Bảo tàng quân sự có phản ánh trung thực cuộc chiến?

Nhiếp ảnh gia người Anh Jason Larkin chụp hình bên trong các bảo tàng quân sự, trong đó có những bảo tàng tại Ai Cập, Việt Nam, Cuba và Anh.

Các tác phẩm của ông cho chúng ta thấy các nước khác nhau nhìn về quá khứ đầy bạo lực của họ theo những cách khác nhau.

Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery Bản quyền hình ảnh Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery
Image caption Bảo tàng Sadat #1 (Cairo, Ai Cập), 2009

Gợi nhớ quang cảnh trong phim Dr Strangelove hay phim Thunderbirds, các tác phẩm của Jason Larkin đơn giản. Nhưng những hình ảnh về các bảo tàng quân sự trên thế giới cho ta thấy các nước khác nhau có những cách nhớ về chiến tranh, xung đột rất khác nhau.

Bức tượng đầu Phật 700 năm tuổi ẩn mình trong rễ cây

Những chuyện nực cười trong cái chết của Stalin

Khi nào việc giật đổ tượng là điều chấp nhận được?

Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery Bản quyền hình ảnh Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery
Image caption Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam #2 (Hà Nội, Việt Nam), 2016

Nhiếp ảnh gia người Anh không nhằm vào mục tiêu chính trị. Loạt ảnh Quá khứ Hoàn hảo (Past Perfect) của ông tập trung thể hiện việc các bảo tàng trưng bày hiện vật ra sao. "Tôi không muốn đề cập quá nhiều vào cách thức thuyết minh tuyên truyền," ông nói với BBC Culture.

Họ đã phản kháng lại kiểm duyệt ra sao?

Kinh hoàng cảnh những người đẹp bị mổ phanh

Những ý nghĩa kinh ngạc đằng sau mũ trùm đầu trắng

"Tôi thấy hứng thú với những thứ được trưng bày nhằm củng cố quan điểm lịch sử chính thống, khiến công chúng tin rằng đó chính là sự thật - những cách trình bày, sắp xếp hiện vật, những lựa chọn mang tính mỹ thuật của những người quản lý và các nhân viên bảo tàng." Trong thời gian từ 2008 đến 2016, Larkin đã tới Cuba, Ai Cập, Israel, Anh, Mỹ và Việt Nam, quan sát cách thức mà bảo tàng tại mỗi nước lựa chọn để "xây dựng hình ảnh lý tưởng và diễn giải tính cách văn hóa".

Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery Bản quyền hình ảnh Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery
Image caption ̀Bảo tàng Herzl #1 (Jerusalem, Israel), 2014

Ông nhận thấy có sự khác biệt lớn trong cách tiếp cận và thuyết minh hiện vật và các câu chuyện. "Mỗi quốc gia có một cách riêng để trình bày quá khứ và cách tiếp cận riêng tại các bảo tàng và các phiên triển lãm," Larkin nói. Ông nhận thấy tại Israel, "chủ yếu người ta chú trọng tới các trải nghiệm thay vì các thông tin và hiện vật - nhằm để khán giả đặt mình vào trong bối cảnh lịch sử".

Những ý nghĩa kinh ngạc đằng sau mũ trùm đầu trắng

Choáng ngợp trước những bức tranh do tử tù vẽ

Cung điện dành cho người điên ở London

Bắt đầu dự án từ các bảo tàng của Ai Cập, nhưng ông đã thu hẹp phạm vi chủ đề khi tới Israel. "Khi đến đó, tôi thấy rằng tại những nơi như Israel, nơi mà quá trình phát triển đất nước đã phải đi qua cuộc xung đột với quá nhiều giao tranh, nếu chỉ tập trung vào những bảo tàng nói về các cuộc xung đột, chiến tranh và quân sự ở các khía cạnh khác nhau thì nội dung câu chuyện được phản ánh sẽ sâu sắc hơn, khiến người xem trăn trở hơn."

Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery Bản quyền hình ảnh Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery
Image caption Bảo tàng Museo de Batalla de Ideas (Cardenas, Cuba), 2016

Larkin có thêm một cách nhìn nhận khác khi tới Cuba. "Nơi đó nói về các cuộc cách mạng, khoảng một trăm hiện vật đầu tiên thuộc làn sóng cách mạng ban đầu - tất cả những gì họ đã chạm vào, đã mặc hoặc mang trên người, nơi nơi đều được biến thành một dạng tưởng niệm và được thần thánh hóa trong các tủ kính," ông nói. "Đó là cách thể hiện quá khứ vốn đã biến những cá nhân này thành các anh hùng, thành huyền thoại."

Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery Bản quyền hình ảnh Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery
Image caption Bảo tàng thành phố Đà Nẵng (Đà Nẵng, Việt Nam) 2016

Tại Việt Nam, những bức ảnh ông chụp phản ánh cách thức các triển lãm thể hiện ý đồ thông qua việc sắp xếp, trưng bày vũ khí một cách có chủ ý. "Việt Nam để ý tới hiện vật nhiều hơn nhiều. Có rất nhiều tượng. Rất nhiều nghệ sỹ được thuê để tái hiện các vết tích chiến tranh, họ đặt các xe tăng chồng lên nhau, biến các mảnh vỏ đạn thành các tác phẩm điêu khắc."

Điều này giúp chúng ta lui lại phía sau một chút, và cho ta thấy góc nhìn phức tạp hơn của cuộc xung đột. "Các bảo tàng đa sắc thái tồn tại ở hầu hết các nơi," Larkin nói. "Có một số bảo tàng ở Việt Nam cố tìm cách thể hiện mọi thứ một cách cân bằng hơn."

"Ở Anh thì Bảo tàng Chiến tranh Đế quốc (Imperial War Museum) tại London là bảo tàng đặc biệt đa sắc thái - dù không nói nhiều lắm về các cuộc xung đột thời hiện đại ở Iraq và Afghanistan, nhưng nó thể hiện phản ứng của các nghệ sỹ, và đó là một cách khá ổn để các bảo tàng cho thấy cách người khác nhìn nhận và diễn giải cuộc chiến."

Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery Bản quyền hình ảnh Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery
Image caption Bảo tàng Chiến tranh Đế quốc #2 (Duxford, Anh quốc), 2016

Tuy nhiên, Larkin tin rằng "có rất nhiều những nơi không làm vậy" - trong đó, gồm cả Anh. "Bảo tàng Chiến tranh Đế quốc tại Duxford, nằm ngay bên ngoài Cambridge, thực sự giống như một cỗ máy chiến tranh. Những nơi như thế được rất nhiều gia đình chọn làm nơi tới vui chơi, giải trí trong ngày. Họ tổ chức các triển lãm hàng không, nhưng hầu hết các cỗ máy được triển lãm ở đó đều là những vũ khí chết người, từng được dùng để gây sát thương."

Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery Bản quyền hình ảnh Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery
Image caption Bảo tàng Không quân Hoàng gia Anh #1 (London, Anh quốc), 2015

Nhưng điều đó vẫn không làm ông thấy kém phần hấp dẫn. "Tôi có đứa con một tuổi, và trong lần cuối tới Bảo tàng Chiến tranh Đế quốc tại Duxford tôi đã nghĩ: 'tôi không thể chờ cho tới khi con trai mình lên hai hay ba tuổi, bởi tôi chắc chắn cần phải đưa nó tới xem các buổi triển lãm hàng không này, chúng thật tuyệt vời'." Ông thừa nhận rằng ông thấy những nơi như thế rất thú vị.

Tuy nhiên, cách thức các thông tin được trình bày có thể gây nhầm lẫn cho người xem. "Chỉ có một số ít người thuộc nhóm cấp cao ra quyết định về việc các bảo tàng sẽ được trưng bày, sắp xếp ra sao," ông nói. "Có rất nhiều người ở các quốc gia tôi từng tới thăm không đồng ý với những gì được đặt trong các bảo tàng nước họ - chúng chỉ thể hiện những gì mà nhà nước hoặc một nhóm có nhiều ảnh hưởng, hoặc quân đội nước đó, muốn phản ánh mà thôi."

Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery Bản quyền hình ảnh Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery
Image caption Bảo tàng Fort San Carlos (Havana, Cuba), 2016

Những điều không được nói tới cũng có thể quan trọng như những điều người ta đã trưng bày. "Thay vì chỉ giới thiệu cơ chế hoạt động bên trong của một trái bom lớn và khiến người ta phải thán phục về kỹ thuật làm bom, nếu quý vị gắn một tấm biển bên cạnh với nội dung 'trái bom này có thể cùng lúc phá hủy 10 trường học', thì nội dung đó có thể sẽ khiến khách tham quan phải suy nghĩ nhiều hơn."

Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery Bản quyền hình ảnh Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery
Image caption Bảo tàng Toàn cảnh Cuộc chiến Ngày 6 Tháng Mười #1 (Cairo, Ai Cập), 2009

Ngay cả cách thức miêu tả cuộc chiến bằng hình ảnh trực quan cũng rất quan trọng. Một số tác phẩm của Larkin đặt những cảnh chiến trường vào bối cảnh bất ngờ. "Quang cảnh cuộc chiến đó khá là thú vị," ông nói về một sa bàn tại Bảo tàng Chiến tranh Tháng Mười 1973 tại Cairo, "bởi nó được người Bắc Hàn dựng - họ xây dựng bảo tàng đó cho người Ai Cập, và các nghệ sỹ Bắc Hàn sang Ai Cập để dựng sa bàn, bởi Bình Nhưỡng cũng có câu chuyện tương tự. Nó cho thấy người Bắc Hàn nhìn nhận cuộc chiến ra sao - mang đậm phong cách Mỹ GI Joe."

Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery Bản quyền hình ảnh Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery
Image caption Những căn phòng thời chiến của Churchill #1 (London, Anh Quốc), 2015

Việc sàng lọc văn hóa trong chiến tranh có nghĩa là số lượng các bảo tàng công khai nói về ý thức hệ thì ít nhưng trên thực tế chúng lại gây nhiều ảnh hưởng hơn. "Tôi cho rằng nhiều người tin là người Mỹ sở hữu nghệ thuật quân sự, chúng ta nhận ra chiếc xe jeep quân sự của Mỹ đầu tiên giữa các loại thiết bị quân sự khác, bởi hình ảnh đó đã ăn sâu vào trí nhớ của chúng ta, thông qua phim ảnh, sách vở."

Việc miêu tả 'chiến thắng' quân sự vĩ đại hiển nhiên là mục đích của các bảo tàng, nhưng Larkin tin rằng "trong mỹ thuật thì chuyện này tinh tế hơn nhiều, giống như trong phim ảnh vậy. Bạn bị cuốn hút vào bộ phim và nghĩ 'tôi thực sự không rõ điều gì đã xảy ra trong bộ phim đó, không rõ đó là điều tốt hay xấu, nhưng việc xem bộ phim khiến tôi thấy rất thích thú'. Và nếu như quý vị tạo được đủ với những bối cảnh nhất định thì nó sẽ trở thành một hình thức tuyên truyền."

Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery Bản quyền hình ảnh Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery
Image caption Bảo tàng Quân sự Ai Cập (Cairo, Ai Cập), 2009

Larkin hy vọng rằng với việc chụp hình các bảo tàng theo cách của mình, ông có thể tạo ra một khoảng cách chính trị. Trước khi bắt tay vào thực hiện dự án, ông nói, "Tôi đã không bao giờ đặt câu hỏi về những vị trí trong bảo tàng: Tôi từng luôn nhìn vào giá trị bề mặt của nó, và chấp nhận những thuyết trình của giới quản lý bảo tàng."

Nhưng nay "bạn phải đặt câu hỏi tại sao họ lại trình bày theo cách đó", ông nói. "Đó là điều mà nhiếp ảnh và nghệ thuật cho phép - tôi chụp các bức ảnh về thế giới hàng ngày và trình bày chúng ở những nơi khác, với hy vọng là tác phẩm của tôi sẽ đem lại cách nhìn nhận khác so với những gì người ta cảm nhận được khi thực sự có mặt tại bảo tàng."

Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery Bản quyền hình ảnh Jason Larkin, Courtesy of Flowers Gallery
Image caption Bảo tàng Không Quân #1 (TP Hồ Chí Minh, Việt Nam), 2016

Tuy nhiên, ngoài việc cần đặt câu hỏi đối với cách dẫn giải, giới thiệu chính thức, còn có nhu cầu cần phân tách thực tế ra khỏi trí tưởng tượng, đặc biệt là trong kỷ nguyên 'tin giả'. "Điều đó ít nhiều khiến người ta cảm thấy dự án này có liên quan tới khán giả nhiều hơn, nhưng đáng buồn là nó cũng chỉ ra những nơi mà toàn bộ sự thật đã bị đặt sang bên lề," Larkin nói. "Đột nhiên mọi người có thể nhìn vào các bức ảnh trong dự án của tôi và nghĩ rằng chúng ta không thể tin được vào điều gì nữa. Thật là bất ổn - chúng ta sẽ đi tiếp như thế nào, và ai có thể dẫn dắt chúng ta quay trở lại với sự chính xác, xác tín?"

Bài tiếng Anh đã đăng trên BBC Culture.

Tin liên quan