Tranh giành quyền lực Thổ Nhĩ Kỳ

Thủ tướng Thổ Nhĩ Kỳ, Recep Tayyip Erdogan đang đối diện với mối đe dọa quyền lực to lớn nhất kể từ khi ông được bầu chọn 11 năm về trước, liên quan tới một cuộc điều tra tham nhũng và một cuộc tranh giành quyền lực.

Khủng hoảng về việc gì?

Ông Erdogan là nhà lãnh đạo nổi bật nhất của Thổ Nhĩ Kỳ trong hàng chục năm qua, nhưng hiện đang đối diện với một thách thức chưa từng có trên nhiều mặt trận. Mối đe dọa rõ rệt nhất là từ cuộc điều tra của cảnh sát về cáo buộc các thành viên cao cấp của đảng AK Party của ông, vốn có gốc rễ Hồi giáo cực đoan.

Các nhà phân tích cho rằng cuộc điều tra khởi đầu từ sự kình chống giữa AKP và những người ủng hộ giáo sỹ Hồi giáo có nhiều ảnh hưởng, Fetullah Gulen, người giữ những vị trí cao trong ngành cảnh sát và tư pháp.

Ông Erdogan đã lên án cái mà ông gọi là "một âm mưu bẩn thỉu" chống lại chính phủ của ông.

Cuộc khủng hoảng diễn ra sau khi có các cuộc biểu tình lớn phản đối ông Erdogan hồi năm ngoái, đe dọa tới tham vọng chưa nói ra của ông thủ tướng trong việc chạy đua vào chức tổng thống vào mùa hè này.

Tham nhũng gì?

Hồi tháng 12/2013, cảnh sát đã bắt giữ hàng chục người trong những cuộc bố ráp, trong đó có cả các con trai của ba bộ trưởng nội các, và các nhân vật cao cấp trong ngành ngân hàng và xây dựng.

Các cáo buộc gồm có cả tội hối lộ nhằm thắng thầu các dự án công, và buôn lậu vàng vào Iran.

Ba vị bộ trưởng đã từ chức.

Một người, Bộ trưởng Môi trường Erdogan Bayraktar, đã thục giục chính ông Erdogan hãy từ chức, và nói ông biết về các dự án xây dựng.

Con trai của ông Bayraktar sau đó đã được trả tự do, nhưng hai người con trai bộ trưởng khác đã bị buộc tội.

Ông Erdogan phản ứng thế nào?

Ông nói đây là một âm mưu chống lại chính phủ ông, và cáo buộc nó có sự tham gia của các thế lực thù nghịch nước ngoài.

Một ngày sau các vụ bắt giữ, năm lãnh đạo cao cấp của cảnh sát đã bị bãi chức. Các cuộc thanh trừng sau đó diễn ra với 350 nhân viên cảnh sát bị thuyên chuyển trong tháng Giêng.

Ông Erdogan cũng tấn công hệ thống tư pháp. Trong một bước thay đổi 180 độ, ông nói ông sẽ ủng hộ các phiên xử lại một số trong hàng trăm sỹ quan quân đội, các học giả và các phóng viên bị kết tội có liên quan tới các âm mưu theo đó phe quân đội lật đổ chính phủ của ông.

Nhiều công tố viên trong những phiên xử vụ đảo chính này, được biết đến như là Ergenekon và Sledgehammer, cũng là những người theo đuổi vụ tham nhũng.

Fetullah Gulen đứng ở đâu?

Cả bên cảnh sát và bên công tố trong các vụ này đều bị cho là thuộc phe Gulen, tức là những người ủng hộ giáo sỹ Hồi giáo theo đường lối cải lương Fetullah Gulen.

Ông này đã tự lưu đày mình tại Hoa Kỳ sau khi bị các cáo buộc tội cố gắng làm suy yếu nhà nước thế tục Thổ Nhĩ Kỳ.

Phong trào Hizmet của ông trên toàn cầu có hàng triệu người ủng hộ, có các trường học, các trung tâm nghiên cứu và các cơ quan truyền thông, và được cho là trị giá hàng tỷ đô la.

Người ta cũng tin rằng phong trào này đã xâm nhập được vào đảng AKP của ông Erdogan.

Image caption Ông Gulen được cho là có hàng triệu người ủng hộ trên toàn cầu

Phong trào này cho tới nay đã giúp đem thắng lợi trong ba kỳ bầu cử về cho AKP.

Phong trào này có một phần phối hợp không chính thức với sự tham gia của các công tố viên thuộc phe Gulen theo đuổi các sỹ quan quân đội như một phần của chiến dịch AKP, nhằm làm suy yếu phe quân sự đầy quyền lực đang nắm chính trị.

Nhưng sau khi giành được thắng lợi, hai bên dường như đã ngày càng nghi ngờ về quyền lực của nhau. Chính phủ tuyên bố các trường học Gulen cần phải bị đóng cửa. Các nhà phân tích nói cuộc điều tra tham nhũng chính là một cuộc báo thù.

Quân đội thì sao?

Một đồng minh của thủ tướng nói rằng bê bối tham nhũng có lẽ là một âm mưu nhằm tiến hành đảo chính quân sự.

Quân đội đã lật đổ bốn chính phủ dân sự trong thời gian từ 1960 đến 1967, nhưng nói nay không có ý "tham gia vào các tranh cãi chính trị".

Quân đội nước này có truyền thống coi mình là lực lượng bảo hộ cho các giá trị thế tục của Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại.

Nhưng quân đội đã bị suy yếu đáng kể do các cuộc cải cách và các cuộc điều tra Ergenekon và Sledgehammer, vốn bị nhiều nhà chỉ trích coi là phương tiện nhằm gom bắt các đối tượng chống đối chính phủ.

Không ai cho rằng phe quân sự rồi sẽ lấy lại được quyền lực như trước, phóng viên BBC Jamess Reynolds nói, nhưng nếu các sỹ quan bị buộc tội bị đưa ra xử lại thì quân đội sẽ hưởng lợi từ cuộc tranh giành quyền lực giữa AKP và phe Gulen.

Ảnh hưởng chính trị là gì?

Năm ngoái là năm khó khăn nhất cho ông Erdogan. Hồi giữa năm, người biểu tình đã đổ về công viên Gezi Park ở Istanbul và cáo buộc ông thủ tướng là ngày càng độc tài, và đòi áp dụng các giá trị Hồi giáo bảo thủ tại Thổ Nhĩ Kỳ.

Khi ông áp dụng đường lối cứng rắn đối với những người biểu tình và cảnh sát can thiệp, ông đã phải đối diện với những chỉ trích từ các đồng minh quốc tế, vốn từng rất ấn tượng về tính dân chủ và nhạy bén kinh doanh của ông.

Các bê bối mới nhất sẽ làm suy yếu đi sự ủng hộ dành cho AKP trong lúc các kỳ bầu cử địa phương sắp diễn ra vào tháng Ba tới đây.

Nó cũng tác động tiêu cực tới hy vọng của ông Erdogan trong việc được trực tiếp bầu chọn làm tổng thống vào cuối năm nay.

Ảnh hưởng quốc tế là gì?

Việc phơi bày tình trạng tham nhũng và cách thức các cơ quan trong thể chế chính trị đấu chọi quyền lực ở Thổ Nhĩ Kỳ đã làm tổn hại tới hình ảnh đất nước và niềm tin vào pháp luật.

Nó đem lại thuốc súng cho các nhà chỉ trích và làm mất mặt những ai coi Thổ Nhĩ Kỳ như một nền dân chủ Hồi giáo thành công, có tương lai trong Liên hiệp Âu châu.

Đồng tiền lira của Thổ Nhĩ Kỳ đã xuống giá tới mức kỷ lục, đe dọa tình hình đầu tư nước ngoài vốn đã chống đỡ cho sự tăng trưởng kinh tế gần đây.

Tin liên quan