Bí ẩn hầm mộ cổ dưới lòng thành Rome

Bản quyền hình ảnh Getty
Image caption Một bức vẻ cho thấy dường như những người phụ nữ đang chủ trì bữa tiệc ban thánh thể - tuy nhiên đó cũng có thể là các nhân vật đang trong một bữa tiệc tang

Khi các nhà khảo cổ ở Rome vào cuối thế kỷ 19 bắt đầu khai quật hầm mộ Santa Priscilla, họ hy vọng sẽ tìm thấy kho báu kiểu như những tác phẩm được điêu khắc tinh xảo hay những bức tranh tường sống động vốn thường được tìm thấy ở những nghĩa trang cổ khác nằm dưới lòng đất.

Nhưng không, những gì họ tìm thấy là sự tàn phá.

Tàn phá nặng nề

Những cỗ áo quan bằng cẩm thạch mà họ tìm thấy đã bị vỡ ra thành hàng trăm mảnh, ông Rodolfo Lanciani, người phụ trách cuộc khai quật, nói.

Những bức tranh khảm dày đặc, vốn hiếm gặp ở các hầm mộ ở Rome, đã tróc ra khỏi các bức tường, "những bức tranh cẩn cẩm thạch bị bong tróc, bàn thờ bị gãy đổ, xương người nằm vương vãi."

Những hành động cướp bóc này hóa ra đã xảy ra vào hai thế kỷ trước đó, và được thực hiện theo lệnh của Vatican.

Vào giữa thế kỷ 17, cả Giáo hoàng Innocent X và Clement IX đều đã cho giới săn lùng kho báu xuống sâu các hầm mộ.

Những người khác có lẽ đã phá hủy các hầm mộ vốn được xây dựng từ thế kỷ thứ hai tới thế kỷ thứ tư này vì một lý do nào khác chứ không phải vì lòng tham.

Một số người cho rằng những người đầu tiên xuống khám phá đã phá hoại khu hầm mộ vì họ cho rằng nơi đây bị lời nguyền và cần phải bị phá hủy.

Lanciani kể lại rằng có những người tới khu hầm mộ và đã kể về "những hồn ma ám những ngôi mộ bên dưới, khi mà bất thình lình cỗ xe đưa họ tới nơi đã bị những bàn tay vô hình đẩy đi, khiến nó bắt đầu lăn xuống đồi" rồi rơi xuống sông.

Ngày nay, không mấy ai tin rằng hầm mộ này có ma. Tuy nhiên hầm mộ Santa Priscilla vẫn là nơi nguy hiểm, nếu xét theo những gì Giáo hội lâu nay vẫn truyền dạy.

Những phát hiện ở đó đã làm phát sinh tranh cãi về vai trò của phụ nữ trong Giáo hội và giúp cho các học giả phân tích lại tầm quan trọng của Đức Mẹ Đồng Trinh trong thời kỳ đầu của lịch sử Thiên chúa giáo.

Vai trò của phụ nữ

Nằm trên Via Salaria, một con đường cổ hướng về phía bắc ra khỏi Rome, hầm mộ Santa Priscilla không được du khách biết đến nhiều như các hầm mộ ở Via Appia. Nhưng nó nằm trong số những hầm mộ quan trọng nhất ở Rome do số lượng người tử vì đạo được chôn cất ở đây cũng như quy mô của nó. Nó đã trở thành một địa chỉ hành hương quan trọng trong suốt thời Trung cổ.

Ngày nay, sự thu hút chính của nó đối với các học giả và các du khách hiếu kỳ là Cappella Greca, tức nhà nguyện Hy Lạp. Không gian này từng là nơi có những cỗ áo quan cẩm thạch lớn, đắt tiền mà nay không còn nữa. Nó cũng có rất nhiều bức tranh tường với số lượng đáng kinh ngạc – nhiều bức trong số đó vẽ phụ nữ.

Bức tranh tường gây tranh cãi nhất trong số này khắc họa một bữa tiệc ban thánh thể.

Hình ảnh trên bức tranh cho thấy bảy người ngồi dọc theo chiếc ghế dài: người đứng ở phía xa bên trái bẻ bánh mì.

Vào lúc bức tranh tường này được phát hiện, người ta cho rằng "nếu có ai đó đang bẻ bánh mì thì người đó phải là nam giới bởi vì phụ nữ không thể bẻ bánh mì và làm chủ lễ bữa tiệc ban thánh thể,” Nicola Denzey Lewis, giáo sư nghiên cứu về tôn giáo tại Đại học Brown, nói.

Có lẽ để mọi người hiểu theo chiều hướng này, bà cho biết, vào thế kỷ 19, ai đó đã tẩy mất đi các màu sắc trên gương mặt trên bức tranh, khiến cho nhân vật trông như có hàm râu.

Bản quyền hình ảnh Wikipedia
Image caption Một hình vẽ trong hầm mộ rất có thể là hình ảnh đầu tiên về Đức Mẹ Đồng Trinh, mà cũng có thể chỉ là hình một người phụ nữ nào khác bế đứa bé trên tay

Tuy nhiên, nhờ vào trang phục của nhân vật (một nhân vật ở giữa thậm chí còn che mạng giống như một phụ nữ La Mã), và những đường nét thanh thoát, ngày nay không mấy ai trong giới học giả, thậm chí cả du khách, cho rằng các nhân vật này là nam giới.

Một số người còn cho rằng bức tranh tường này mô tả những người phụ nữ đang chủ trì thánh lễ, hay nói cách khác là làm công việc giống như linh mục. Điều này giống như cú đánh vào mặt giáo lý của Giáo hội Công giáo.

Nhưng thật ra, nó mô tả một buổi tiệc tang lễ – buổi lễ mà cả những người đa thần và những tín đồ Công giáo La Mã thời kỳ đầu thường tổ chức ở mộ người chết. “Đó không phải là lễ ban thánh thể. Nó chỉ được gọi là lễ ban thánh thể bởi vì một giáo sỹ phát hiện ra nó vào thế kỷ 19 và ông ấy cho rằng đó là bữa tiệc ban thánh thể khi ông thấy bữa tiệc,” Denzey nói. “Tôi nghĩ chắc chắn là một người phụ nữ đang chủ trì buổi lễ. Nhưng tôi không thấy có bằng chứng trong bức tranh cho thấy phụ nữ là linh mục”.

'Hầm mộ gia đình'

Tuy nhiên, theo Denzey và các học giả khác thì bức tranh tường ở hầm mộ Santa Priscilla cho thấy phụ nữ có vai trò lớn hơn trong thời kỳ đầu của Giáo hội so với những gì mọi người thường nghĩ.

“Tôi không cho là có ai đó có thể nghiêm túc đặt vấn đề về liệu có phụ nữ làm trợ tế hay không ít nhất cho đến thế kỷ thứ 4,” Robin Jensen, giáo sư về lịch sử nghệ thuật Thiên chúa giáo ở Đại học Vanderbilt, nói.

Bên cạnh những bức tranh tường bí ẩn, hầm mộ Santa Priscilla còn đặc biệt ở một lý do nữa.

Theo cách nhìn nhận truyền thống của Giáo hội thì các hầm mộ La Mã là các khu hầm để mộ của người Thiên chúa giáo, hoàn toàn chỉ cho người Thiên chúa giáo và được Giáo hội xây dựng nhằm mục đích này.

Ý nghĩa của việc này là gì?

Đó là Giáo hội thời kỳ đầu đã có sự tổ chức cao độ và đã có tầng bậc rõ ràng.

Tuy nhiên, Barbara Borg, giáo sư khảo cổ học thuộc Đại học Exeter, lại chỉ ra rằng mô hình này ‘không đúng với những hầm mộ trong thời kỳ đầu’.

Hầm mộ Santa Priscilla khởi thủy không thuộc sở hữu của Giáo hội mà thuộc sở hữu tư nhân của gia đình Acilii Glabriones có tiếng tăm.

Dòng họ này – có thể là những người theo Thiên chúa giáo mà cũng có thể không – đã sở hữu hầm mộ trong hơn 250 năm.

Họ bắt đầu chôn cất những thành viên dòng họ qua đời ở đây, và cả nô lệ nữa, trong hệ thống các đường hầm.

Ngay cả khi theo Thiên chúa giáo thì nhiều khả năng họ cũng không chỉ chôn cất những tín đồ Thiên chúa giáo: những gia đình trong những thế kỷ đầu tiên sau Công nguyên thường là theo nhiều tôn giáo và các ngôi mộ ở đây được tổ chức theo cấu trúc gia đình chứ không phải theo phẩm bậc trong Giáo hội.

Bức họa Đức Mẹ?

Vẫn còn một vấn đề hóc búa ở hầm mộ Priscilla thách thức những quan niệm truyền thống: đó là bức tranh tường được cho là khắc họa Đức Mẹ Đồng Trinh.

Được cho là được vẽ vào thế kỷ thứ ba, bức tranh khắc họa một người phụ nữ che mặt, trên tay bế một đứa trẻ.

Nếu đúng là bức họa Đức Mẹ thì đó sẽ là hình ảnh xưa nhất về thân mẫu của Chúa Jesus còn tồn tại. Nhưng đó là một bức họa kỳ lạ. Bức tranh tường nhỏ này được đặt ở một vị trí kỳ lạ là ở tít cao trên trần.

Ngoài bức họa này thì hình ảnh đầu tiên được chính thức thừa nhận là vẽ hình Đức Mẹ là có từ thế kỷ thứ 5, sau khi Công đồng Ephesus vào năm 431 chính thức công nhận Mary là mẹ của Chúa.

Do bức tranh tường này có sớm một cách bất thường, nhiều người nghi ngờ rằng đó không phải là Đức Mẹ Đồng Trinh. “Đó có thể là hình ảnh đầu tiên của Đức Mẹ Đồng Trinh. Đó cũng có thể là một người phụ nữ đã qua đời với đứa con nhỏ,” Jensen nói.

Vậy đó là Đức Mẹ Đồng Trinh hay ai đó khác? Là một khu hầm mộ Thiên chúa giáo hay là khu hầm mộ hỗn hợp? Phụ nữ là người chủ lễ hay không phải vậy?

Tuy nhiên nếu hầm mộ không bị phá hủy đến như thế với nhiều bối cảnh khảo cổ của nó đã biến mất thì chúng ta có lẽ đã có câu trả lời rõ ràng hơn cho những vấn đề trên đây. Bây giờ thì chỉ có ma mới biết chắc câu trả lời.

Bản tiếng Anh bài này đã đăng trên BBC Culture.

Tin liên quan