Hẹn hò, chia tay ở Điện Biên Phủ

  • 6 tháng 5 2014
Image copyright Getty
Image caption Nghĩa trang liệt sĩ tưởng nhớ quân đội nhân dân Việt Nam hy sinh trong trận Điện Biên Phủ

Công chúng thường nghe trận Điện Biên Phủ (kết thúc ngày 7/5/1954) chấm dứt chiến tranh Đông Dương. Đây là cách nói tượng trưng và tổng quát, không chính xác.

Trận Điện Biên không kết liễu chiến tranh. Bằng cớ là hai bên tham chiến, Pháp và Việt Nam, còn đánh nhau ác liệt non ba tháng sau, và còn khả năng đánh nhau lâu hơn. Pháp mỗi ngày một yếu thế, nhưng trên toàn bộ chiến cuộc Đông Dương, sẽ không thua ngay.

Tuy nhiên, trận Điện Biên đã tác động mạnh đến hòa hội Genève, bắt đầu ngay hôm sau đó, và đưa đến hiệp định đình chiến ngày 20/7/1954. Như vậy, hòa hội đã thành công trong việc chấm dứt chiến tranh, trong không khí hòa hoãn đang ngự trị trên thế giới lúc đó, giữa các cường quốc đồng thuận "chung sống hòa bình". Ngược lại, cũng không thể loại trừ khả năng là cuộc đàm phán thất bại, chiến tranh tiếp tục và biến dạng, chuốc lấy một chiều hướng và chiều kích khác : trong giả thiết này, trận Điện Biên Phủ sẽ không kết thúc chiến tranh.

Sáu mươi năm sau, đọc lại sử liệu, các tư liệu ngoại giao, hồi ký và chứng từ chúng ta có thể có cái nhìn uyển chuyển hơn.

Điện Biên Phủ là một sự cố quân sự và chính trị, có tác dụng lịch sử khách quan, không cần gì phải bàn đi bàn lại. Đối với Quân Đội Nhân Dân Việt Nam, đó là toàn thắng. Nhưng trong toàn bộ chiến tranh giải phóng và thống nhất đất nước, nó là một chiến công dang dở, vì chỉ đưa đến một nền hòa bình khập khiễng, chia đôi đất nước, dẫn đến một chiến cuộc khác, gian lao hơn về mặt vật chất, tổn thương hơn về mặt tinh thần.

Tùy cảm quan từng người, Việt cũng như Pháp, hai chữ Điện Biên gây những âm vang khác nhau. Người Việt có thể có nhiều cảm giác. Với người kháng chiến chống Pháp, đây là niềm kiêu hãnh, "lừng lẫy Điện Biên, chấn động địa cầu".

Đối với người Việt bàng quan, không có công trạng hay thành tích gì, đó cũng là niềm tự hào, vì đồng bào mình đánh bại một đạo quân xâm lược hùng mạnh, đã tấn công và đô hộ mình suốt một trăm năm – kể từ ngày nổ súng vào Đà Nẵng.

Cuối cùng có người Việt ham lịch sử quân sự, xem Điện Biên Phủ như chuyện Xích Bích thời Tam Quốc, hay trận nọ trận kia thời Đông Chu, Tây Hán, và với họ trận chiến Tây Bắc 1954 không phải là không hấp dẫn.

Về phía dư luận người Pháp, phản ứng cũng phức tạp và lắm khi đáng phục. Họ có thành ngữ mà nhà thơ di tản Cao Tần đã diễn ca đại khái "thắng vinh quang mà bại cũng anh hùng". Ngay khi chiến trận đang tơi tả, thì những tướng tá de Castries, Langlais, Bigeard… đã xuất hiện như những người hùng bi tráng. Hình ảnh đại tá Piroth, chỉ huy pháo binh, cụt một tay, tay kia cầm lựu đạn, cắn răng tháo chốt để tự sát vì không làm tròn nhiệm vụ ngăn chặn hỏa lực đối phương, là một hình ảnh tiêu cưc, nhưng cảm khái.

Sĩ quan Pháp anh dũng nhất có lẽ là đại tá Langlais, chỉ huy binh chủng Dù, điều khiển tiểu khu Trung Tâm, "người thật sự chỉ huy trận địa Điện Biên" theo lời tướng Võ Nguyên Giáp. Ông đã để lại một hồi ký trung thực và chính xác (1963) và khẳng định minh thua trận vì… đánh dở! Về sau, ông lên tướng, chán đời, uống rượu và tự sát!

Về phía người Việt chiến đấu trong hàng ngũ quân đội Pháp, có Phạm Văn Phú thuộc Tiểu Đoàn 5 Dù, thăng cấp đại úy tại mặt trận, về sau lên tướng chế độ VNCH, tư lệnh vùng II chiến thuật và cũng tự sát.

Tổng thống Pháp Francois Mitterrand là nguyên thủ phương Tây đầu tiên chính thức viếng thăm Việt Nam, năm 1993, đã tuyên bố "chiến tranh Việt-Pháp là một nhầm lẫn".

Năm 2004 tại Pháp, nhân cuộc hội thảo kỷ niệm 50 năm Điện Biên, có người đã đếm được 73 đầu sách viết về trận chiến, đầu tiên là hồi ký ghi lại sự cố, của những tướng tá trách nhiệm, khi lên án, khi thanh minh.

Image copyright Reuters
Image caption Đại tướng Võ Nguyên Giáp qua đời năm 2013

Người bị lên án nhiều nhất là tướng Navarre, Tổng Tư lệnh Đông Dương, sớm nhất là qua những bài báo của Lucien Bodard, chuyên viên về Đông Dương, sau đó là sách Trận đánh Điện Biên Phủ, của Jules Roy (1963), tư liệu súc tích, đã được dịch ra tiếng Việt. Có thể nói Jules Roy là người phê phán Navarre gay gắt nhất. Và người biện hộ nhiều lần cho Navarre là… tướng Võ Nguyên Giáp. Ngay khi sách mới xuất bản, tướng Giáp, khi trả lời ký giả Úc W. Burchett, đã cho rằng Jules Roy khe khắt quá mức, vì "Navarre có óc chiến lược, nhưng không biết gì về chiến tranh nhân dân" (1964). Trong hồi ký Điện Biên Phủ, điểm hẹn lịch sử, tướng Giáp còn nói rõ "Công bình mà nói, tới lúc này (đầu 1954) Navarre không đáng chê trách như nhiều người sau đó đã lên án".

Nhưng lời bình phẩm chung, thường nghe nhất là tướng Navarre dồn quân vào lòng chảo để lãnh đạn đại bác! Sự thật không đơn giản như vậy.

Về phần mình, Navarre đã lý giải nguyên do thất bại, là tình hình chính trị và quân sự, đầu năm 1954 đã thay đổi. Khi quyết định mở mặt trận Tây Bắc thì Điện Biên chỉ là một điểm chiến lược nhắm bảo vệ Lào, và giải tỏa đồng bằng Bắc Bộ, vào cuối năm 1953. Lúc đó lực lượng Pháp Việt cân tài cân sức và hai bên ngầm thỏa thuận giao chiến. Nhưng trận đánh đã không xảy ra như dự liệu. Ngày 25/1/1954, tướng Giáp đã ra lệnh "kéo pháo ra" - "một quyết định khó khăn nhất trong đời chỉ huy của tôi". Theo tướng Vương Thừa Vũ, nếu tấn công lúc đó "cuộc kháng chiến có thể lui lại mười năm".

Thời điểm này, các cường quốc Anh Nga Mỹ Pháp tại Berlin, ngày 18/2/1954, đã quyết định triệu tập một hòa hội chấm dứt chiến tranh Đông Dương, với sự tham dự của Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa. Bên Việt Minh dồn toàn lực cơ động – 5 đại đoàn, 50.000 quân chủ lực – vào mặt trận, với sự yểm trợ của toàn dân qua 30 vạn người dân công, và viện trợ gia tăng ồ ạt của Liên Xô và Trung Quốc ; cộng với quyết tâm toàn thắng cuối cùng. Cán cân lực lượng lệch sang một phía. Pháp biết, nhưng đầu năm 1954, không còn cách nào rút quân ra khỏi cứ điểm. Pháp thua, không phải vì Navarre ngu, Cogny dốt, de Castries, Langlais, Lalande, Bigeard hèn, mà ván cờ thế giới đã đổi thay.

Hào quang kẻ này là bùi ngùi của người kia: lịch sử đã hẹn với những ai? Những người được hẹn và đúng hẹn, sau này, bây giờ, đã ra sao ?

Những người không được hẹn, hay sai hẹn, giờ này, hôm nay, trôi dạt về đâu ?

Nơi hẹn hò, có khi, nhiều khi, lại là điểm chia tay.

Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, đang sống ở Orléans, Pháp.

Tin liên quan