Những anh hùng chống dịch Sars

Mười năm về trước, thế giới hoảng loạn về một đợt bùng phát căn bệnh bí hiểm - Sars.

Virus giết chết hàng trăm người và làm hàng ngàn người khác nhiễm bệnh, nhưng tác động của căn bệnh này có lẽ đã ghê gớm hơn nhiều, nếu như không có hành động của một số bác sỹ, y tá.

"Giống như là một cơn ác mộng - mỗi sáng tới bệnh viện lại thấy có thêm người ốm bệnh."

Hồi 2003, bác sỹ Olivier Cattin làm việc tại Bệnh viện Việt - Pháp ở Hà Nội.

"Hôm đó là thứ Sáu, chỉ có một một y tá trong khoa chúng tôi là có thể điều trị cho các y tá khác, mà người đó cũng ốm bệnh rồi."

Nỗi hoảng sợ

Vào một ngày cuối tháng Hai năm đó, một người Mỹ gốc Hoa, Johnny Chen, vào viện với các triệu chứng như bị cúm nặng.

Chỉ vài ngày, gần 40 người tại bệnh viện ngã bệnh, trong đó có cả một số nhân viên. Bảy người sắp chết.

Nơi này, nơi có ổ dịch gây chết người do căn bệnh về sau được gọi là triệu chứng hô hấp cấp nghiêm trọng (Sars), trở thành tâm điểm chú ý của thế giới.

Bệnh lây nhiễm rất nhanh chóng, và thường gây chết người. Hơn 8.000 người trên toàn thế giới bị nhiễm bệnh, với hơn 770 người tử vong.

Nhưng đây không phải là câu chuyện về những con số, mà là về những con người.

Càng tìm hiểu kỹ về bệnh Sars, bạn sẽ càng cảm thấy cảm phục sự anh hùng của những người đứng đầu nơi chiến tuyến chống lại nó.

Thực sự đó là một cuộc chiến.

Tại Bệnh viện Việt - Pháp, cơn hoảng sợ bùng lên khi các bác sỹ xem kết quả X-quang những người bị bệnh. Họ biết rằng họ đang đối diện với cái gì đó rất nghiêm trọng, rất bất thường.

"Toàn bộ các bản X-quang đều bất thường và... tương tự như của ông Johnny Chen. Chúng tôi cảm thấy hoảng sợ. Tất cả đều nghĩ rằng rồi họ sẽ đều chết," Cattin nói.

"Từng người một, chúng tôi xem các bản X-quang và đã có một khoảng im lặng lớn, bởi chúng tôi không thể lên tiếng... Chúng tôi không biết chuyện gì đang diễn ra. Rất rất đáng sợ."

Loại virus này có cách truyền nhiễm rất bất thường. Đỉnh điểm của hoạt động lây nhiễm diễn ra trong giai đoạn cuối, khi các nạn nhân đã rất kiệt sức và thường đã phải nhập viện.

Do đó, các vụ nặng nhất nằm ở một số khoa khác nhau ở bệnh viện của một số thành phố lớn.

Khi Johnny Chen và một số nhân viên y tế đầu tiên chăm sóc cho ông bị ngã bệnh, họ bắt đầu hiểu rằng họ đang phải đối diện với một nguy cơ lớn, đe dọa thế giới bên ngoài.

Hoàn toàn nhận thức được vấn đề, họ đã có bước đi đáng kính phục, tự giam mình, tự cách ly nhằm bảo vệ thành phố, bảo vệ đất nước.

"Tôi chưa từng gặp những bác sỹ, y tá nào tuyệt vời như những người tôi gặp ở miền bắc Việt Nam," Cattin nói. "Tôi mất đi năm đồng nghiệp, họ là những người bạn. Chúng tôi thì sống sót qua trận dịch đó."

Một người sống sót khác là bác sỹ Lê Thị Quyên Mai, trưởng khoa virus học thuộc Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương Hà Nội.

"Tôi rất may mắn," bà nói. Khi tin tức về loại virus chết người loang ra trong Viện, hầu hết các đồng nghiệp của bà đã bỏ chạy vì lo sợ cho tính mạng của mình. Bà ở lại, dẫu ở nhà còn có đứa con gái ba tuổi.

Image caption Bác sỹ Lê Thị Quyên Mai nói bà quyết định ở lại "vì trách nhiệm"

Tại sao? "Chỉ vì trách nhiệm," bà trả lời một cách giản dị.

Trong những ngày đầu, khi các vụ lây nhiễm đe dọa vượt ra khỏi tầm kiểm soát, có lẽ tài sản quan trọng nhất của họ trong cuộc chiến chống lại căn bệnh chính là Carlo Urbani, một chuyên gia người Ý, chuyên về các bệnh truyền nhiễm và đang làm việc cho Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Hà Nội.

Urbani thấy mình không thể ngồi ở văn phòng để làm việc một cách quan liêu. Là một bác sỹ, ông cần giúp một tay.

Urbani chính là người đã lấy mẫu phẩm từ các bệnh nhân để nghiên cứu - một công việc có độ rủi ro cá nhân rất cao - và là người đầu tiên cảnh báo thế giới về cuộc khủng hoảng bệnh dịch.

Sau thời gian làm việc hàng tuần không mệt mỏi tại Bệnh viện Việt - Pháp, ông bị giục phải nghỉ. Và đó là khi ông phát hiện ra mình cũng đã nhiễm Sars.

"Tôi biết là ông ấy ngày càng yếu mệt đi," con trai cả của ông là Tommaso Urbani, khi đó mới 15 tuổi, nói.

"Nhưng tôi hy vọng từ sâu thẳm trái tim mình rằng ông sẽ vượt qua, bởi ông là cha tôi. Tôi thấy ông là một người mạnh mẽ, một bác sỹ mạnh mẽ, và tôi nghĩ ông không thể bị thế được. Tôi không bao giờ nghĩ rằng ông có thể chết."

Nhưng Carlo Urbani đã chết, hai tuần sau khi phát bệnh. Mười năm sau, Tommaso nói anh tự hào về sự hy sinh của cha mình.

"Tôi tin rằng nếu có thể quay ngược thời gian, cha tôi sẽ làm đúng những gì ông đã làm. Tôi hạnh phúc về những gì ông đã làm, bởi ông đã cứu được nhiều mạng người."

Ổ bệnh Hong Kong

Câu chuyện về Sars khởi phát từ Hà Nội, nhưng không kết thúc ở đó.

Johnny Chen, bệnh nhân đầu tiên tới Việt Nam mang theo virus gây bệnh, là một doanh nhân quốc tế đi lại qua nhiều nước. Và con đường của bệnh Sars được tìm thấy khởi nguồn từ Hong Kong, nói ông Chen đã dừng chân một thời gian ngắn.

"Có chừng 20 chục đồng nghiệp của tôi ngồi cùng trong phòng, tất cả đều run rẩy và sốt cao, nhiều người ho," Giáo sư Josseph Sung, trưởng khoa y Prince of Wales khi đó, nói.

"Đó là sự bắt đầu của một cơn ác mộng, bởi từ hôm đó, mỗi ngày chúng tôi lại chứng kiểm có thêm người mắc chứng bệnh tương tự."

Image caption Hong Kong được xác định là nơi khởi nguồn của bệnh Sars

Sung chia nhóm của mình thành hai. Một chuyên chăm sóc cho các bệnh nhân khác trong bệnh viện, còn một - mà họ gọi là "đội bẩn" - sẽ làm các công việc nguy hiểm là chăm sóc các bệnh nhân nhiễm chứng bệnh này, và do vậy có nguy cơ cao là cũng sẽ bị nhiễm bệnh.

Những ai có con nhỏ được miễn tham gia "đội bẩn". Nhưng những người độc thân, hoặc con cái đã lớn, được khuyến khích tham gia.

Những người tình nguyện không chỉ tham gia, mà họ đã tiếp tục công việc trong hàng tuần sau đó.

"Tôi cần được bổ sung lực lượng để có thể tiếp tục công việc. Và tôi rất cảm động khi mọi người trong khoa y đều kiệt sức rồi thì các bác sỹ phẫu thuật, nhân viên khoa chỉnh hình, khoa phụ sản, thậm chí cả khoa mắt đã tới giúp."

Bản thân bác sỹ Sung đã ở lại bệnh viện ba tháng.

Bùng phát ở Toronto

Tại Toronto, cách nơi Sars xuất hiện đầu tiên cả nửa vòng trái đất, virus gây bệnh đã tấn công một cách hoàn toàn bất ngờ.

Ở bệnh viện Scarborough Grace, một bệnh nhân bị yếu mệt với các triệu chứng như viêm phổi cấp đã khiến hàng chục nhân viên y tế bị lây nhiễm.

Nhiều người được chuyển tới bệnh viện lao ở ngoại ô Toronto để cách ly và điều trị.

Cũng như ở Hà Nội và Hong Kong, đã có những người quyết định bỏ đi, và có những người quyết định tới làm một ngày nhưng rồi đã ở lại viện hàng tuần lễ, không về nhà.

"Tôi viết mẩu tin nhắn cho các con," Monica Avendano, một thầy thuốc chuyên về các bệnh hô hấp tại Trung tâm Y tế West Park của Toronto, nói. Bà là một trong những người đã quyết định ở lại.

Image caption Bác sỹ Monica Aventado và một đồng nghiệp trong những ngày căng thẳng ở Toronto

"Tôi nói: 'Mẹ đã bị phơi nhiễm, mẹ có thể bị lây nhiễm, bệnh có thể giết chết mẹ và nếu chuyện đó xảy ra, các con đừng khóc quá nhiều. Mẹ làm vậy bởi mẹ là thầy thuốc, là bác sỹ, và nhiệm vụ của mẹ là phải chăm sóc người bệnh."

Bác sỹ Avendano không chết, nhưng những trải nghiệm về Sars ở Toronto thật kinh hoàng đối với những ai từng phải chiến đấu chống lại nó.

Bruce England là nhân viên y tế trực tại Toronton trong những ngày đầu, khi bệnh Sars bùng phát. Sau khi chăm sóc một bệnh nhân bị viêm phổi, ông phát hiện ra mình cũng ngã bệnh.

Với ông, và cả với nhiều người khác bị ảnh hưởng bởi Sars tại Toronto, những tác động của dịch bệnh vẫn còn tới tận bây giờ.

Mười năm trôi qua, Bruce vẫn cảm nhận được những yếu mệt và khó khăn khi hít thở.

"Tôi nhiễm Sars. Căn bệnh đã để lại tác động lâu dài cho tôi và cuộc đời tôi. Vậy tôi có phải là người sống sót khỏi căn bệnh đó không? Có lẽ là không, căn bệnh vẫn tồn tại trong tôi," ông nói.

Đến mùa hè 2013, chuỗi lây lan từ người sang người đã được giải mã. Các bác sỹ đã hiểu được thời điểm nguy hiểm nhất gây lây nhiễm là khi nào và cần có cách phòng ngừa nào.

Nhưng những gì đã xảy ra tại Hong Kong, Việt Nam và Toronto cũng có thể dễ dàng xảy ra tại London, New York hay bất kỳ nơi nào trên thế giới máy bay có thể tới được.

Đường đi của loại virus này không phải là qua chuột hay tàu thuyền, mà là máy bay đi xa hàng trăm dặm mỗi giờ khắp toàn cầu.

Lý do khiến câu chuyện này trở nên quan trọng, cần được kể đi kể lại cho mọi người là bởi thảm họa này đã được đẩy lui trong gang tấc ra sao.

Tôi thì nghĩ rằng cái "gang tấc" đó thậm chí còn là mức đường tơ kẽ tóc tới mức chúng ta chưa từng nhận thức được hết.

Kevin Fong tường thuật phóng sự BBC World Service gồm hai phần Sự hy sinh: Câu chuyện về Sars. Quý vị có thể nghe tường thuật online phần 1 phần 2.