Cải tổ hệ thống để chống tham nhũng (bài II)

BBC giới thiệu phần hai bài của Tiến sĩ Nguyễn Vân Nam, nêu ra các đề nghị cải tổ hệ thống để chống nạn tham nhũng tại Việt Nam. Đây là một trong số các bài đăng trước Đại hội XI của Đảng Cộng sản Việt Nam dự kiến khai mạc 11/1 tới tại Hà Nội:

Image caption Để chống tham nhũng cần cải cách hệ thống công quyền chứ không chỉ kêu gọi bằng khẩu hiệu

Chống tham nhũng ở Việt nam là một cuộc chiến sinh tử đòi hỏi: a) cải tổ một cách cơ bản hệ thống xã hội-chính trị theo các nguyên tắc của Nhà nước pháp quyền dân chủ, xã hội công dân; b) những nỗ lực thật sự của cả xã hội để quay về với hệ giá trị đạo lý truyền thống; và c) một hệ thống tòa án độc lập.

Quản lý hành chính công theo nhu cầu thực tế của dân.

Đẩy mạnh cải tiến hệ thống quản lý hành chính công không phải theo hướng giải quyết nhanh chóng các trở ngại như ta đang làm, mà là xóa bỏ các trở ngại:

Do các trở ngại này- cho đến nay- nẩy sinh chủ yếu do áp đặt suy nghĩ chủ quan phi thực tế của Nhà nước, nên nguyên tắc để xóa bỏ chúng phải là quản lý hành chính công để đáp ứng nhu cầu thực tế của người dân chứ không phải đáp ứng chính sách Nhà nước nữa.

Một trong những hệ quả quan trọng của nguyên tắc này là phải tại điều kiện cho người dân, Tổ chức phi chính phủ, Hiệp hội trực tiếp tham gia vào quá trình hình thành quyết sách, kiểm soát việc thực hiện, kiểm tra kết quả hoạt động của cơ quan quản lý Nhà nước.

Tản quyền cho địa phương bằng cải cách tư pháp

Tản quyền là xu thế chung hiện nay tại các nước phát triển nhưng cần làm hết sức thận trọng.

Trước tiên, nên lưu ý rằng trước khi bắt đầu quá trình tản quyền mạnh cho địa phương như hiện nay, các nước phát triển đã có một hệ thống quản lý tập quyền hiệu quả với chính quyền trung ương rất mạnh.

Họ tản quyền do đòi hỏi của thực tiễn cho thấy hệ thống quản lý tập quyền dù hiệu quả cũng không còn đáp ứng kịp thời nhu cầu phát triển trong thời đại Toàn cầu hóa nữa.

Hiện nay, khi hệ thống pháp luật của ta còn chưa hoàn thiện; luật hành chính còn chưa phát huy tác dụng; rất khó thi hành án đối với cơ quan công quyền; chưa đủ các điều kiện luật định để bảo đảm tính công khai, minh bạch và khả năng truy cứu trách nhiệm đến cùng.

Hiện cũng chưa đủ cơ sở để các tổ chức phi chính phủ, hiệp hội tham gia kiểm tra, kiểm soát hoạt động Nhà nước nên phân quyền ngay cho địa phương sẽ đem lại nhiều bất lợi, gây thiệt hại và khuyến khích tham nhũng hơn.

Việc tản quyền cần thực hiện từng bước một cách thận trọng tùy thuộc vào kết quả việc xây dựng được cơ sở pháp lý, các điều kiện bảo đảm tính công khai, minh bạch và có thể truy cứu trách nhiệm đối với hoạt động của chính quyền từng địa phương. Không thể làm nhanh, làm đại trà.

Riêng đối với cơ chế cấp đất làm dự án, ta nên thành lập một Ủy ban Quốc gia Độc lập, mà thành viên là đại diện của các tầng lớp nhân dân, có thẩm quyền quyết định cao nhất,thẩm tra dự án và giải quyết các khiếu nại liên quan đến đất đai.

Kiểm soát việc sử dụng quyền lực công, bảo đảm sự minh bạch, trách nhiệm giải trình, chứng minh, và khả năng truy cứu trách nhiệm đến nơi đến chốn.

Cần mở rộng chức năng của Quốc hội như một cơ quan giám sát và kiểm soát hoạt động chống tham nhũng:

Tăng cường một cách có hệ thống khả năng kiểm soát và giám sát của quốc hội, đặc biệt về là ngân sách hàng năm.

Quốc hội cần thực hiện luật ngân sách hàng năm. Quyết định phân bố ngân sách hàng năm của quốc hội nên được ban hành như một đạo luật ngân sách mà chính phủ phải tuân thủ.

Việc bội chi của chính phủ phải được coi như một ngoại lệ cần được chính phủ giải trình, chứng minh sự hợp lý trước khi được Quốc hội quyết định chấp nhận.

Thành lập trung tâm lưu trữ, phân tích và đánh giá số liệu, thông tin của Quốc hội liên quan đến ngân sách, các dự án, chương trình mua sắm công sao cho đây trở thành trung tâm lưu trữ, phân tích đánh giá thông tin đầy đủ nhất, có hệ thống và đáng tin cậy nhất trong các lĩnh vực đó.

Image caption Công khai tài sản của các quan chức là điều cần thiết để nâu cao trách nhiệm chính trị của họ

Đặc biệt cần có qui định pháp lý rõ ràng về trình tự cung cấp thông tin liên quan đến vụ việc tham nhũng giữa các cơ quan chống tham nhũng- đặc biệc là Trung tâm lữu trữ của Quốc hội- với người dân và tổ chức của họ.

Tạo điều kiện để công dân, các tổ chức phi chính phủ, báo chí dễ dàng tiếp cận với các thông tin, phân tích của Trung tâm lưu trữ của Quốc hội.

Ngoài ra, phải đảm bảo cơ sở pháp lý cho sự minh bạch bằng quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí; quyền tự do tiếp cận thông tin; quyền được bảo vệ của nhân chứng, của người tố giác tham nhũng.

Bên cạnh đó là chiến lược cải cách hệ thống tài chính công và thi tuyển công chức quốc gia

Cần thay đổi căn bản về nhận thức: hành chính công không phải là để quản lý dân mà để phục vụ nhu cầu của người dân và xã hội.

Thành lập Cục thi tuyển công chức quốc gia, luật hóa và công khai tiêu chuẩn bổ nhiệm, qui trình bổ nhiệm cán bộ, công chức Nhà nước, cán bộ đảng các cấp thống nhất trong cả nước.

Ban hành luật đãi ngộ đối với công chức, không nên đặt nặng đảm bảo tiền lương cao, mà xây dựng một chế độ đãi ngộ ưu tiên ngoài lương gắn liền với tinh thần trách nhiệm, hiệu quả làm việc, thời gian làm việc của công chức.

Để thực hiện, Việt Nam nên tham khảo chế độ đãi ngộ công chức của Nhật và Đức.

Một phần của cải cách hệ thống hành chính công là vấn đề truy cứu trách nhiệm của Nhà nước, của công chức:

Cho phép người dân kiểm soát và nếu cần thì khởi kiện yêu cầu Tòa hành chính kiểm tra tính hợp pháp, hợp lý của tất cả các hoạt động quản lý hành chính của Nhà nước, chứ không nên chỉ cho phép khởi kiện một vài hoạt động như hiện nay.

Cần thực hiện nghiêm túc một nguyên tắc của Nhà nước pháp quyền là toàn bộ hoạt động của Nhà nước phải được đặt dưới sự kiểm soát của người dân, dưới sự kiểm tra của Tòa án.

Để bảo đảm cải cách hành chính thành công, phải cho phép người dân có quyền khởi kiện bất cứ hoạt động quản lý hành chính nào.

Image caption Chống tham nhũng phải nằm trong chiến lược chống nghèo khó

Nêu cao trách nhiệm tự ràng buộc trách nhiệm chính trị của mỗi cán bộ, công chức-kể cả ở cấp cao nhất- vào việc đấu tranh chống tham nhũng, lấy điều này làm một trong những điều kiện để được hưởng chế độ đãi ngộ cao.

Cần công khai tài sản công chức bằng luật hóa, quy định tất cả các tài sản của công chức mà không được khai báo sẽ không được công nhận là tài sản của người đó nữa.

Nâng cao ý thức công dân, tạo điều kiện cho xã hội dân sự kiểm soát hoạt động của cơ quan công quyền.

Cần ý thức rằng tham nhũng là vô đạo đức, đáng bị lên án. Đây là một trong những điều kiện quan trọng bảo đảm chống tham nhũng có hiệu quả.

Cần bảo đảm quyền tự do ngôn luận, quyền tiếp cận thông tin không hạn chế và kết hợp chặt chẽ giữa cơ quan chuyên trách chống tham nhũng với các tổ chức phi chính phủ, với cá nhân.

Chống tham nhũng phải là một phần quan trọng trong chiến lược chống đói nghèo. Lý do là tham nhũng vừa gây nghèo đói, vừa ảnh hưởng trực tiếp và nặng nề đến người nghèo.

Các biện pháp phòng chống tham nhũng cần kết hợp chặt chẽ với các biện pháp xóa đói giảm nghèo. Và Việt Nam cần gia nhập các hiệp định quốc tế chống tham nhũng, chống đói nghèo.

Một vài biện pháp đề nghị sau đây có thể đặt những nền tảng ban đầu bảo đảm thắng lợi cho cuộc chiến này, ít nhất chúng cũng có thể hạn chế tham nhũng ở mức độ thấy được một cách rõ ràng.

Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, tiến sĩ luật từ CHLB Đức hiện tạm trú và hành nghề ở Việt Nam. Toàn văn bài viết có thể đọc ở trang Wordpress của tác giả. Mời quý vị xem bài I với đề nghị ra Luật về Đảng Cộng sản và công nhận tư hữu đất.

Bấm vào đây để tham gia Diễn đàn về chủ đề chống tham nhũng ở Việt Nam.

Tin liên quan

Cũng ở BBC

Kết nối Internet liên quan

BBC không chịu trách nhiệm nội dung các trang bên ngoài