Khi mùi xác thối bay khắp không trung

Michael Hutchinson/naturepl.com Bản quyền hình ảnh Michael Hutchinson/naturepl.com

Tối thứ Sáu 29/7/2016, thời tiết oi ả tại Thành phố New York.

Hàng ngàn cư dân ở năm khu quận trong thành phố đổ xô tới một ngôi nhà kính ngột ngạt tại Bronx. Họ tới ngắm bông hoa có mùi thối rữa rất kinh khủng, ghê rợn, thứ hoa chỉ nở trong một thời gian ngắn ngủi, có hình dạng giống bộ phận sinh dục của con người một cách kỳ lạ.

Amorphophallus titanum - trong tiếng Latin có nghĩa là "dương vật khổng lồ biến dạng" - giữ kỷ lục là loài hoa nở thành cụm không phân nhánh lớn nhất thế giới.

Chúng ta sống thật hay sống ảo?

Sóng sát thủ nuốt chửng tàu thuyền trên đại dương

Trận bão bí ẩn và khởi đầu gặp gỡ của người đồng tính

Hiếm có bông hoa, hay chính xác hơn là cụm hoa nào trong những loài cây này tồn tại được trong điều kiện trồng nhân tạo, và việc chúng nở hoa không chỉ rất hiếm mà còn rất khó lường trước. Chúng có thể chỉ ra hoa năm hay 10 năm một lần mà thôi.

Điều đó hẳn nhiên khiến quần chúng hết sức hiếu kỳ bất chấp mùi hôi thối ghê rợn của nó. Hầu hết những ai tới được Vườn Bách thảo New York hôm đó đều phải chịu đựng mùi hôi thối kinh khủng: trong thời gian 24-36 giờ đồng hồ nở bung, hoa xả ra mùi xác chết thối rữa. Cái mùi rùng rợn đó khiến người ta đặt cho nó cái tên là "hoa xác chết".

Tính đến khi buổi trưng bày kết thúc, 25 ngàn người đã ghé sát cái cuộng cây đáng sợ để chụp những tấm selfie kỷ niệm. Chừng một triệu người hóng tin qua buổi phát trực tuyến livestream.

Vườn Bách thảo New York, nơi có bông A. titanum nở lần mới nhất trước đó là từ hồi 1939, đã tuyên bố rằng mẫu hoa này là "một món đồ trang sức quý giá mà ngành làm vườn đạt được sau 10 năm".

Ấy thế nhưng chỉ vài ngày sau đó, hoa xác chết nở tưng bừng tại Indiana, Florida, Bắc Carolina, Wisconsin và District of Columbia.

Ba ngày sau nữa, đến lượt một cây ở Colorado ra hoa, rồi nhanh chóng tiếp theo là hoa nở ở Missouri, Hawaii, tiểu bang Washington, New Hampshire và Massachusetts.

Để so sánh, thì trước năm 2000 chỉ có chưa tới 50 bông hoa được ghi nhận là đã nở trong suốt hơn một thế kỷ cây được trồng nhân tạo.

Điều gì đã xảy ra vậy?

Amorphophallus titanum được nhà thực vật học người Ý phát hiện ra hồi 1878 và có nguồn gốc từ Sumatra, Indonesia.

Cụm hoa này gồm một phần nhụy lõi ở giữa có màu xanh vàng, gọi là bông mo, cao tới trên 2m, được bao quanh bởi một cánh lớn xếp sóng gợn lăn tăn, gọi là mo. Nằm ở phần đáy của mo là hàng trăm những bông hoa cái nhỏ li ti mọc thành một vành đai bên dưới nhóm hàng ngàn các bông hoa đực cũng nhỏ li ti.

Bản quyền hình ảnh Neil Lucas/naturepl.com
Image caption Chi tiết bên trong cụm hoa Amorphophallus titanum

Khi hoa nở, phần mo mở ra, để lộ phần trong cánh hoa có màu đỏ sẫm như nhung và phát tiết ra mùi thối rữa.

Chính xác thì nó có mùi thế nào? Các phân tích hóa học về mùi xác định rằng các thành phần của nó có các mùi acid isovaleric (mùi phô-mai, mồ hôi), dimethyl disulphide (tỏi), dimethyl trisulphide (thịt đang phân hủy), indole (phân người), và trimethylamine (cá đang thối rữa).

Khi chuột không còn biết sợ mèo

Thoát hiểm an toàn sau khi bị ăn thịt

Bông hoa lạ trên lá cờ Hong Kong

Mùi hôi thối nồng nặc vào tối muộn, đậm đặc lên vào ban đêm và dần nhẹ đi vào lúc bình minh.

Màu đỏ rực bên trong và mùi hương của nó đều nhằm quyến rũ các loài côn trùng tới thụ phấn. Theo chuyên gia về hoa Amorphophallus là Wilbert Hetterscheid từ Doorn, Hà Lan, thì các đặc tính này của hoa giúp hấp dẫn các loài bọ nhỏ chuyên bay ra vào ban đêm tìm xác động vật chết làm nơi đẻ trứng.

Bên cạnh việc phát ra mùi thối, các hóa chất có trong bông hoa nở còn làm nhiệt độ tăng lên trên 36 độ C, là mức thân nhiệt ở người, tạo thành môi trường giả như nơi có xác chết đang phân hủy.

Điều này cũng là bởi độ to lớn của cây. Do A. Titanum không phải là loài tự thụ phấn được, cho nên nó cần có các loài côn trùng, sâu bọ chuyển phân hoa qua lại giữa các cây. Phần mo và phần bông mo kết hợp với nhau tạo thành 'cỗ máy' khuếch tán mùi thối ra xa, nhằm mời gọi các đối tượng có khả năng giúp thụ phấn từ xa tới.

Chúng ta cũng có thể mường tượng được rằng việc tạo ra một cụm hoa khổng lồ như vậy sẽ khiến cây mẹ tốn rất nhiều năng lượng.

Năng lượng được cung cấp từ thân cây, giống như dạng thân hành, thật ra là rễ phình ra thành hình củ, có thể nặng tới 100kg. Trong những năm không nở hoa, phần thân hành này truyền năng lượng lên chiếc lá duy nhất trên thân cành khổng lồ, cao 3-4m, trông giống như một cái cây nhỏ. Phải mất vài năm quang hợp liên tục cây mới đủ năng lượng để nở hoa, và ngay cả khi đó nó cũng chỉ đủ sức duy trì cụm hoa nở bung trong thời gian ngắn ngủi 24-36 giờ đồng hồ là rũ hết cả hoa lẫn lá.

Việc nở hoa thật ra xảy ra trong hai giai đoạn trong các đêm kế tiếp nhau. Trong đêm đầu tiên, những con bọ ăn xác thối mang phấn hoa lao vào tận đáy của cụm hoa, làm phấn hoa đậu xuống hoa cái. Thức ăn dồi dào cùng chất trơn mà phần mo hoa bí mật phủ thành lớp ở phía trong "khiến chúng bị giữ lại ở phần thân hoa một lúc lâu", theo Hetterscheid.

Phần hoa đực nở sau đó khoảng 24 giờ, và đây là thời điểm bắt đầu tàn lụi.

Mùi hoa nhạt đi, phần dầu ở mo hoa khô đi, và các con côn trùng bị lừa nhốt ở trong bắt đầu thoát ra. Trong lúc bay ra, chúng mang theo phần phấn của hoa đực, rồi tới đậu vào một bông hóa cái nào đó đang nở gần đó.

Quá trình nở hoa ngắn ngủi rõ ràng là lý do cho thấy vì sao một số biện pháp nở hoa cùng lúc sẽ có lợi cho một số loài.

Bản quyền hình ảnh Michael Hutchinson/naturepl.com
Image caption Cây titan arum khi không nở hoa

"Khi ta có một bông hoa chỉ tồn tại có vài ngày, thì thời điểm thụ phấn của nó là rất ngắn," Marc Hachadourian, giám đốc nhà kính tại Vườn Bách thảo New York nói. "Một số cách kích thích hoa nở trong đời sống tự nhiên sẽ nhằm đảm bảo là có trên một cá thể cây nở hoa."

Để giải thích chính xác là điều gì đã kích thích hoa xác chết nở ồ ạt trong năm 2016 - có ít nhất là 32 cây, hầu hết là ở Mỹ nhưng cũng có cả ở Ấn Độ, Úc, Đan Mạch, Bỉ và Anh nữa - thì có một thuyết cho rằng các cây hoa xác chết có lẽ đã cùng đạt độ trưởng thành vào cùng thời điểm.

Những nơi nguy hiểm chết người nhất trên Trái Đất

Phát hiện sóng radio lạ ngoài vũ trụ

Những động vật tự ăn thịt mình

Theo Emily Colletti, một chuyên gia về Amorphophallus tại Vườn Bách thảo Misouri, thì có nhiều trong số các cây được trồng trọt ngày nay là hậu duệ đời thứ hai của các hạt giống được phân bổ rộng rãi hồi 1993 và 1995, và do đó chúng có họ hàng với nhau.

"Chúng tôi thấy rằng cần 10 năm để cây đạt được độ chín muồi để nở hoa," bà nói. Thời gian này có thể giải thích lý do vì sao nhiều cây nở hoa trong năm 2013.

Tuy nhiên, Hachadourian tỏ ra không thật tin tưởng vào thuyết này. "Tôi đã nói chuyện với một số vườn bách thảo khác và có vẻ như tôi không tìm thấy mối liên kết cho thấy chúng đều có chung nguồn gốc với nhau," ông nói. Dẫu vậy, sự phân bố rộng rãi các hạt bất kể là chúng có chung ông bà hay không, thì vẫn có thể là một yếu tố đóng vai trò trong hiện tượng này.

Vườn Kew Garden ở London, nơi có 11 hoa xác chết nở trong thời gian 2005-2009, và một hoa trong 4/2016, coi đây là kết quả của việc phát triển bộ sưu tập và sự tiến bộ trong kỹ năng làm vườn, chăm sóc cây cối của mình.

Một thuyết nữa, theo Hachadourian, là thời tiết đặc biệt ấm, khô và mùa hè kéo dài tại đông bắc Hoa Kỳ có thể đã tạo điều kiện thuận lợi để ho nở hồi 2016. Nhiều giống cây cỏ - từ tre cho tới phong lan - đã trải qua những đợt nở rộ cùng lúc tương tự như vậy, ông giải thích.

"Mỗi giống loài đều có những yếu tố nhất định tác động dẫn tới hiện tượng đó," Hachadourian nói. "Với một số loài thì đó có thể là do thay đổi khí hậu, môi trường. Cũng có một số trường hợp cây nở hoa hàng loạt sau một trận cháy rừng."

Nhưng nghiên cứu về loài hoa xác thối hiện vẫn mới chỉ đang trong giai đoạn sơ khai. Bởi cây cần phải trải qua hàng tháng chuẩn bị mới có thể nở hoa được, chúng ta cần phải làm "rất nhiều công việc" mới có đủ dữ liệu để xác định được mối liên hệ giữa khí hậu và hiện tượng hoa nở.

"Vào lúc này," Hachadourian nói, "chỉ có những cái cây đó mới biết chắc vì sao chúng nở hoa."

Bài tiếng Anh đã đăng trên BBC Earth.

Tin liên quan