Thủ Thiêm: Cần hy sinh cho phát triển đô thị?

Khu đô thị mới Thủ Thiêm ở TPHCM nằm trong bán đảo Thủ Thiêm, đối diện với trung tâm quận 1 qua sông Sài Gòn
Image caption Khu đô thị mới Thủ Thiêm ở TPHCM nằm trong bán đảo Thủ Thiêm, đối diện với trung tâm quận 1 qua sông Sài Gòn

Tôi tìm hiểu về câu chuyện Thủ Thiêm cách đây gần 2 năm, cho bài luận cuối kỳ môn Đô thị hóa. Câu chuyện như dư luận hiện đang quan tâm: người dân cảm thấy đền bù không thỏa đáng, mất đất, mất nhà, mất kế sinh nhai.

Cận cảnh khu đô thị mới Thủ Thiêm

Vụ Thủ Thiêm: 'Dân mất, chính quyền cũng mất'

Khi đô thị mở rộng, thành phố cần có đất, và phần đất này đến từ sự "hy sinh" của những cư dân ở vùng ven, để đổi lấy phát triển cho thành phố.

Nhà nghiên cứu Erik Harms, khi phỏng vấn người dân Thủ Thiêm để viết cuốn Luxury and Rubble, ghi nhận, người dân Thủ Thiêm không phản đối sự phát triển của thành phố. Họ cũng muốn một hình ảnh Sài Gòn văn minh, hiện đại, nhưng lời hứa của sự chuyển mình của thành phố lại khiến họ phải trả một cái giá quá đắt, không chỉ mất mảnh đất sống bao đời mà còn cảm giác của sự bất công, tham nhũng, không minh bạch từ phía chính quyền khi trả lời thắc mắc của họ.

Tôi đem câu chuyện đó trao đổi với rất nhiều giáo sư tại Đức, kể cả giáo sư ở trường tôi và giáo sư thỉnh giảng, để tìm một trường hợp tương tự để so sánh tại Trung Quốc, cho bài luận văn cuối kỳ.

Giàu có nhờ đền bù

Có một câu chuyện thu hút sự chú ý của tôi, từ một giáo sư người Trung Quốc công tác tại ĐH Quốc gia Úc: tại làng Liede ở Quảng Châu, người dân được đền bù hậu hĩnh đến mức trở nên giàu có.

Cứ mỗi mét vuông nền nhà trước đây họ có bao nhiêu, người dân Liede sẽ được đền bù bấy nhiên mét vuông nền nhà ở chung cư cao tầng tái định cư, nằm ngay trong lòng khu làng cũ, nay nằm giữa khu đô thị mới ở trung tâm Quảng Châu.

Bản quyền hình ảnh Đặng Thanh Hằng
Image caption Khu tái định cư Liede, tòa nhà bên phải là khách sạn của công ty Liede đang được xây
Bản quyền hình ảnh Đặng Thanh Hằng
Image caption Chuẩn bị thức ăn cho tiệc tại đền thờ. Đền thờ dòng họ cũng là nơi dân làng thường gặp mặt và tổ chức những buổi lễ mừng thọ, mừng năm mới

500 mét vuông nền nhà cũ (tương đương cỡ tòa nhà 5 tầng) trước đây nằm trong khu làng lộn xộn, ổ chuột cho dân nhập cư thuê, giờ là 500 mét vuông nền nhà mới trong chung cư 20-30 tầng khang trang, được quy hoạch thành khu đô thị mới dạng Phú Mỹ Hưng, cạnh những trung tâm thương mại cao cấp, văn phòng và những bar chic nhất, sang nhất Quảng Châu.

Dĩ nhiên tiền thuê nhà sẽ tăng gấp 2-3 lần là ít. Phần lớn đất nông nghiệp sở hữu tập thể của làng được chuyển sang đất đô thị sở hữu nhà nước, làng Liede chỉ giữ lại một phần, phần để xây chung cư tái định cư, phần để kinh doanh...khách sạn 5 sao (dự án này thật ra về sau cũng gặp trắc trở).

Nhưng đó là một sự ngả giá quá hời cho dân làng Liede, làm cả Quảng Châu ghen tị với dân làng giàu qua 1 đêm. Chính xác là 3 tháng. Trong vòng 3 tháng, tất cả người dân Liede đồng ý dời toàn bộ ra khỏi khu nhà cũ, trả đất cho chính quyền quận Tianhe. Nhanh gọn, chuyên nghiệp.

Chính công ty trách nhiệm hữu hạn mà mỗi dân làng trở thành một cổ đông, để sỡ hữu phần đất còn lại, chịu trách nhiệm dỡ bỏ nhà cũ và lên kế hoạch xây khu tái định cư mới.

Không phải câu chuyện cổ tích

Đây không phải câu chuyện cổ tích. Khi tôi dọn vào sống ở khu tái định cư Liede để nghiên cứu, tôi được nghe những bất cập từ dự án. Bác giữ đền ở đây kể tôi nghe câu chuyện đằng sau: Mọi việc rất thuận lợi vì, trưởng làng ở Liede, ông Fangrong Li, người liên tục làm trưởng làng trong 30 năm, từ thời Mao, đã tiếp cận riêng ông phó chủ tịch Quảng Châu, ông Cao Jianliao.

Sau rất nhiều ngả giá ở những bàn tiệc, và lời hứa món quà là khu đất riêng cho ông chủ tịch quận. Vài năm sau, ông Cao vào tù vì nhiều bê bối tham nhũng, còn trưởng làng Liede trốn ra nước ngoài, lấy cớ chữa bệnh, để tránh bản án liên quan.

Quá trình cải tạo Liede xảy ra nhanh chóng và rốt ráo như vậy, vì đã được „bôi trơn" bằng rất nhiều món quà trên bàn tiệc.

Cô giáo sư kể tôi nghe câu chuyện, thấy sự lấp lánh trong mắt tôi khi nghe câu chuyện, thì giải thích thêm, Liede là một trường hợp đặc biệt.

Đó là thời điểm chính quyền Bắc Kinh muốn tìm ra một giải pháp mềm hơn cho đô thị hóa, không làm lòng dân quá bất bình, gây bất ổn xã hội.

Ở Liede, người dân đã đấu tranh để có quyền lợi trong cuộc thương thảo với chính quyền và được lắng nghe.

Bản quyền hình ảnh Đặng Thanh Hằng
Image caption Khu tái định cư nằm bên cạnh công viên

Trường hợp ngoại lệ?

Nhưng đó là trường hợp ngoại lệ, vì một cuộc thí nghiệm cho mô hình mới đang được tiến hành ở đây. Nếu xảy ra ở tỉnh khác, cuộc thương thảo sẽ có thể không xảy ra, và những người dám lên tiếng có thể sẽ bị trừng phạt nghiêm khắc.

Còn những người bạn người Quảng ở thành phố Quảng Châu thì lắc đầu cười, nói Liede chỉ là quảng cáo thôi, và chỉ vào quảng cáo cho đô thị hóa của Quảng Châu ở ga tàu điện ngầm: "Quảng Châu chỉ có một Liede."

Họ chỉ cho tôi khu làng khác cách đó không đầy 10 phút đi xe, cũng ở giữa trung tâm, và vẫn đang tan hoang vì nhiều bê bối chính trị, không giải quyết được cũng hơn 5-7 năm nay.

Quảng Châu có 138 làng trong thành phố như vậy, và không phải dân ở làng nào cũng dám mơ một giải pháp rốt ráo và mãn nguyện như ở Liede.

Nhưng cho dù đó chỉ là "quảng cáo", thì đó cũng là kết thúc có hậu cho gần 10.000 dân làng Liede.

Căn hộ trong khu tái định cư, mà tôi thuê ở Airbnb trong 10 ngày, rất dễ chịu.

Người dân vẫn sống trên mảnh đất bao nhiêu năm nay của làng. Người già thư thả trò chuyện với nhau bằng tiếng Quảng.

Những cuối tuần, người trong một họ tụ tập ở khu đền mới được chính quyền của làng xây lại, ăn lễ thượng thọ một cụ trong làng.

Từ khu công viên xanh mướt và dòng kênh xanh xanh uốn quanh khu tái định cư Liede, tôi nhìn lên dãy dãy những nhà cao tầng khang trang của khu tái định cư bên trái.

Ở bên phải, nơi từng là đất làng Liede cũ, là con đường nhộn nhịp dẫn thẳng vào trung tâm thành phố, trung tâm thương mại cao cấp và văn phòng công ty.

Bản quyền hình ảnh Đặng Thanh Hằng
Image caption Đền thờ họ Lý, dòng họ lớn nhất ở Liede, được xây dựng lại ngay trong khu tái định cư mới

Khi tôi trò chuyện với dân làng ở đây, không ai trong số những người dân Liede phải nói về sự hy sinh cho phát triển, hay khóc và ngất xỉu khi được lắng nghe từ chính quyền, như tại Thủ Thiêm.

Từ câu chuyện của Liede, có một kết luận hiển nhiên là, Sự phát triển của thành phố, nếu khi quy hoạch đô thị có cân nhắc dành cho người dân, không đòi một sự hy sinh nào.

Thành phố có thể rộng lớn, đẹp đẽ, giàu có, mà không cần giật đi miếng bánh của những người dân vùng ven.

Chiếc bánh phát triển có thể lớn ra và khi được cắt ổn thỏa, mọi người đều có phần trong chiếc bánh đó. Một giải pháp có thể được tìm ra, nếu người ta chịu tìm kiếm chăm chú hơn.

Bài viết nêu quan điểm riêng của tác giả, đang là sinh viên Thạc sĩ Khoa Đông Á học, Đại học Duisburg Essen, Đức.

Tin liên quan