Tự giật điện để chữa nghiện điện thoại

iStock Bản quyền hình ảnh iStock

Chiếc vòng silicone mà tôi đang đeo ở cổ tay khá dễ gây chú ý. Nó có màu đỏ và đính kèm một chiếc pin hình chữ nhật đặt ngay giữa vị trí cổ tay của tôi, với khả năng truyền dòng điện trên 200 volt. Phía bề mặt của nó có một ký hiệu hình tia sét để nhắc nhở cho tôi về chức năng của thiết bị này

Điện thoại của tôi cho tôi biết thiết bị này đã được sạc pin đầy và được đặt ở chế độ nhẹ nhất. Tôi chỉ cần nhấn ký hiệu tia sét để giật điện chính mình.

Thiết bị mà tôi đang miêu tả, với tên gọi Pavlok, đang gây nhiều tranh cãi. Một số người cho rằng nó là trò phù phiếm, trong khi một số khác nói nó giúp họ thay đổi những thói xấu như cắn móng tay hoặc ăn kẹo.

Giải mã mối liên hệ giữa tự vẫn và mùa xuân

Những người 'nhìn thấy trong mù lòa'

Chia sẻ Facebook tiết lộ gì về bạn?

Nhà sáng lập Maneesh Sethi nói Pavlok có thể thay đổi thói quen của người dùng chỉ trong vòng 5 ngày. Vì vậy tôi đang hy vọng nó sẽ giúp mình ngưng dùng điện thoại trước khi đi ngủ - điều vốn bị các chuyên gia cho là gây ngủ chập chờn và mù tạm thời.

Cái tên Pavlok xuất nguồn từ họ của Ivan Pavlov, nhà tâm lý học người Nga được biết đến với thí nghiệm khiến chó nuôi phải nhỏ dãi khi nghe tiếng chuông thông báo tới giờ ăn. Nhà sản xuất Pavlok hy vọng rằng khi bị điện giật trong lúc lặp lại thói xấu, họ sẽ dần ghi nhớ về việc phải trả giá bằng cảm giác khó chịu thế nào, và từ đó hạn chế các thói xấu đó.

Vậy liệu các hình phạt nhỏ - từ điện giật hoặc các biện pháp khác như phạt tiền - có thật sự là cách để thay đổi thói quen của chúng ta?

Thưởng và phạt

Phạt là cách để ngăn chặn một điều gì đó tiếp tục xảy ra. Trong khi phần thưởng có tác dụng khuyến khích một hành động nào đó.

Bản quyền hình ảnh iStock

Các nhà nghiên cứu đã tìm cách so sánh tác động của việc thưởng và phạt trong nhiều thử nghiệm. Trong một nghiên cứu được đăng trên tạp chí Cognition, người tham gia được thưởng hoặc bị mất các tem phiếu (có thể được dùng để quy đổi ra tiền thật) tuỳ theo khả năng hoàn thành nhiệm vụ được giao.

Các nhà nghiên cứu nhận ra rằng hình phạt bị lấy mất tem phiếu khiến những người này phải thay đổi sự lựa chọn đối với từng nhiệm vụ, từ đó dẫn tới phần thưởng lớn hơn.

May mắn hay tài năng quyết định để bạn giàu nhanh?

Nghiện Facebook nguy hiểm hơn nghiện rượu?

Nghiện Facebook nguy hiểm hơn nghiện rượu?

"Điều này có nghĩa là não bộ phản ứng khác nhau trước những gì ta có được và mất đi," Jan Kubanek, một nhà nghiên cứu từ Standford từng tham gia thử nghiệm này cho biết.

"Việc họ bị mất bao nhiêu tiền không quan trọng, dù đó là 5 hay 25 cent. Họ tìm mọi cách để tránh những sự lựa chọn sai, bất chấp mất nhiều hay ít tiền."

Thế nhưng phản ứng trước phần thưởng lại là vấn đề hoàn toàn khác. "Người ta thường lặp lại những sự lựa chọn giúp họ thắng được 25 cent nhiều hơn là những sự lựa chọn giúp họ thắng 5 cent," Kubanek nói. "Càng thắng nhiều thì họ càng dễ lặp lại sự lựa chọn trước đó. Trong khi thua ít hay nhiều thì họ cũng đều cố gắng tránh sự lựa chọn trước đó."

Kubanek cho biết kết quả này có thể được sử dụng để định hình cách sử dụng hình phạt bên ngoài phòng thí nghiệm. Ví dụ như trong môi trường sư phạm, giáo viên có thể xây dựng thang điểm dựa trên những điểm tiêu cực và tích cực.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các hình phạt có khả năng tác động đến cách ứng xử của chúng ta. Một thử nghiệm cho rằng chỉ cần vẽ một con mắt lên bức tường cũng giúp làm giảm tình trạng ăn cắp vặt vì nó khiến người khác cảm giác như mình đang bị theo dõi.

Bản quyền hình ảnh iStock
Image caption Một thử nghiệm cho rằng chỉ cần vẽ một con mắt lên bức tường cũng giúp làm giảm tình trạng ăn cắp vặt vì nó khiến người khác cảm giác như mình đang bị theo dõi

Trong cuốn sách God is Watching You, tác giả Dominic Johnson cho rằng nỗi sợ những hình phạt đến từ thế lực siêu nhiên, dù là Thượng đế, địa ngục hay luật nhân quả, có thể thúc đẩy việc chấp pháp trong xã hội, vượt ra ngoài phạm vi tổ chức nhà nước.

"Các chính phủ và lực lượng cảnh sát đều có giới hạn của nó. Khả năng theo dõi rất thấp và hình phạt bị giới hạn," Johnson nói. "Thế nhưng đối với nhiều người, Thượng đế có khả năng dõi theo ta ở bất cứ đâu và hình phạt có thể rất khủng khiếp. Thần thánh có quyền uy nhiều hơn cảnh sát, nhất là với những người sùng đạo."

Cách nhận biết địch thủ trong công việc

Ở nước giàu chưa hẳn dễ phát triển?

Công nghệ khiến ta suy nghĩ hạn hẹp

Có một số bằng chứng củng cố cho lập luận này, trong đó bao gồm một nghiên cứu của nhà tâm lý học Azim Shariff, trong đó chỉ ra rằng những xã hội có tỷ lệ tội phạm thấp thường là những xã hội tin vào địa ngục. "Nhiều người sẽ tuân thủ luật pháp tốt hơn vì muốn tránh địa ngục thay vì để được lên thiên đường".

Nỗi sợ bị phạt có thể là lý do vì sao nhiều người tin rằng thiết bị Pavlok lại hiệu quả.

Chiếc vòng màu đỏ của tôi có một ký tự hình tia sét trên đó. Ký tự này nhắc nhở cho tôi rằng tôi sẽ phải tự giật điện chính mình nếu dùng điện thoại khi đang trên giường chuẩn bị ngủ.

Dù sự hiện diện của nó không đủ để ngăn cản tôi hoàn toàn, nó vẫn giúp tôi ý thức được mục tiêu trước mắt và từ đó giảm hẳn việc dùng điện thoại vào mỗi đêm. Thế nhưng sau 5 ngày sử dụng, nó vẫn chưa giúp tôi từ bỏ thói quen này hoàn toàn.

Thế nhưng một tuần sau đó, tôi đã tìm ra một biện pháp hiệu quả hơn, đó là áp đặt một khoản tiền phạt lên chính bản thân mỗi lần vi phạm. Khoản tiền này được đưa cho chồng tôi để mua sắm những thứ không cần thiết. Sau một đêm, số tiền bị mất đi khiến cho tôi không muốn động vào điện thoại.

Thế nhưng sau khi thử nghiệm của bản thân kết thúc, tôi lại quay lại với thói quen này.

Chẳng lẽ tôi cứ phải tự giật điện chính mình hoặc mất tiền suốt đời? Có lẽ đó là cái giá quá đắt.

Bài tiếng Anh đã đăng trên BBC Future.

Tin liên quan