмагай".

Агарки бозорда бахши ва раққос ёхуд машшоқларни учратарсиз, уларнинг неъматларини-да харид қилинг. Илло, улар ҳам сиз каби ҳосил йиғгувчилардир, гарчи келтирмишлари хаёл ва рўёлар бағрида парвариш қилингандир, аммо улар қалбингиз учун бир озуқадир.

Юмушларингиз охирлатиб, бозордан оёқ узарсиз, ҳеч бир кимса қуруқ қўл ила қайтмаслигига амин бўлинг, ҳар кас кўнглини олинг. Илло, бозорга келган ҳар кишининг истаги қонмас ва энг заифнинг ҳам ризқи берилмас экан, сизларга ўгит берган Замин қалби зинҳор ҳаловат топмагай.

11. ЖИНОЯТ ВА ЖАЗО ҲАҚИДА

Шаҳар қозиси ҳам бунда сас бермишди:

- Тирикликда яшармиз, барчамиз ноқисдирмиз. Шу боис Жиноят ва унга лойиқ Жазо ҳақида уқдиргин бизга.

Жавоб сўзланди:

- Шамоллар чирпирак қилмиш хазонлар ҳолини кўрмадингизми? Дайди шамол ҳукмидаги хазонлар мисол сизнинг руҳингиз-да саргардонлик йўлига тушар бўлса, қалбингиз мувозанати бузилгай, васвасалар сизни йўлдан оздиргай ва ўзгаларга зулм ўтказурсиз. Билингки, бошқаларга зулм қиларсиз, ўзингиз-да омон қолмагайсиз. Сиз содир этмиш қабоҳатга шаксиз жазолар муқаррар. Фақат сабр-тоқат ила ҳукмни кутмак энди сизнинг қисматингиздир, илло, бир кун фалак дарбозаси қаршисида пайдо бўлишингиз бор, илло, бундан фақат эзгу аъмол эгалари ичкари қадам қўя олишларига шоҳид бўлишингиз бор.

Қаърингизда қўним топмиш фитратнинг илоҳийлик маҳражи улуғдир. Ва у мангу мусаффо қолажак. У бир илиқ эпкиндир - парвозга рағбатлиларга кўмакдош. У бир қуёш кабидир - тафтли ва ҳам қадрдон. Зулмат чулғамиш бехосият йўллар ила унга асло етиб бўлмас. У қалбингиз юксак осмонларида мудом пинҳон. Аммо айни пайтда қаърингизда ўзга унсурлар ҳам яширин. Тарихнинг олис ибтидолари ваҳшат сўқмоқларида кезган, тафаккур нишоналари ҳали мудроқ нотавон аждодлар унсурлари-да сизда истиқоматдадир. Аммо мен сизда зоҳир Инсон билан сўзлашмак истайман, илло, ёлғиз угина жиноят не демак ва унга кўра жазо мустаҳиқ эканин англай билар.

Сўзларингизга кўп қулоқ тутдим - қабоҳат йўлига кирмиш биров ҳақида сўзларкансиз, баайни у сизлардан эмас, билъакс бегона ва ажнабий дея қабул қиласиз. Аммо сўзларим қулоғингизга қуйилсин - қайсидир тақводор ва ё табаррук авлиё ҳар бирингиз қалбингизда пинҳон бўлмиш улуғликдан-да юксакроқ бўлолмагани каби, жоҳил ва ожиз кимса-да ҳар бирингизда яширин қабоҳатдан ҳам қуйироқ ина билмас. Жаҳолат ва раҳмоният шу тариқа сизда мудом бирликда боқийдир.

Лоақал бир япроқ оғочининг рағбатисиз сарғара билмас. Орангиздаги бир баттолнинг ёвузлиги ҳам баайни шу каби - лоқайдлигингиз мевасидир. Илло, илоҳий моҳиятингиз томон айро эмас, билъакс издиҳомда йўлга чиқмишсиз. Издиҳомда экансиз, йўл ҳам ўзингиз, йўловчи ҳам ўзингиз. Адоқсиз узун бу йўлда қоқиниб қулар экансиз, билинг, бунинг ҳикмати бордир, илло, ортингизда келаётган бошқалар ҳолингизни кўриб, йўлдаги хатарни билсинлар. Аммо шуки, сиз ўзингиздан аввалгилар туфайли юзтубан қуламишсиз, илло, улар кучли ва чапдастдир, бироқ йўлдаги бу тошни олиб ташлашни эп билмабмиш.

Дилингизга ботар яна сўзларим бор. Ўлдирилмиш киши ўзининг бу заволи учун ажрдан қутулиб қололмагай, туналган қурбон ҳам туналганлик учун ҳукм этилгай, мўмин киши анави осийнинг қилмишларидан ўзини четга ола билмагай ва сохтакорнинг юмушлари-да ростгўйнинг мавқеига албат соя ташлагай. Баски, зулмкорнинг ўзи аксар ҳолда мазлум ғарибнинг қурбонидир. Демангки, ҳукм этилмиш кимса қилмишига муносиб жазо олмиш, билъакс, шўринг қургур бу маҳкум гуноҳлардан фориғ қолмиш бошқалар ҳаққи ҳукм залворини ортмоқлаб бормоқда. Билингки, ҳақни ноҳақдан, яхшини эса фосиқдан кескин ажратиб бўлмас, илло, қалбларни ёритгувчи офтоб қаршисида уларнинг ҳар иккиси баробар ва биргадир. Улар баайни бир-бировига чатишиб тўқилган оқ ва қора иплар кабидир ва замонки келиб ипларнинг бири узилар, матонинг бари кўздан кечирилгай, тўқув дастгоҳи-да назардан четда қолмагай.

Ва замоники, бевафо бир жувон аҳлоқини муҳокама этар бўлсангиз, бу аёл ҳожаси қалбини-да тарозуга солинг, токи муқаррар жазо ҳар кимга баробар тақсим бўлсин. Ва зинокор бетавфиқ учун жазо қамчисин ҳозирлар эсангиз, озор етмишнинг қаърига ҳам дурустроқ назар солинг. Ва покдомонлар номи ила ҳукмни бажо келтирмоқ бўларсиз, ёвузлик дарахтига болта солиш аввалида илдизларига ҳам бир қур қараб қўйинг. Ва қабоҳат илдизи эзгулик томирлари ила чамбарчас бирликда, баракот илдизлари эса талафот томирлари ила заминнинг сокин қалби паноҳида мангу пайванд эканига бунда шаксиз амин бўлгайсиз. Модомики шундай экан, адолат мезонини устивор билган сиз қозилар, вужуди пок, аммо қалби чиркинга қай тариқа ҳукм ҳозирлагайсиз? Бошқалар қалбида ҳалок этилганга қай бир жазоингиз бордир? Ва барча қилмишлари сохтакорлик ва зулм бўлса-да, аммо айни пайтда унинг ўзи фириб қурбонига дўниб, зулм мевасини тотганга қай бир жазони муносиб кўргайсиз?

Такбир этган тазарруси содир этмиш қилмишидан кўра чандон улуғ бўлганларни-чи, жазолай билармисиз? Зотан, одил маҳкаманинг истаги аслида ҳам шу эмасми, адашган

гумроҳнинг тавба ва тазарруси эмасми бу муҳокаманинг асл муддаоси? Бинобарин, айбсизга тазарруни раво кўрилмас, осий қалбидан эса тавбани қўпориб ташлай билмагайсиз.

Тазарру уйқуларни бадном этиб, тунлари беомон ташриф буюргай ва ҳар қилмишни сарҳисоб қилмакка ундагай. Адолат ила ҳукм этмакни истаётган сизлар эса қилмишнинг ҳар жиҳатига назар солмасдан, ҳақни англай била олурмисиз? Муқаррар ҳукм қаршисида титраётган мана бу инсон ҳар кас қаърида муқим жаҳолат ва зиё аро муаллақ қолмиш аросат бандаси эканини шундагина англай билурсиз. Илло, эҳром пойдеворини барпо этмиш тошларнинг катта ва кичиги-да аслида айний ва муштаракдир.

12. ҚОНУНЛАР ҲАҚИДА

Энди сўрар навбати келганини англаган фақиҳ бунда юзланди:

- Қонунларимиз ҳақида не дерсан, устод?

У жавоб қилди:

- Сизлар иштиёқ-ла адоқсиз қонунлар яратгайсиз ва мароқ-ла уларни ҳар гал бузарсиз. Бунда сиз соҳилда қумлардан қўрғон барпо қилиб, сўнгра буни шўх-шодон вайрон қилаётган жужуқларга ўхшарсиз. Қумлоқда мўрт иморатлар қурарсиз, денгиз ҳам соҳилини қумларга муттасил тўлдираверар. Бино қилганингиз вайрон қиларсиз, маҳобатли бу баҳр ҳам тўпори қалбингизни масхара қилишдан ҳоримагай.

Аммо ҳар кас соҳилда қўрғонлар қурмагай. Инсонлар борки, атрофда кечмоқда бўлган бу ҳаёт улар учун денгиз эмас ва яратилмиш қонунлар-да қумқўрғон эмас. Булар учун ҳаёт - баайни денгиз бағрини ёриб чиқмиш қоя, қонунлар эса қўлдаги чўқмордир ва у билан қоянинг шаклини ўз майлига кўра ўзгартирмак истайди. Рақсларни хуш кўрмас ногиронга қай таърифингиз бордир? Қозиғига тамом меҳр қўймиш бир така ўрмонлар ичра ҳур кезаётган оҳуларга кибр-ла боқиб, уларни уйи йўқ сатанглар, деб билса - не дерсиз? Кўҳна терисини ташламоққа мадори қолмаган кекса газанда бошқаларини беҳаёликда айбласа, не дейлик? Ва ниҳоят, барчадан аввал тўйга келиб, неъматлардан нафси қонгач, уйига равона бўлар чоғи бу ҳашамларга лаънат айтган ва зиёфатгўйларга эса қонунбузар тавқини босган одамга таърифимиз не бўлар?

Бу тоифа ҳақида айтарим будир - гарчи мудом офтоб остида бўлса-да, улар қуёшга тик қарай олмагай. Умргузарон экан, улар ҳар дам фақат сояларини кўргай ва уларни чин қонун ўрнида биларлар. Булар учун қуёш - кўланка яратишга мойил бир матоҳ. Аммо бу каслардан фарқли - муваққат бу замин юзасидаги ўткинчи бу сувратлар қуёшга пешвоз чиқмиш сизларга тўғаноқ бўла олурми? Беқарор бир варрак шамоллар ила дўст тутинмиш сизларга йўл кўрсата оларми? Кишанларни барбод этиб, ўзгаларни-да озод кўрмак муродингиз эса, инсонлар иншо этмиш ясоқлар сизни тўхтата билгайми? Ҳурлик қўшиғин куйлаганингиз чоғ атрофдаги тузоқларни доғда қолдира биларсиз, дилингизга ясоқлар ваҳм сола билмас. Вужудингиз ва қаърингизни чулғамиш либослардан ниҳоят соқит бўларсиз, ҳеч кас сизга маломат қилмагай, аммо шарти будирки, сиз қозонмиш ҳурлик зинҳор бошқалар эркига завол келтирмагай.

Ай Орфалес аҳли, сўзларим мудом ёдда тутгайсиз: ноғоралар садосини тиндириб, чолғу торларини-да узарсиз, аммо кўкдаги тўрғай ноласини зинҳор ўчира билмассиз.

13. ҲУРЛИК ҲАҚИДА

Бу дам суҳандон нотиқ юзланмиш:

- У ҳолда бизга энди Ҳурлик ҳақида сўзлармисан, дўсти фозил?

Демиш:

- Шаҳар дарбозалари қаршисида ва уйларингиз сукунатида эркингизга шукроналар қилганингизни кўп бора кўрдим. Ҳурликка шу тарзда ҳамдлар бажо келтирарсиз, қатл этилиши аён бўлса-да, мустабид оёғи остида ерпарчин бўлиб, ҳожасини мадҳ этаётган қулларга ўхшатдим сизни. Ҳар қадамда бу аҳволга дуч келдим, ва билдимки, сизга инъом этилмиш эркни бир кишан янглиғ кўтариб юргайсиз. Ҳолатингиздан юрагим тилка-пора бўлди, илло бу каби ҳурликни асло эътироф эта билмасман. Шу боис икки қулоғингизга қуйилсин, чиндан озод бўлиш истарсиз, бу истак сиз учун одатга айлансин ва ҳурлик ҳақида бўлар-бўлмас ваъзлар ўқишни бас қилгайсиз. Эҳтимол, шу ҳолатда сиз ҳурлик остонасига чиндан қадам қўярсиз.

Бир хил ва бетус кунларингиз тинимсиз ғуссаларга тўлсин, тунларингиз эса майл ва андуҳларингиздан ларзага келсин. Тадбири мушкул ташвиш ва қалбингизни ўртагувчи бу андуҳлар чангалидан халос бўлдингиз замон - сиз чиндан одми турмуш узра юксалгайсиз, гарчанд либослардан фориғсиз, аммо кишанлар ришталарини уздингиз ҳамон - сиз чиндан ҳур ва озод бўлгайсиз.

Ҳали турмушингиз ибтидосидаёқ атрофингизни ўзингиз чирмаб чиққан занжирларни парчаламассиз, тун ва кунларингиз узра юксала билмассиз. Ахир сиз эрк атаётган нарса, аслида ўша кишанларнинг барқароридир, офтобда чарақламиш халқалари эса ҳадемай кўзларингизни сўқир қилгувси.

Қаърингизда яширин моҳиятни парчалаб, чиндан ҳур бўлишни истамасмисиз? Парвозга қўймас адолатсиз қонунларни бекор қилишни истарсиз, аммо унутмангки, бу ясоқларни бир замонлар ўзингиз манглайингизга битмишсиз. Барча қонун дафтарларин оташларга ем қилсангиз-да, аммо пешонадагини сидира олмассиз, денгизнинг барча сувларини келтирсангиз-да, аммо манглайдагини юва олмассиз. Магарки зулмкор мустабидни тахтидан мосуво қилишни истарсиз, даставвал қаърингизга боқинг - бир замонлар қалбингизда ростланмиш тахтиравон барбод этилганми? Зотан, қалбларида ҳали истибдод ҳукмрон, ғурури ичра эса ҳамон истиҳола яширин бўлганлар - золимлар остида мудом қолажаклар. Ва агарки, ташвиш ва андуҳларни барбод қилмак истарсиз, билингки, буларни ҳам бир замонлар ўзингиз зиммага юкламишсиз. Ва яна қўрқинчларингизни пароканда қилишни истарсиз, унутманг, қўрқув уяси сиз ҳадиксираган бировнинг қўлида эмас - ўз қалбингизда собитдир.

Ҳаққи рост, қаърингиз ва қалбингизда муқим барчаси муттасил чамбарчасликда ҳаракатда бўлгай. Ўзингиз чин дилдан истаган ва ё қалбингизга ғулу солган нарсалар, манфур ва ё муқаддас туйғулар, сиз интилган ва ё мудом нари қочган ҳолатларнинг бари - чиндан ўзаро чамбарчас бирликда мавжуддир. Булар бари баайни ёруғ доғлар ва кўланкалар мисол ҳар дам жуфтликда ҳаракатланур. Қачонки кўланкалар бири ёруғлик ила бирлашгач, тарқалиб битса, ундан қолмиш элас хотира равшанроқ бошқа нур кўланкасига менгзангай. Кишанлардан халос бўлмиш сизнинг ҳурлигингиз-да, шу янглиғ, улуғроқ бошқа ҳурлик оёқларида чатишган занжирга менгзангай.

14. АҚЛ ВА ЭҲТИРОС ҲАҚИДА

Башоратгўй Алмитра унга яна пешвоз чиқди:

- Ақл ва Эҳтиросларимиз ҳақида айтар фурсатинг ҳам келмиш.

Жавоб қилди:

- Сизнинг қалбингиз - муттасил муҳораба майдонидир ва унда ақл-идрокингиз майл-эҳтиросларингиз ила муттасил курашдадир. Агарки қалбингизга таклиф этсангиз эди,

қаърингизда ҳукмрон бу ихтилоф ва бу курашни муштарак оҳанглар куйига менгзагум эди. Аммо ўзингиз муроса ридосини киймассиз, мендан яна не кутгайсиз?

Қалбингиз кемаси ақл ва эҳтиросларингиз ила бошқарилгай. Елканлар ва ё идора чамбараги носоз экан, тўлқинлар ҳукмида бемаслак дайдишга ва ё денгиз бағрида бемажол қотишга маҳкумсиз. Илло, ёлғиз ақл-идрок ҳокимлиги - меъёридан ошмиш қудрат, тизгинсиз эҳтирос эса - куйдириб кул қилувчи оташ демак. Шу боис ақлингиз эҳтирос юксаклиги қадар парвоз қилсин, токи эҳтирос ила зийнатланмиш идрок кўнгиллар куйини чала билсин. Шу боис ақлингиз эҳтиросларни оқилона йўлга сола билсин, токи кунлар кечса-да, баайни оловларда тобланган қақнус мисол бу туйғулар ҳар гал қайта оёққа қалқсин.

Истарамки, сиз мушоҳада ва майлларингизни дастурхон атрофида йиғилмиш ардоқли меҳмонлар, деб билинг. Ҳар бирига муносиб мулозимат кўрсатинг, ахир биларсиз, мулозимат фарқли бўлар экан, иккисининг ҳам меҳр-муҳаббатини бой берарсиз.

Адирлар қўйнида ва адл дарахтлар соясида дала-даштлар сукунатига маҳлиё экансиз, қалбингиз бу сокинликни мудом тараннум этсин ва десин: "Тангри идрок ичра оромдадир". Атрофда бўрон қўзғолиб, дарахтларни асов шамоллар ларзага солса ва чақинлар самонинг улуғлигин тараннум этса, қалбингиз-да масрурликда такрор ҳайқирсин: "Тангри эҳтирос-ла фаолиятга келмиш". Илоҳий бирликнинг илло бир карра нафаси ва ё Парвардигор дарахтзоридан лоақал бир япроқдирсиз, сиз-да идрокда ором олинг ва ҳар гал эҳтирос-ла фаолиятга келинг.

15. УҚУБАТЛАР ҲАҚИДА

Бир аёл бунда савол сўрамиш:

- Азоб ва Уқубатларимиз-чи, уларга таърифларинг қай йўсинда бўлар, эй азиз?

Деди:

- Буюмлар моҳиятидан сизни пана қилмиш қобиқ чатнагач, сизга азоб ва оғриқ келур. Меванинг мағзи алвон юрак мисол офтоб қаршисида ҳозир бўлмоғи учун метин данаги ёрилмоғи лозим, сиз-да азобларни шу каби англамоғингиз вожиб. Атрофда кечмоқда бўлган ҳаётнинг ҳар лаҳзасида ҳозир бўлмиш мўъжизалардан муттасил ҳайратланишда давом қилсангиз эди, азобларингиз сизга оғриқ эмас, илло масрурлик ҳадя этгуси эди. Қалбингиз фасллари алмашинувига бемашаққат кўниккан, қайғуларингиз қаҳратонларини эса итоат-ла қарши олгай эдингиз. Ахир, сиз дала-даштларингиз узра муттасил кечаётган мавсумларни зинҳор инкор этмагайсиз.

Уқубатларнинг аксарини сиз ўзингиз танламишсиз. Азобларингиз тахир таъмли малҳамдир ва у билан табиб қаърингизни даволагай. Шу боис табибга қулоқ осинг ва узатилмиш малҳамни итоат-ла истифода этинг. Унутманг, бу табиб ҳам юксакроқда Пинҳоннинг амри ила муолажа қилгай, лабингизни куйдирган коса ҳам Кулол заҳматидан бино бўлмиш ва Унинг Ўзи-да соҳир ёшлари ила тупроқни намламиш ва сиз учун лой қоримишдир.

16. ЎЗЛИКНИ АНГЛАШ ҲАҚИДА

Энди бир эр киши олдинга чиқди:

- Биз Ўзни қандай Англай билурмиз? Шундан сўзла бу гал.

Шундай жавоб қилди Ал Мустафо:

- Қалбларингиз кун ва тунлар синоатларидан бохабардир, аммо мудом сукут сақлагайлар. Қулоқларингиз юрак билганин тингламоққа ҳар дам муштоқ. Ва қаърингиз тубларида сиз ҳамиша огоҳ бўлмиш ҳақиқатларни энди сўзлар шамойилида тинглагайсиз. Ва энди сиз хаёлдаги орзуларингиз яланғоч вужудини бармоқ ила пайпаслай билурсиз.

Аслида ҳам шундай бўлмоғи лозим. Вақтики келиб, қалбингиз тилсимлари кўз очмоғи ва масрурлик куйига ҳамоҳанг денгиз сари талпинмоғи тайин. Фурсатики келиб, қаърингизда пинҳон ёмбилар алал-оқибат қаршингизда намоён бўлмоғи бор. Аммо шарти шудирки, мукашшаф бу дафиналарни тарозу ила ўлчамоққа ошиқмагайсиз, англамоқлик қаърини анжом ила ўлчамоқни хаёлдан соқит қилгайсиз. Илло, бу қаърларда қўним топмиш ва илоҳий зиёлар ила зийнатланмиш фитратингиз сарҳад билмас, адоғи йўқ бир баҳрдир.

Ва бунда демангки, "Мен Ҳақни топдим", билъакс, айтинг - "Мен Ҳақнинг заррасини топдим". Яна зинҳор сўзламангки, "Қалб йўлга тушмиш сўқмоқни кўрдим", билъакс, айтинг - "Менинг сўқмоғимдан бораётган қалбни учратдим". Илло, қалб танҳо бир йўлни танламас ва ёлғиз қамиш янглиғ бир жойда тек ўсмас. Илло, қалб бир нилуфаргул кабидир, япроқлари бирин-сирин очилгач, саноғидан адаштиргай нилуфаргул кабидир.

17. ТАЪЛИМОТ ҲАҚИДА

Бунда бир мураббий мурожаатга юзланди:

- Бизга Таълимотдан ҳикоялар баён этгин, эй устод.

Деди:

- Бир замонлар сизда маърифат нишоналари кўз очмиш. Маърифатнинг шу илк сабоҳларида муқим бўлмишидан ўзгани сизга кимса кўрсата олмас. Даврада дарс ўтмиш мураббий толибларга ўз заковатини инъом эта билмагай, аммо фақат эътиқод ва муҳаббатга қобилликни тортиқ қилгай. Фозил мураббий сизни донишлик кулбасига киритмагай, аммо ўз заковатингиз остонасига йўл кўрсатгай. Мунажжим борлиқни не тарзда англамоқни ифода этиши мумкин, аммо у ўз идрокини сизга жо қила билмагай. Атрофда оқмоқда бўлган оҳанглар ҳақида машшоқ куйлаши мумкин, аммо бу оҳангларни илғай билишингиз учун лойиқ эшитма сизга ҳадя эта билмас. Рақамлар илмидан воқиф кимса вазн ва ўлчовлар оламидан ҳикоя сўзлар, аммо у сизни бу оламга олиб кира билмас. Зотан, бир кимсанинг фаҳм иқтидори ўзгаларни ҳам ҳукмига ола билмас, бу фақат бир кимса сарҳади ила чекланмиш ва бунда шаксиз якун топар. Илло, ҳар бирингиз Тангри қаршисида танҳо ҳозир бўлганингиз каби, Уни ва Заминни-да англаб етишда ёлғиз қолмоғингиз вожиб қилинди.

18. ДЎСТЛИК ҲАҚИДА

Мўйлари сабза урмиш ўспирин издиҳом ўртасидан Ал Мустафога пешвоз юрди:

- Дўстликдан сабоқларингга ҳам қалбларимиз маҳтал, бунинг нелигин англатармисан?

Ва у жавоб қилди:

- Дўстликдан сизга сўзлар сўзларим кўпдир. Аслида дўст надир? У шудирки, муҳаббат уруғларини авайлаб қадаганингиз ҳамон ниҳолларни меҳр ила парваришлагайсиз ва вақтики келиб, масрурлик ичра бўлиқ ҳосил йиғгайсиз. Дўстлик эҳтиёжларингизни қондиргай чорбоғ далангиздир. Ва яна у сизнинг баракотга тўлуғ дастурхонингизки, очлик ва ташналикдан силлангиз қуриган ҳамон, меҳрдан ҳозирланмиш таомлардан тотингайсиз ва унинг бағрида сукунатда ором олгайсиз.

Дўстингиз сизга пинҳон ўй-хаёлларин ошкор этса, уни ҳар дам масрур қарши олинг. Сукутга чўмган чоғлари эса қалбингиз унинг дилига пайванд бўлсин ва бу дил тебранишларига шаксиз қулоқ тутсин, илло, силтамалар ичра сизга илинмиш элас муждалардан-да ҳар дам огоҳ бўлгайсиз. Икки орада дўстлик барқарор экан, адоғи йўқ ўй ва хаёллар, чегара билмас ҳоҳиш ва умидлар кўз очар ҳамда буларнинг бари масрурлик ила ўзаро баҳам кўрилгай. Аммо вақтики келиб, йўлларингиз айро тушар бўлса, изтиробларга ботманг, илло дўстликда қадрланмиш жавҳар фироқда яна равшанроқ кўрингай. Ахир сайёҳ ичикиб талпинмиш чўққилар ҳам олислардан дурустроқ кўринмагайми?

Дўст бўлсинки, ўзаро ҳамоҳанглик куйи ичра руҳингиз масрур камол топсин. Илло унутмангки, қаърларда яширин ва танҳо дўстга аталмиш тилсимларни мукашшаф этмак - дўстлик муродларининг улуғидир. Магарки, икки орада бундан ўзга ғараз бор эмиш, чин дўстлик ва ё муҳаббат бу эмас, ва билъакс, оқар дарёга кўр-кўрона тўр солмоқ демак. Ахир дарёга таваккал тўр солгач, қурбақалар илинса-да, овидан масрур шўрлик балиқчи воқеасини унутдингизми?

Мен сизга айтарман, қалбингизда неки яширин - барчаси дўстингизга бўлсин. У сизнинг сабоҳларингиздан бохабар экан, нега шомларингизни ундан сир тутарсиз? Ҳали яшашга фурсатингиз бор ва сўнгги сафарга чорлов етиб келмаган экан, ҳар дам дўст ила суҳбатга ошиқинг. Илло, дўст биргина қалб бўшлиғингиз тўлдирмагай, у сизнинг майл ва эҳтиёжларингизни-да англагай. Шакаргуфтор суҳбатларингиз кулгу ва қувончларингиз ила ҳар дам зийнатлансин. Илло, қалблар шу кичик ҳолатлар ичра ҳам камолга йўл излагай.

19. СЎЗЛАР СЎЗЛАМАК ҲАҚИДА

Бунда бир фозил энди сўзламиш:

- Бизга Сўзлар ва Суҳбатлардан айтгин, устоди дониш.

Деди:

- Неча замонки ўзингиз истиқоматда бўлган ўй-хаёлларингиз оламини тарк этарсиз, тилга киргайсиз ва сўзлай бошларсиз. Қалбингиз танҳолиги ичра ортиқ қола билмаганингиз ҳамон товушлар жилвасига ўралмиш сўзлар лабларингиздан учиб чиққай. Аммо бу сўзлар аксари ҳали чалажон, тирикликда ҳали собит тура олмасдир. Илло, сўзлар либосида намоён фикр кенг ҳаволарда парвоз этишга муштоқ қушга ўхшар, аммо билингки, сўзлардан тикланмиш қафас ичра қанот ёя билса-да, аммо асло парвоз эта олмасдир.

Орангизда шундайлар борки, вақти келиб, ўзининг танҳолигида ёлғиз қолиш ваҳшатидан талвасага тушгай ва сўзамол суҳбатдош излашга тушгай. Сукутга чўмган танҳолик ичра қолмишнинг қаъридан синоатлар ечилгач, улар ўзини-да тарк этишни истагай. Яна бировлар борки, машваратлар чоғи беихтиёр айрим ҳақиқатларни баён қилгайлар, аммо ўзлари-да буни англамаслар. Яна бирларнинг қалби ичра ҳақиқат жавҳари мудом яширин, аммо улар буни индамаслар, сўзларни беҳуда исроф этмаслар. Илло, айни шу тоифа қалбида руҳ бир уйғун ва мутаносиб сукунат оромида истиқомат қилгай.

Адоқсиз йўллар ва ё гавжум бозорлар ичра дўстни учратарсан, қаърдаги руҳ забонингни тебратсин, қалблар пайванд туташсин ва лаблардан учмиш масъуд сўзлар қалбдаги ниятлар ила ҳамоҳанг бўлсин. Илло, чин дўстга нени сўзларсан, барчаси қалбига қуйилгай ва замонлар кечса-да, беназир дафина янглиғ мангу асраб-авайланур.

20. ВАҚТ ҲАҚИДА

Бу гал энди мунажжим савол қотмишди:

- Вақт надир, замон не демак, устод?

Ал Мустафо айтмиш:

- Сиз ҳадсиз ва ҳудудсиз вақтни ҳар дам ўлчамга солишни, унинг сарҳадларини ўз билганча иҳоталашни истайсиз. Ўзингизни замонлар нафасига созлаган кўйи ҳатто руҳингизни-да соат ва мавсумлар ўлчамига солишни истайсиз. Вақтни баайни бир дарёга менгзаб, соҳилида замонлар оқимини роҳат-ла кузатмак ҳоҳлайсиз. Аммо ҳаёт замонлар оқимига асло тобеъ эмаслигин фитратингиз ҳар дам англагай, ва тўкис билгайки, кечмиш аслида бугуннинг хотираси, эрта эса - бугуннинг бағрида ўйланган орзу демак.

Мангулик куйин чалиб, атрофда кечмакда бўлган ҳаётни кузатгич фитрат макон ва замонлар кўз очмиш ўша илк сония сарҳадларида ҳамон яшамакдадир. Унинг севги қудрати чегара билмаслигини англармисиз? Сарҳадсиз бу муҳаббат танҳо унинг бағрига жодир, ва у бир қалбдан бошқасига кўчиб ўтмас, бир касдан бошқаси томон ҳаракат қилмас. Худди шу каби вақт ҳам бўлинмас ва адоқсиздир. Аммо, бас, вақтни мавсумлар ила ўлчашга маҳкумсиз, унда сиз белгиламиш ҳар мавсум бошқаларини ҳам бағрига олсин, фасллар кечар экан, ҳар мавсум бир вақтнинг ўзида бошқаларини ҳам тақозо этсин, назарда тутсин. Токи, бу кун ўтмиш кунни хотиралар ичра бағрига олсин, эртани эса эҳтирос-ла мудом орзуласин.

21. ЭЗГУЛИК ВА ЁВУЗЛИК ҲАҚИДА

Шаҳар оқсоқоллари ҳам бунда жамул-жам эди. Ана шуларнинг бири мурожаат қилди:

- Эзгулик ва Ёвузлик ҳақида кўп хаёлларга ботармиз. Сен бунинг не эканин англатгаймисан, қадрдон?

Ва у жавоб қилди:

- Эзгулик сизда ҳар дам барқарор. Бу фазилатингиз ҳақида адоқсиз сўзлай оларман, аммо зинҳор ёвузлик ҳақида эмас. Ахир ёвузлик аслида - йўқсиллик ва ташналик исканжасида уқубатларга дучор бўлмиш эзгулик эканин наҳот билмассиз? Зотан, азоблар забтида қолмиш эзгулик ҳатто зимистон хилватларидан ўзига неъмат ва озуқа излагай, ташналик силласин қуритса - кўлмак сувлар билан-да чанқоғини қондирмоқ истагай.

Ўзингиз билан муштарак экансиз, сиз ҳар дам яхши фазилатларга соҳибсиз. Ўзаро тафовутлар ичрасиз, аммо ёвузликка ҳали бегонасиз. Аҳиллик йўқолмиш хонадон ҳам ҳали ёвузлар макони эмас, билъакс ҳамжиҳатлик тарк этмиш кулбадир, холос. Бошқарувсиз кема ҳам хатарли қоялар аро маслаксиз сузар, аммо ғарқ бўлишдан омон қолмоғи ҳам бор.

Ўзгаларга ненидир беистак эҳсон этарсиз ва эвазига ненидир миннат қиларсиз, шунда ҳам сиз ёвуз эмассиз. Зотан, бирор нарсага эга чиқмоқчи бўларсиз, замин кўксига чирмашиб, тириклик сути сипқораётган оғоч илдизларига ўхшарсиз. Илло, дарахт меваси ҳам "мудом ўзини ўзгаларга улашгувчи мен каби бўл" дея илдизга таъна қилмас. Илло, мудом инъомлар қозонмоқ илдизнинг аъмолидир, ўзини муттасил ўзгаларга улашмоқ ҳам меванинг қисмати.

Сиз - эзгулик соҳибидирсиз ва забунликни тарк этиб, тилга кирарсиз, туйғуларингиз ҳам уйғонар ва сўзламиш сўзларингизда аксланажакдир. Қаърдаги ҳилқатингиз мудроқ ҳолида тилингиз алмойи-жалмойи сўзлар айтар бўлса-да, сиз асло ёвузликка эш эмасдирсиз. Ахир тушуниксиз ғўлдирашлар ҳам заиф забонга қувват бахш этгай. Мақсад сари шаҳдам борар экансиз, бешак эзгулик либосини елкага илмишсиз. Қоқиниб-суртиниб йўлларда давом этсангиз-да, ёвузлик сиздан ҳамон бегона. Зотан, ногирон ҳам муттасил олдинга илдамлагай.

Аммо, иттифоқо чинакам оқсоқни учратарсиз, машаққат-ла илдамлаётган бу ногиронга сохта мулозамат асло кўрсатмагайсиз. Хайрли амаллар эзгу қалбингизни муттасил камолга етказар, аммо яхшилик қилмай мудом сукутда бўлсангиз-да, ҳеч кас сизни ёвуз атамагай. Бу ҳолда дуру-жавоҳир умрингизни бенаф совургайсиз ва муродга мудом кечиккайсиз, холос. Тезкор оҳулар ландовур тошбақага учқурликдан сабоқ бера олмасликлари чиндан таассуфлидир.

Фитратингизни муттасил камол топдириш истаги эзгу ниятларингизга далолат. Аммо бу истак ҳар касда турфадир. Бировнинг истаги денгиз томон йўл солган ҳайбатли оқимга ўхшар, этаклари ювилмиш адир синоатлари ва ўрмонлар қўшиғи бу оқимга қўшилиб оққайдир. Яна бошқалар бордир, истакларида адашар ва денгиз томон йўлини йўқотган ирмоқдан андоза олгайдир. Неки бўлса бўлсин, аммо шиддати улуғингиз сокин оқишга мойил ўзгага асло дашном бермангиз, илло, эзгулик эгаси эгни очиқ мискиндан "Авратингни не учун яширмассан?" дея сўрамас, ва ёхуд "Кулбангни не сабаб бой бермишсан?" дея бошпанаси йўқ бечора дилини хун қилмас.

22. ИБОДАТ ҲАҚИДА

Башоратгўй Алмитра Ал Мустафога яна юзланмиш:

- Бизга энди Ибодатларимиз ҳақида ўгитларинг баён этгил, эй Беназир.

Шуларни жавобан айтмиш:

- Сиз кулфатлар туфайли андуҳларга чўмган маҳалингиз ибодатга чоғланурсиз. Не бўларки, масрур ва фаровон кунларингизда ҳам саждани бир дам ёд этсангиз?

Билурмисиз, асли фалакда паноҳ топмиш, юксак эҳромларда истиқомат қилмиш қалбингиз ибодатлар чоғи дуоларингизда акслангай. Қаърингизни забт этмиш зимистонни бу самовий кенгликларга сиздириб, енгил тортар экансиз, қалбингиз чароғон ёлқинларини-да не учун тўкиб солмайсиз? Қалбингиз ибодатга чорлаган замон мудом ўксиниб йиғлагайсиз, ўксик титроқларингиз оқибат масрур кулгуга менгзангуни қадар у сизни мудом саждага йўлласин. Дуога қўл очарсиз, самоларга меърож қилгайсиз ва бу юксакликда худди сиз каби ибодатда бўлмиш ўзга биродарларингиз ила дийдор кўришгайсиз. Модомики шу экан, парвозингиз хуш келсин ва самоларда яширин бу кошона фақат ҳайрат ва дийдор қувончларига мезбон бўлсин. Илло, икки қулоғингизга қуйилсин, бу эҳром ичра илтижолар инобат қилинмас, фақат таъма ила сўрарсиз - берилмас, ва ёхуд бунда ҳолингиз абгор намоён этарсиз - сизни ҳеч кас оёққа қайта қалқитмас. Эҳромга ташрифдан мурод яна ўзгаларга ризқ тилаб юкунмоқдир, аммо дуоларингиз ҳаргиз қабул бўлмас. Аммо билингки, дилда пок ният-ла шаффоф бу эҳром сари қадам қўярсиз - барчасига шугина каффорадир.

Мен сизга дуолардан сабоқ бера олмасман. Тангри сизни эмас, билъакс Унинг Ўзи дилингизга солмиш сўзларни тинглагай. Денгиз, ўрмонзор ва қирли тоғларингиз бағридан юксакка ўрлагувчи дуоларни-да сизга ўргатмакдан ожизман. Ахир сиз-ку ўзингиз шу табиат жужуқлари, илло, бу муқаддас дуоларни ўзингиз қалбингиздан топгайсиз. Тун сукунати аро қулоқ тутинг ва сиз уларнинг сокин дуоларини шаксиз тинглагайсиз: Қирли тоғлар, дароз дарахтлару долғали денгиз-да бу дам Тангрига шу янглиғ юкунгай: "Ҳар дам парвозга шай қалбимизни яратмиш Парвардигор, биз мудом Сенинг ироданг ҳукмидадирмиз. Бизнинг майлларимиз Сенинг майлларингдан андоза олмиш. Сенинг истагинг-ла кундузга менгзангувчи тунларимиз - барчаси Сенингдир. Биз Сендан лоақал заррани-да юкуниб тилай олмагаймиз, илло, эҳтиёжларимиз барчаси таваллудидан аввал Сенга аёндир. Майл ва эҳтиёжларимиз барини Ўзинг хаёлдан яратмишсан ва Ўзингдан улушлар инъом этарсан, ҳожатларимиз зарраси қадар барчасин Ўзинг тўкис қаноат топдиргайсан".

23. ҲУЗУР ВА ФАРОҒАТ ҲАҚИДА

Орфалесга йилда бир дафъа ташриф буюргувчи бир зоҳид шу кунларда бу ерда эди. Фурсати етгач, у даврадан ажралиб, Беназир қаршисида ҳозир бўлди:

- Бизга Ҳузур ва Фароғатлар бобида айтаринг борми, эй, кўҳна момомнинг фарзанди?

Ал Мустафо гарчи йилда бир кўрса-да, қадрдонига айланмиш зоҳидга бир дам тикилиб, сўзлади:

- Фароғат аслида ҳурлик қўшиғидир, аммо у ҳали эркнинг ўзи эмас. Фароғат истакларингиз гулшанидир, аммо у ҳали ҳосил ваъда қилолмас. Ҳузурларингиз сизни самолар қаърига чорлагай, аммо адоқсиз бу юксакликларни ақлингиз ҳали бовар этмагай. Улар измида парвозга шайлангайсиз, аммо беҳудуд маконлар шамойили сизга ҳали ноаён. Аммо билингки, магар бу ҳурлик қўшиғин қалбдан куйлар биларсиз - сиздан масрур бўлгайман, аммо бу куй қалбингизни илло барбод этмасин.

Орангизда мўйлаби сабза урган ўсмирларни кўп учратдим, улар ҳар дам ҳар жойда ҳузур излагайлар. Бироқ улар мудом танбеҳларга дучор. Буларни ўз ихтиёрига қўйингиз, уларнинг-да фароғатларда ҳаққи бор. Улар шаксиз ҳузурларин топгайлар, аммо билмасларки, фароғатнинг нафари еттидир, улар етти опа-сингил ва ойдан-да гўзал ҳар бири сиз хаёл қилган ҳузурлардан кўра чандон улуғдир. Ахир, илдиз ковлаб, хазинага дуч келмиш одам воқеасини эшитмадингизми?

Орангизда ўз ҳузурларини таассуф ила эслагувчи кексаларни ҳам кўрдим, ўзлари бир замонлар татиб кўрмиш фароғатни сархушлик чоғи дучор бўлган хатолари дея биларлар. Аммо таассуф - бир телбаликдир ва асло ўтмиш учун ўзни жазолаш усули бўлолмас. Яхши эдики, кечмиш фароғатларини шукроналик ила ёд олсалар, ахир бўлиқ ҳосилни ҳам шукуҳ ила эслагайлар-ку. Аммо таассуфдан таскин топарлар, бас, таскин - уларга бўлсин.

Даврангизда яна бировлар борки, ҳузур излашни энди ўзига эп кўрмас, хотиралар ила кифояланмоқ учун эса ҳали кекса эмаслар. Изламоқ тугул хотирлашга ҳам ўзида журъат топмас бу тоифа ҳузур ва фароғатлардан мудом нари бўлишни истар, баайни қаърдаги қалбини шу билан озорлардан авайламоқ бўлар. Шу янглиғ таркидунёликда ҳам улар ҳузур топгайлар. Аммо титроқ қўллари ила шу тарз илдиз изларкан, ўзлари ҳар дам нари қочмиш хазинага дучор бўлмасларми? Аммо айтингчи, қаърдаги руҳга асло озор етказиб бўларми? Магар сайроқи булбул тун сукунатига озор етказарми ва ёхуд ожиз ёнарқурт юлдузлар шуъласига соя сола биларми? Кулбангизда ёнмиш олов ва мўридан кўкка ўрламиш тутун шамолларга малол келарми? Ёинки руҳ сокин бир ҳовуз каби ва уни чўп ила лойқалата биларман, дермисиз?

Фароғатдан воз кечсангиз-да, унга иштиёқни қаърингиз бисотларига яширгайсиз. Аммо ким билгай, бугун бой берилмиш - сизни эртанги кун сўқмоқларида кутаётир, эҳтимол. Ахир ҳатто вужудингиз-да ўз фазилат ва табиий истакларини англагай ва сиз уни эҳтиёжларидан зинҳор чалғита олмассиз. Билингки, вужудингиз қалб дастида тутмиш бир соз ва ундан хуш оҳанглар яратмак ва ё ғалат товушлар чиқармак - сизгадир ҳавола.

Эҳтимол, "Фароғатнинг яхши ва ё ёмонини қай тарзда фарқлай билармиз?" дея сўрарсиз энди. Модомики бу экан, дала-дашт ва боғларингиз томон йўл солинг ва асаларининг заҳматини кўринг. Гуллардан бетиним бол йиғиш унинг учун бир фароғатдир, асаларига беғараз бол зарралари инъом этаётган чечак-да ҳузур ичра роҳат топар. Илло, чечакни асалари ҳаёт чашмаси билгай, гуллар наздида асалари эса муҳаббатнинг матлуб элчиси, демак. Фароғат инъом этмак ва эвазига ҳузур тасарруф қилмак - ҳар икки ҳилқат учун бир зарурат ва шаксиз муттасил роҳатдир. Эй Орфалес аҳли, фароғатлар бағрига сингар экансиз, ўзаро муштоқ бу икки ҳилқат каби бўлингиз, илло, бунда кўп нарсалар топгайсиз.

24. ГЎЗАЛЛИК ҲАҚИДА

Бу гал шоир олдинга илдам чиқди:

- Бас, бизга Гўзаллик ва Малоҳат ҳақида сўзлагайсан энди.

Ал Мустафо жавобга ҳозирланди:

- Агар унинг ўзи сизга йўлчи юлдуз бўлмас, гўзалликни қайдан топиб, уни қандай таний биларсиз? Лабларингиздан учган ҳар сўзга малоҳат ато этмиш унинг ўзи бўлгач, гўзаллик ҳақида яна қандай таърифлар бита олгайсиз?

Дили хаста шўрпешона дейдики, "Мен гўзалликни кўрдим, у кўнглида раҳм-шафқат гуллаган ва ўз малоҳатидан ибо қилиб, оҳиста одимлаётган ёш бир она эди". Вале эҳтирос бандаси айтгай: "Асло, мен кўрмиш гўзаллик ваҳмкор ва ҳайбатли бир довул каби эди. У еру осмонни мудом ларзаларга солгай". Ғурбатлардан ҳориб-толмиш бошқа биров бу дам таърифидан оҳиста сўз очгай: "Гўзаллик - сокин бир шивирга ўхшар. У руҳимиз ила ҳар дам оҳиста суҳбат қургай. Унинг саси баайни кўланка қаршисида титраган ожиз шуъла мисол ва сукутга чўмганимиз ҳамон у йўқлик маконига йўл солар". Жонсарак яна кимдир ўз билганидан қолмас: "Унинг ҳайқириғи мудом ларзага солгайдир. Биз уни баланд тоғ чўққилари аро тингладик. Самовий тулпорлар дупури, кўз илғамас қанотлар шовуллаши ва арслон наъраси бу ҳайқириқларга мудом йўлдош эди".

Тунги қоровуллар эса гўзалликни "сабоҳларда машриқдан бош кўтарганида" кўрганига шоҳидлик бергай. Чошгоҳ жазирамасида тер тўкаётган миришкор ва ёхуд йўлларни овлаш ила машғул сайёҳлар уни "Замин узра бош эгиб, шом ётоғи томон бораётган" ҳолида кўрганини маълум қиларлар.

Қор остида қолмиш шимол аҳли умидларини яширмагайки, илло, "Гўзаллик кўклам ила ташриф буюргай ва баҳорга сингил тутиниб, яшил адирларда чодир тикар ва икков қўл

ушлашиб, чаппарлар ургай". Ёз чилласи забтига кирган маҳаллар коҳинлар ҳам ундан хабар етказгай ва дегайларки, "Сочларига қиров инмиш бу ҳилқатни ҳар дам кузги япроқлар ила рақсга тушаётганида кўрдик". Гўзаллик малоҳатини сиз шу каби турфа таърифларсиз. Буларнинг бари аслида ҳосил бўлмаган ҳожатларингизга мансубдир. Гўзаллик эса эҳтиёж ва ё майлларни асло тақозо этмагай, у - бир масрурлик қўшиғи, самолар томон интилмиш бир сурур. Гўзаллик - ташналикдан қақрамиш лаблар ва ё эҳсонга чўзилмиш қўллар эмас, у - оташ чулғаган юрак ва мудом ҳайратлар завқини куйлаётган қалб. Гўзаллик сиз кўникмиш чеҳра ва ё сиз тинглай олмиш оддий қўшиқ эмас, у - гарчи кўзларингиз юмуқдир, аммо мудом қаршингизда ҳозир бир жамол ва қулоқларингизга қулф урсангиз-да, аммо қалбингизни ҳар дам мангу оҳангларга чулғагувчи соҳир бир ўландир. Гўзаллик оғочлар ичра сақланмиш шарбат ва ёхуд ёвуз панжалар ила зийнатланмиш қанот эмас, у - мангу гулларга бурканмиш боғистон ва парвозларда мудом ҳаволанмиш илоҳий издиҳомдир.

Ай, Орфалес аҳли, сўзларим қулоғингизга қуйилсин, гўзаллик - бу Ҳаётдир, чеҳрасидан чойшаби олинмиш Тирикликнинг ўзидир. Чойшаби олинганда Унинг малоҳати нақадар беназир эканини билмадингизми? Аммо айни дамда сиз ўзингиз-да Ҳаёт ва Унинг илоҳий чойшабидирсиз. Гўзаллик - кўзгуда ўзига маҳлиё мангулик демак. Аммо айни дамда сиз ўзингиз бу мангулик ва сиз ўзингиз - маҳлиё кўзгусидирсиз.

25. ЭЪТИҚОД ҲАҚИДА

Ва кекса роҳиб энди бунда яқинлашди:

- Эътиқод ва Динимиз ҳақида сўзла бизга, эй, Тангримнинг қошида азизим!

Деди:

- Бугун сизга наҳот бундан ўзга нарсалар ҳақида сўзладим? Ахир дин ва эътиқод барча юмушларингиз ва бу юмушларнинг ўзингизда аксланмиш тимсоли эмасми? Ва сиз машғул аъмолларнинг барчаси қалбингизга сурур ва ҳайрат бўлиб қуйилмагайми? Ахир эътиқодингизни амалларингиздан ёхуд машғулотингизни инончларингиздан айира билармисиз?

Аслида яхлит вақтни қаршингизга дастурхон этиб ёйгач, "Мана бу лаҳм бўлаги - Тангримга бўлсин, буниси ўзимгадир, яна бири - қалбим учун, қолганини вужудимга атадим" дея парчалай олармисиз? Ҳозирча ихтиёрингизда бўлмиш соат ва дақиқалар - тилсим кенгликлари аро сизни айнан ўзингиз томон элтгувчи учқур қанотлар эмасми? Бошқаларга намойиш қилиш учунгина аҳлоқини эгнига илмиш банда бу либосини уйида қолдириб, яланғоч юргани дуруст. Атворини сохта одобга банди қилишга чоғланмиш одам сайроқи бир қушни қафасга солган бўлмасми? Зотанки, тиканли панжаралар аро ҳурлик қўшиғи ҳаргиз янграмагай. Ибодатни исталган дам очиб-ёпиш мумкин бир дарича, деб билмиш киши ҳали ўз қалби кулбасига ҳам қадам қўймабди, даричалари кечмиш сабоҳларидан келмиш тонглари қадар ястанган кулбасига ҳам қадам қўймабди.

Аслида мана шу кундалик турмуш сизнинг борар эҳром ва сажда қилар эътиқодингиздир. Ҳар гал ичкари қадам қўярсиз, заҳмат анжомларингиз бирга бўлсин. Омоч ва сандон, босқон ва созингиз-да бирга бўлсин, эҳтиёж ва ё фароғатингиз ҳаққи неки яратибсиз - барчасини унутмагайсиз. Илло, ибодатда саждага бош қўярсиз, эришмиш зафарлардан юксакроқ бўла олмассиз, айни дамда ютқизиқлардан ҳам қуйи туша билмассиз. Барча биродарларингиз-да сизга ҳамдам бўлсин, илло, ибодат чоғи улар умидларидан кўра юқори кўтарила билмассиз, айни дамда улар ғуссаларидан ҳам қуйи туша олмассиз. Ва модомики, Тангрини танир экансиз, сўроқларингизга жавобдан ва хатоларингиз таҳриридан умидвор бўлманг.

Аммо, гарчанд бу эса-да, атрофга боққанингиз ҳамон, Тангри жужуқларингиз ила шодон ўйнамоқда эканин кўрарсиз. Самога назар ташлашингиз ҳамон, У булутлар ила сузмакда эканин кўрарсиз, яна У яшин бўлиб чақнагай ва ёмғирларга қўшилиб, замин бағрига қуйилгай. Яна зийракроқ боқинг ва шунда Тангри атиргуллар аро масрур эканин билиб, дарахтлар тоқида, япроқлар ила хушнуд базм қилаётганига шаҳодат келтиргайсиз.

26. ЎЛИМ ҲАҚИДА

- Ўлим ҳақида ҳам билмак истаймиз албат, - деди бунда яна Алмитра.

Ал Мустафо сўзлади:

- Бу заминда яшарсиз, ҳар дам ажал тилсимларини билишни истарсиз. Мен сизга айтарман, бесамар изланишларингиз бас қилинг, илло, ажал тилсими шаксиз ҳаёт қалбида яширин. Тун зимистонига кўзлари кўниккан, шу боис кун ёруғлигида сўқир бойқуш қуёш синоатларин англамас. Агар чиндан ажал сирларин билишни истарсиз, қалбингиз даричаларин ҳаёт эпкинларига шитоброқ очинг. Зотан, дарё ва денгиз яхлит бўлгани каби, ажал ва ҳаёт ҳам бир бутунликда муқимдир.

Умид ва истакларингиз қаърида сиз боқий дунёни шаксиз англарсиз. Қор остида мудроққа кетмиш чигит каби, қалбингиз ҳам кўкламни орзулаб тушлар кўргай. Бу тушларга инонинг, уларда мангулик эшиклари яширин ва тушларингиз оқибат ўнгидан келиши бор. Ажал қаршисидаги қўрқувингиз ҳукмдор қаршисида юзтубан таъзимда турмиш қўйчивоннинг титроғига ўхшайди. Гарчи титроқ исканжасидадир, аммо ҳукмдорнинг ўзи уни тақдирламагидан сурур туймасми? Эҳтимол, бу дам бутун борлиғини забт этиб, ҳожа ҳузурида ҳозир бўлиш сурурини заҳарламиш баттол бу титроқ ҳақида кўпроқ ўйлаётирми?

Ахир ўлмоқ - либослардан ҳоли бўлган замон - асов шамолларга пешвоз чиқмоқ ва қуёш тафтида эриб битган ҳамон - унинг ҳарорати ила батамом бирикмоқ эмасми? Муттасил ва беҳаловат ташвишлардан ниҳоят ҳоли бўлгач, ўзни Тангрига батамом туҳфа этмоқ эмасми?

Унутманг, фақат сукут дарёсида чанқоғингиз қонган дам, сиз энди чин ҳурлик қўшиғин масрур куйлай оларсиз. Ва тоғлар баландлиги қадар ета олганингиз он, энди чиндан юксакларга кўтарила бошларсиз. Алоҳа, бу замин вужудингизни бағрига олган ҳамон - сиз чиндан гирён рақсларда чаппар урарсиз.

САФАР ТАДОРИГИ

Суюклилар ичра тенгсиз Ал Мустафо, кунларининг тонготар қуёши ҳам, тунларининг-да ойу ҳилоли ҳам асли ўзи Ал Мустафо Орфалес кентида узоқ интизор кутди, ўзининг таваллуд оролига қайта элтажак кемани узоқ ўн икки сана кутди. Ниҳоят, кутувнинг ўн иккинчи санасида, бошоққа ўроқ тушган кунларнинг бирида ўзи томон, унинг томон муттасил ошиққан кема шаҳар ёбонига келиб етган эди.

Суҳбатлар ҳам якун топиб, атрофга шом чойшабини ёя бошлади. Бу куннинг мушоҳадаларидан таскин топган Алмитра сўнгги бор Ал Мустафога юзланди:

- Мана шу чароғон кун ва кўнгиллар яшнаган мана шу маскан қалбларимизда мангу қолгай, ўгитларни баҳам кўрган саҳоватли қалбинг эса мудом Тангри иззатида бўлгай.

Ал Мустафо жавобан сўзлади:

- Наҳот сизларга ўгитлар бердим? Ахир ўзим ҳам сизлар каби бу суҳбатларга сомеъ бўлдим, холос.

Эҳром зиналаридан пастга инар экан, бошқалар ҳам унга эргашди. Сўнг кема саҳнига кўтарилиб, видо онлари келиб етганига ҳамон инонмай, саросима ичра қолган оломонга юзланди:

- Ай, менинг севикли Орфалес аҳлим, қулоқ тутинг, бу шамоллар сизни тарк этмоғим фурсати етганидан шипшиётир. Улар каби ошиқмасам-да, аммо бу ерлардан кетмоғим вожиб бўлди. Билинг ва ҳаргиз унутманг, гарчи сизлар аро яшарканмиз, биз аммо мудом дарбадарликни ихтиёр этгаймиз. Биз ҳар дам хилват йўллардан юргаймиз ва бизга насиб ҳар янги кун зинҳор аввалги кунлар ниҳоясидан бошланмагай, кунботар видо топмиш жойда бошқа тонготар бизни асло учратмагай. Замин уйқуда ором олаётган чоғларда ҳам биз мудом йўлларда жаҳонгаштадирмиз. Биз баайни тиканак уруғидирмиз ва кучга тўлиб, қалбларимиз вояга етишган ҳамон, асов шамоллар бизни атрофларга елиб элтгай.

Сиз билан кечган кунларим, сиз-ла сўзлашган сўзларим-да мухтасар бўлди. Аммо магарки, сизга омонат қолдираётган овозим, қалбингизга жойламиш муҳаббатим хотирдан ғойиб кетар чоғ, билингки, мен шаксиз қаршингизга яна қайтгайман. Ва биз яна қайта юраклар қаъридан суҳбатлар қургаймиз, руҳларимизга тансиқ таом - муҳаббатларимизни яна қайта баҳам кўргаймиз. Бас, фурсати етгач, шаксиз қаршингизда ҳозир бўлгайман. Гарчи барҳақ ажал мени олис қатларига беркитиб, сукунат кафанларига ўраб-чирмаса-да, соғинчингиз мени ҳаргиз тарк этмагай. Сиз-ла қайта дийдор кўришганим чоғ суҳбатларимиз ҳақиқати бу саробларни тамом мағлуб этгай ва азиз бу лаблардан таралмиш сўзлар чин моҳиятлар ила қовушгай.

Шамоллар мени олиб кетаётир, аммо мен йўқликда ғойиб кетмасман. Ва модомики, биз суҳбатлар қурган бу кун эҳтиёжларингиз қонмаган эса ва қалбингизга қадалмиш муҳаббатим уруғлари эса кўнгил истаган ҳосилга кирмаган эса, унда, бас, бу кун бошқа бир куннинг дебочаси бўлсин. Инсон эҳтиёжлари ўзгарувчандир, аммо муҳаббати барқарор. Шу боис билингки, адоқсиз сукунатлар қаъридан ҳам албат қаршингизга қайтгум. Эрталабки қуёшнинг илк нурлари далалар узра ёйилмиш туманларни эритиб, майсалар тоқида шудрингни хотира қилиб қолдиргай. Шудринглар-да самога талпиниб, булутларга менгзангай ва ёмғирлар бўлиб, яна қайта замин бағрига қайтгай. Шу туманлар янглиғ тун сукутлари аро мен ҳам кўчангизда кездим, оқшомлар чоғи кулбаларингизда пинҳона меҳмон бўлдим. Юракларингиз садоларини қалбимда туйдим, ором ичра олмиш қайноқ нафасларингиз юзларим силаб-сийпади. Инонинг, қувонч ва изтиробларингизни шу кўйи ўзингиз билан баҳам кўрдим, мудроқ қўйнидаги тушларингиз эса менинг рўёларим билан ҳамоҳанг бўлди.

Даврангизда эканман, тоғлар аро адашиб-ястанмиш бир кўл эдим. Қорли чўққиларингиз мудом менда аксланар, ва ҳатто хаёл ва истакларингиздан яралмиш қушлар-да меним узра учиб ўтаркан, сатҳимда ҳар гал бир зумга сувратин қолдирар эди. Жужуқларингиз кулгуларидан пайдо жилғалар, мўйлаби энди сабза урмиш ўсмир ҳасратларидан барпо дарёлар ҳам сукунатим бағрига қуйилмоққа ҳар дам шошарди. Қаърим фитрати қадар етиб борсалар-да, бу жилға ва бу дарёлар тириклик қўшиғин куйлашни мудом бас қилмади.

Сиз-ла истиқомат қиларканман, кулгудан ҳам нафис, ҳасратлардан ҳам улуғроқ недир менинг ҳам қаъримдан жой олмиш. Сизларда ўлчами йўқ, поёнлари мубҳам бир чексизлик топдим. Ҳамма-барчангиз улкан бу ҳилқатнинг етмиш икки томири ва заррасидирсизки, қўшиқларингиз унинг куйлари авжида беном ва бенишон эриб битгай. Унинг ичра бир заррадирсиз, аммо айни дам сиз-да адоқсиз улуғдирсиз. Қаршимда адоқсизлик маҳобат либосида намоён эса-да, у аро ҳар дам сизларни кўрдим ва ҳар бирингизга муҳаббат қўйдим. Ахир муҳаббатнинг бутун парвоз йўли бу маҳобат сарҳадлари ичрагина қолур эмасми? Айтинг, хаёл ва рўёлар, фараз ва умидлар-да муҳаббатнинг бу парвозидан ҳам олисга элта биларми? Бу ҳилқат адоқсиз улкан оғоч янглиғ қаърингизда илдиз отмиш. Унинг қудрати залворидан ерга чирмашарсиз, аммо чечаклар атри сизни ҳар дам юксакларга элтгай. Токи у барҳаёт экан, сиз-да боқийсиз. Занжирингиз энг мўрт халқаси мисол сиз-да тамом заифдирсиз, дея уқдирмишлар. Аммо мен айтарамки, занжирингиз энг пухта халқаси каби сиз-да мутлақ кучлидирсиз. Энг заиф ва кичик юмушларингизга кўра сизга таъриф бермоқ - денгиз қудратини унинг ҳубобларига кўра ўлчаш билан баробар. Барорсиз ишлар учун сизни айбламоқ - фаслларга беқарорлик тамғаси босиш билан баробар.

Сиз чиндан денгизга ўхшарсиз. Юк ортилган залворли кемалар гарчи соҳилингизда сузмоққа шай, аммо сиз сувларингиз сатҳини юксалтира олмассиз. Сиз яна йил фасллари монандсиз, гарчи қаҳратонда баҳорингизни инкор этарсиз, қаърингизда мудрамиш кўклам уйқулар ичра сизга табассум қилгай ва инкорларингиздан ўпкаланмагай. Аммо яна шуки, фақат афзал фазилатларимизни кўриб, бизга таскинлар йўллаётир, дея ўйламанг. Хаёлларингизда ўзингизга аён ҳақиқатларни баён қилаётирман, холос. Оддий сўзлар кўмагида билдирилмиш ҳақиқат сўзсиз эътирофлар қаршисида, ахир, не бўлибди? Ахир, сизнинг хаёлларингиз ва менинг сўзларим муҳр ичра тамбаланмиш хотиранинг биргина ҳошиясидан ўзгаси эмасдир. Бунда эса кечмиш кунлар ва бу Замин ўзини-да ҳали англамаган қадим ибтидо битиклари сақланур, унда яна оламда ҳали бетартиблик ҳукмрон замонларнинг ноаён эртаклари ҳам яширин.

Донишлар ҳикматларини сиз-ла баҳам кўриш учун келмишлар, мен эсам сизнинг ҳикматларингиздан баҳраманд бўлмоқ истадим. Изладим, аммо умидларимдан улуғроқ - қалбингиз алангасини топдим. Мудом барқ уриб, борингизни забтига олса-да, бу оташга парво қилмассиз, билъакс кунларингиз заволидан ғуссаларга чўмарсиз. Аммо ҳаргиз вужуд тириклигин улуғ билманг, илло, бунда мудом қабристон сукутидан таҳликалар туйгайсиз.

Сизнинг ўлкада қабрларни топмадим. Бу тоғ ва бу даштлар сизларга бешик ва ҳам пиллапоядир. Аждодларингиз оромда ётмиш дала-даштдан ўтар бўлсангиз, дурустроқ назар ташланг, илло, рақсларда шодон ўзингиз ва жужуқларингиз бунда кўргайсиз. Ўзингиз билмассиз, аммо сиз андуҳлардан кўра бисёр масрур бўларсиз.

Юртингизга ташриф буюрмиш каслар зеру забарлар ваъда қилмиш ва улар пойига молу давлатингиз ила эрк ва шавкатингизни ҳам келтириб тўкмишсиз. Мен сизга ваъдалар қилмадим, бироқ бундан-да улуғ саҳоватлар кўрсатмишсиз. Сиз менга яшаш учун улкан рағбат бермишсиз. Бундан ортиқ туҳфа бўлмас. Туҳфаларингиз ниятларимни истакларга дўндирмиш ва бу истаклар қақраган умримни гўзал фавворага менгзамиш. Ва ташналигим қондирмоқ истаб, ҳар гал фавворага келарман, унинг ўзи-да ташналикдан ғуссаларга ботганин кўрарман. Ва фаввора сувларидан ичарман, айни дам, унинг ўзи-да мендан сипқориб, ташналигин қондиргай.

Бирингиз мен касни мағрур, деб биларсиз ва шу боис инъомларимиз қабул этмагай, дерсиз. Таъма учун азият чекмоққа чиндан ғурурим қўймас, аммо юракдан илинмиш туҳфаларингиз ҳар дам жонимга дармондир. Мен биларман, адирлар қўйнида мевалар териб кун кўрган дамларим таомларингиздан баҳам кўришимни қалбдан истадингиз, ва яна аминманки, эҳром супаларида тун аёзида тонг оттирганим чоғлар кулбангиздан жой беришга ошиқдингиз. Ташвиш чекиб, менинг куну тунларимга сиз билдирмиш муҳаббат одми таомларимни мудом болга менгзади ва уйқуларимни-да тушларга тўлдирди.

Сиз кўп нарса улашарсиз, аммо буни ўзингиз билмассиз. Сизни шу сабаб ҳар дам дуо қиларман. Ахир ўзига маҳлиё эзгулик ҳиссиз бир тошга айланар. Ўзини гўзал исмлар билан аташга мойил эзгу амал оқибат лаънатларга сабаб бўлгай. Яна бирингиз мени ўз танҳолиги ила сархуш таркидунё зоҳид, деб билдингиз. Дерсизки, "У дарахтлар билан сўзлашгай ва бу оғочларни бизлардан аъло билгай. Ва ҳар дам бизлар томон адирлар юксаклигидан назар солгай." Мен чиндан тепаликларга кўтарилиб, хилватларда сайр этдим. Ахир киши олисларга кетмасдан, ўзи муҳаббат қўйганларга яқин бўлар оларми?

Қалбингизда яна мана бу фикрларни ўқидим: "Ай, юксакликлар шайдоси, бу чўққилар аро не сабаб дарбадар кезарсан, булутлар ошёни аро нени изларсан? Қай бўронларни жиловлаш орзуинг? Ва ё тутқич бермас қай бир қушларни тўрга туширмак истарсан? Бу ҳунарингни бас қил ва кулбамизга ташриф эт. Тансиқ таомлар сенга мунтазир ва меҳримиз ила зийнатланмиш мусаллас ила ташналигинг сийлармиз." Қалбингиз танҳолиги ичра сиз буларни сўзламишсиз. Мен-да танҳоликда дарбадар эканман, қувонч ва андуҳларингиз синоатларини излаб, самоларда адашган фитратингиз ортидан мудом кезганимни магар билсангиз эди.

Аммо овчининг-да ортидан бошқа овчи тушмишдир. Шу сабаб ўқларимнинг аксари ўз кўксимга қадалмоқ учун камонимни тарк этмиш. Кўкда масрур парвоз этмиш ҳилқатим заминда судралмишим ила айний эди, илло, самода қанот қоқарман, ерда кўланкам мудом оҳиста имиллар. Кўксимда тақвони асрасам-да, айни дам, оҳким, мен бир фосиқ эдим. Сизга яна кучлироқ муҳаббат қўймак ва сизни яна яхшироқ англамак учун, шу боислар жароҳатларимни ҳар гал ўзим-да қайта-такрор янгилар бўлдим.

Шу сабаб айтарманки, сиз вужуд асири эмассиз ва дала-дашту кулбангизга асло қарам эмасдирсиз. Қаърингиздаги фитрат тоғу тошлар узра мудом шамоллар ила кезаюр. Фитратингиз офтоб остида судралиб, жонсарак тафт изламас ва ё хатарлардан яшириниб, ер остида инлар қазимас. Билинг ва ҳаргиз унутманг: бутун Заминни ўз забтига олмиш озод руҳ ҳаволарда ҳар дам эркин парвозлар этиб юргай.

Агар сўзларим тушуниксиздир, англашга чандон тиришманг. Ҳар нарсанинг ибтидоси мавҳум ва қоронғу бўлар, аммо сўнгра маъноларни ўз ўрнига қўйгай. Аммо мен мудом ибтидо бўлиб хотирангизда қолмак истайман. Ахир тириклик биллур шаффофлиги ичра эмас, билъакс, зулмат қоронғулиги ичра куртак очгай.

Мени хотирлар экансиз, ёдингизда бўлсин: қалбингизда энг заиф ва мужмал кўрингани - аслида барчасидан қудратли ва ҳам равшандир. Ахир, кулбаларингиз таъмал тошлари

нафасларингиздан пайдо эмасми? Бугун барчаси унут орзу-хаёлларингиз эмасми, сиз туну кун оромда бўлмиш бу шаҳарни барпо этган? Аммо сиз нафасингиз кўра олмассиз, билъакс эса атрофда ҳозир барчаси кўздан тамом ғойиб кетгай. Сиз ўтмиш орзу-хаёлларингиз шивирин эшита олмассиз, билъакс эса бошқа барча товуш ва оҳанглар сизни мангу тарк этгай.

Кўзларингизни ёпмиш боғични дастгоҳида буни иштиёқ-ла тўқиган қўлларгина еча олур. Қулоқларга тўлатилмиш гил уни қориган бармоқлар ила тешила билур. Шу замон сўқир кўзларингиз очилгай, қулоқларингиз тинглай олар, аммо қачондир кўзларингиз сўқир, қулоқларингиз эса ноқис бўлганидан надоматлар қилмассиз. Илло, у кун барча нарсанинг яширин моҳиятларин англаб етгайсиз. Илло, сиз ёруғликка шукрона қилганингиз каби, сизни зиёлардан яширмиш зулматларга ҳам у кун шаксиз шукроналар келтиргайсиз.

Ал Мустафо сўзларини якунлаб, атрофига қаради. Шамоллардан шишган елканлар сафарга ҳозир, дарға эса сабр ила олисларга боқарди.

- Шамоллар уйғониб, елканларни тўлдирмиш, идора чамбараги-да сафар олдидан жонсарак. Сафинамнинг тоқатли соҳиби эса ҳамон сукутларимга сомеъ. Асов денгизлар гулдуросини тингламиш бу денгизчилар-да сўзларимни сукут ва тоқат ила тингламиш. Аммо, бас, ортиқ кутиб бўлмас. Сафарга ҳозирман. Муюлишларни ортда қолдирган жилға ҳам денгизга бориб етди, ва кўҳна момо фарзандини қайта бағрига чорлаётир.

Хуш қолинг, Орфалес аҳли! Бу кунимиз адоғига етди. Бошқа кунга эрта албат яна қучоқ очмоқ учун нилуфаргул ҳам бу кун япроқларин беркитаётир. Бизга бу гўшада инъом этилмиш неъматларни мудом асрагаймиз ва агар булар кифоя қилмас экан, яна қайта давраларда жам бўлгаймиз ва эҳсон берувчига қўлларимиз шодон чўзгаймиз. Унутманг, мен даврангизга яна қайтарман. Яна бир дам кечсин ва соғинчларим ўзга вужуд учун ғуборлар йиға бошлагай. Яна бир оз, йўлдош шамол ичра бир дам тин олай, сўнгра бошқа бир аёл бағрида қайта таваллуд топгайман.

Орангизда кечмиш навжувон йилларим, сиз-да хуш қолинг. Сиз билан орзулар бағрида кеча учрашиб эдик, аммо барчаси шитоб ила кечмишга менгзанди. Танҳолигимда менга қўшиқлар куйлагич эдингиз ва сизнинг иштиёқларингиздан фалакда самовий қўрғон бино этмишдим. Аммо энди уйқулар ҳам бизни тарк этмиш, тушлар-да эриб битди, покиза тонг ортда қолди. Ҳали замон чошгоҳ келиб етар, мудроқларимиз ҳам кундуз бағрида ғойиб ва биз энди шаксиз видолашмоғимиз даркор. Модомики, хотиранинг аллақайси қоронғу чорраҳасида яна қайта учрашармиз, бас, яна адоқсиз суҳбатлар қургаймиз ва сиз менга маънолари сўнгсиз қўшиқлар такрор куйлагайсиз. Модомики, яна бир орзу ичра қўлларимиз учрашар, бирга бошқа самовий қўрғонлар барпо қилгаймиз.

Сўзлари ниҳоя топаркан, Ал Мустафо денгизчиларга ишора берди, лангар сувдан кўтарилди, кема ўрнидан қўзғолиб, шарқ томон йўл солди. Шунда оломон қалбидан дафъатан яхлит бир ҳайқириқ отилиб чиқди, айрилиқ ҳасратлари ва қайта дийдор умидлари омухта бу гулдурос зулмат юксакликлари томон кўтарилиб, бутун денгиз сатҳини ўз забтига олди. Аммо, биргина Алмитра сукут ичра жим эди. Жигарини бағрига олган кема олисларда туман ичра ғойиб бўлгунига қадар шу алфоз уфқдан кўзини узмади. Оломон тарқалиб битгач ҳам у ҳамон соҳилда ёлғиз турар, хотиридан эса Ал Мустафонинг сўнгги сўзлари кечарди:

"Яна бир оз, йўлдош шамол ичра яна бир дам тин олай, сўнгра бошқа бир аёл бағрида қайта таваллуд топгайман".