Tiền với nhân quyền và Putin 'nhân hậu'

  • 23 tháng 12 2013

Tin Mikhail Khordokovsky được tự do chưa nguội thì một thành viên ban Pussy Riot, Maria Alyokhina, được thả đầu tuần khỏi trại giam Nizhny Novgorod và bạn cô, Nadezhda Tolokonnikova cũng được ra từ bệnh viện nhà tù Siberia.

Chỉ trong vài ngày, người ta bỗng thấy một ông Putin ‘nhân hậu’ khác hẳn hình ảnh báo đối lập Nga mô tả ông có sừng như quỷ hồi biểu tình.

Các nhà quan sát đều đồng tình rằng luật ân xá cho 20 nghìn tù nhân và lệnh ân giảm đặc biệt ông Putin ký với các nhân vật đấu tranh có tiếng là nhằm để cải thiện hình ảnh Nga trước Thế vận hội Mùa Đông ở Sochi tháng 2/2014.

Nhưng nếu để ý kỹ, ta cũng thấy tin ông Khordokovsky được thả đã đẩy chỉ số thị trường chứng khoán Moscow vọt lên cao.

Ta khó mà tin rằng giới đầu tư và đầu cơ chứng khoán ngưỡng mộ ông Khordokovsky đến như vậy.

Họ cũng đang làm ăn khai thác tối đa nguồn lợi của Nga chứ không quan tâm đến nhân quyền.

Nhân quyền và kinh tế

Nhưng tin về diễn biến nhân quyền tốt hay xấu cũng vừa có tác động trực tiếp đến tâm lý thị trường, vừa là dấu hiệu của một nền kinh tế mạnh khoẻ hay bệnh hoạn.

Thứ nhất, vụ xử Yukos năm 2003 và án tù cho ông Mikhail Khordokovsky cùng cộng sự là một thắng lợi chính trị cho ông Vladimir Putin nhưng lại là một bước lùi cho hình ảnh thị trường Nga.

Diệt Yukos và bắt Khordokovsky, ông Putin muốn gửi ra hai tín hiệu: không ai được quyền thách thức quyền lực của Kremlin và từ nay, thời kỳ các đại gia (oligarch) đã chấm dứt.

Người bình dân Nga đã thỏa mãn với chuyện một tỷ phú bị tống vào tù nhưng vụ xử lại gửi ra ra tín hiệu hoàn toàn khác cho giới kinh doanh.

Lý do là ông Khordokovsky ít nhiều không giống những oligarch còn lại.

Họ thường ôm tiền chạy ra nước ngoài sau thời kỳ làm giàu tranh tối tranh sáng.

Riêng Khordokovsky bỏ tiền đầu tư mua lại các công ty Nga với tuyên bố muốn xây dựng một nền kinh tế dân tộc kiểu mới.

Ta có thể tin hay không tin những lời ông ta nói nhưng vụ tịch biên và làm phá giá tài sản hàng tỷ USD của nhóm Mikhail Khordokovsky – Platon Lebedev chắc chắn đã khiến các nhà đầu tư lo sợ.

Thứ nhì, vụ cầm tù Khordokovsky dần trở thành biểu tượng cho các lỗi hệ thống trong ngành tư pháp Nga, vốn coi nặng quyền lực, quan hệ riêng tư, coi nhẹ công lý.

Thị trường không thích những điều dị thường như thế và rủi ro cho đầu tư vào Nga bị coi là cao.

Các cơ quan quyền lực tùy tiện trong những vụ nhân quyền thì cũng hoàn toàn có thể tùy tiện trong hành xử với doanh nghiệp, nhà đầu tư.

Rủi ro nhân quyền trở thành rủi ro kinh doanh.

Bản thân đương sự vụ Yukos vào trại tù băng giá gần Bắc Cực nhưng theo lời David Hoffman từ Washington Post hồi năm 2004 thì vụ xử Khordokovsky cũng "đã làm ngưng lại một quá trình cải tổ của các doanh nghiệp Nga”.

Từ đó, hướng đi duy nhất của Nga là khai thác năng lượng để bán kiếm tiền.

Trang The Economist tháng 11 vừa qua đặt câu hỏi phải chăng kinh tế Nga đang vỡ dần (The crumbling Kremlin?) với đánh giá rằng thu nhập cho chính quyền sẽ còn sụt giảm trong những năm tới:

“Đa số ai cũng biết Nga phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên. Gần nửa thu nhập của chính phủ đến từ dầu khí. Điều đó có thể sẽ sụp đổ.”

Tác động liên đới

Trong một hệ thống dựa trên quan hệ đại gia kinh doanh thân hữu với các bố già chính trị, kinh tế Nga mất đi tính đa dạng và có một nền kinh tế né tránh cạnh tranh.

Và khi không còn tính cạnh tranh kinh tế, các quyền cá nhân và sâu xa hơn là tính dân chủ đại diện cũng giảm sút.

Tính bước ngoặt của vụ Khordokovsky là ở chỗ sau đó, các chỉ số nhân quyền và tính pháp quyền ở Nga đều tụt dốc.

Phân hóa giàu nghèo tiếp tục tăng gây bất mãn trong dân chúng.

Một oligarch bị bỏ tù nhưng dân Nga vẫn phải đối mặt với hàng trăm nghìn quan chức, nhân viên cảnh sát vòi vĩnh ở mọi cấp.

Đổ lỗi và diệt oligarch khi đó là đúng nhưng mức sống không cải thiện sẽ là môi trường tất yếu làm nảy sinh ra các vụ biểu tình chống Kremlin và hành động phản kháng qua bài hát như của nhóm Pussy Riot.

Hình ảnh bàn tay sắt của ông Putin chắc chắn cũng không thu hút thiện cảm từ dân chúng nước láng giềng Ukraine, nơi dù kinh tế còn yếu kém, dân đô thị như Kiev vẫn muốn có ước mơ riêng, hướng về phía Châu Âu.

Sáng kiến lập liên minh kinh tế của Nga với Kazakhstan, Belarus và Ukraine và vài nước nữa sẽ thất bại nếu Kiev đi con đường riêng.

Không ai có thể quay ngược đồng hồ và giả sử ông Khordokovsky không bị xử tù, cũng không ai dám chắc Nga đã có cơ hội cải tổ kinh tế 10 năm trước.

Sau 10 năm, cải cách lại càng khó khăn vì các nhóm lợi ích bám rễ sâu, đồng ruble giá cao, dân số già nhanh và nhiều lý do nữa.

Nay với Khordokovsky ở Đức, có vẻ như Tổng thống Putin đã làm như Giám đốc KGB Yury Andropov quyết định trục xuất Alexander Solzhenitsyn khỏi Liên Xô năm 1974.

Putin bị coi như Nga hoàng ở Ukraine

Nhưng khác với nhà văn Alexander Solzhenitsyn được giải Nobel nhưng mang tư tưởng Đại Nga, ông Khordokovsky, hiện được chính giới Đức bảo trợ, từng là một tỷ phú, có tư duy hiện đại và kết bạn với nhiều người danh tiếng trên toàn cầu.

Bởi vậy không ai dám loại trừ khả năng ông sẽ biết dùng đồng tiền và Internet vận động cho điều ông nói là để giải quyết vấn đề tù nhân lương tâm ở Nga.

Ngược lại, dù muộn, ông Putin vẫn có thể sử dụng hình ảnh thân thiện vừa tạo ra được để thúc đẩy các cải cách kinh tế và xã hội cho Nga, một quốc gia vẫn chứa đầy tiềm năng trí tuệ, con người và tài nguyên thiên nhiên.