Chuyện ứng viên độc lập ở các nước

Bản quyền hình ảnh AP
Image caption Quốc hội Hoa Kỳ
Trước bầu cử Quốc hội Việt Nam tháng 5 này, BBC điểm qua về quyền ứng cử và hiện tượng ứng viên độc lập tại Mỹ, Anh, Singapore và Trung Quốc.

Các nước này có thể chế chính trị khác nhau và ứng viên độc lập ở các nước có truyền thống dân chủ dài hơn chưa chắc đã có cơ hội thắng cử cao hơn các nước độc đảng.

Hoa Kỳ

Trang của Ủy ban Bầu cử Liên bang Hoa Kỳ ghi rõ bất cứ ai đóng đủ 5000 USD tiền riêng hoặc tiền hiến tặng là có quyền làm thủ tục ra tranh cử vào các vị trí cấp liên bang.

Điều quan trọng là nhu cầu gây quỹ nên công tác đầu tiên của một ứng viên là đăng ký lập ra ủy ban tranh cử để thu hút tiền.

Điều quan trọng thứ nhì là giành được sự ủng hộ của một trong hai đảng chính: Dân chủ hoặc Cộng hòa.

Bản quyền hình ảnh AP
Image caption Bà Janet Nguyễn trúng cử vào Thượng viện California từ danh sách của đảng Cộng hòa

Trong hệ thống lưỡng đảng ở Hoa Kỳ, ứng viên của đảng thứ ba (third party) và ứng viên độc lập (independent) có ít cơ hội trúng cử ở bất cứ cấp nào.

Dù họ không bị hai đảng lớn kiểm soát hoặc dùng bất cứ thủ tục nào để loại trừ, việc thiếu ngân quỹ là một cản trở lớn cho ứng viên độc lập.

Ngoài ra, chế độ bỏ phiếu cho bầu cử tổng thống Hoa Kỳ cũng bị phê phán là thiên vị hai đảng lớn.

Người được sự ủng hộ của một trong hai đảng này nghiễm nhiên có tên trong lá phiếu trên cả nước.

Đây là lý do Donald Trump 'về với màu cờ' Cộng hòa và Bernie Sanders nhận vào danh sách đảng Dân chủ dù cả hai ít có liên hệ sâu nặng với các đảng này.

Còn ứng viên độc lập, kể cả khi là tỷ phú, phải tự lo việc lấy chữ ký ở cả 51 tiểu bang, và đây là điều khó có thể đạt được.

Trong bài trên Washington Post tháng 3/2016, Peter Ackerman và Larry Diamond nhắc lại phong trào 'Americans Elect' (2012) đòi thay đổi luật để ứng viên độc lập hoặc đảng thứ ba vẫn có tên trên phiếu bầu.

Cuộc vận động thu hút được 2,6 triệu chữ ký ở 41 tiểu bang nhưng xem ra hiện chưa có kết quả.

Anh Quốc

Luật bầu cử Anh yêu cầu khi điền đơn đăng ký ra tranh cử, ứng viên phải chọn là đại diện cho một đảng chính trị, hoặc là ứng viên độc lập, không đảng phái.

Bản quyền hình ảnh BBC World Service
Image caption Kết quả tổng tuyển cử vào Nghị viện ở Westminster 2015

Thủ tục đăng ký tranh cử vào một trong 650 ghế dân biểu quốc gia (United Kingdom) gồm ba bước:

  1. Nộp khoản phí 500 bảng Anh mà toàn bộ sẽ được bồi hoàn nếu nhận được trên 5% phiếu cử tri tại địa hạt ra tranh chức dân biểu địa phương hoặc cấp quốc gia - nghị viện ở Anh, Scotland, Wales và Bắc Ireland;
  2. Đăng ký với ủy ban bầu cử nơi ra tranh cử. Nếu ứng viên sống ở nước ngoài thì cũng cần chọn ra tranh chức vụ gì, ở đâu trong Liên hiệp Vương quốc Anh. Quá trình đăng ký cũng là lúc kiểm tra để xem ứng viên có đủ tiêu chuẩn hay không. Người vị thành niên, đang thi hành án tù không được ứng cử;
  3. Bổ nhiệm đại diện (agent) để giúp quản lý giấy tờ liên lạc với ủy ban bầu cử, nhận quỹ hiến tặng, và giúp giám sát quá trình bỏ phiếu, kiểm phiếu.

Luật Anh có văn bản rõ để hỗ trợ, hướng dẫn các ứng viên độc lập ở trang 'Standing as an independent candidate' ( link tại đây).

Các bước cho ứng viên thuộc các đảng chính trị tại Anh cũng tương tự như cho ứng viên độc lập nhưng phần xác nhận tiêu chuẩn phải có mục ghi rõ đảng nào đồng ý cho người tranh cử làm đại diện.

Ứng viên của đảng chính trị cũng được sự hỗ trợ của đảng mình trong việc làm công tác vận động, giám sát phiếu bầu...

Sau ba bước này, các ứng viên tại Anh đều tự do vận động để cử tri bỏ phiếu cho họ theo danh sách ứng cử viên công bố cho mỗi địa hạt.

Đôi khi một đảng có thể để tên hai ba ứng cử viên của mình cho cùng một địa hạt để tăng cơ hội giành phiếu, ở cấp quốc gia hoặc địa phương.

Vào ngày 5/5/2016, cử tri London đi bỏ phiếu chọn người đại diện vào 36 đơn vị dân cử, và cách thức ứng cử, vận động và bỏ phiếu cũng tương tự như bầu cử cấp quốc gia.

Bản quyền hình ảnh VTV1
Image caption Việt Nam có hội nghị cử tri để thanh lọc các ứng viên trước ngày đầu phiếu

Anh Quốc không có hội nghị cử tri do chính quyền tổ chức để đánh giá ứng viên độc lập như tại Việt Nam trước ngày bỏ phiếu.

Singapore

Luật Singapore công nhận quyền của các ứng viên độc lập, kể cả người gốc nước ngoài.

Năm 2015, ông Samir Salim, công dân Ấn Độ sau nhập tịch Singapore ra tranh ghế dân biểu hạt Butik Batok nhưng thua phiếu, mất khoản lệ phí 14500 đô la Sing.

Theo luật Singapore, ứng viên độc lập có toàn quyền ra ứng cử, và sau khi nộp lệ phí có thể tự tổ chức các nhóm vận động cho bản thân mình.

Báo chí Singapore hồi tháng 9/2015 cũng chú ý nhiều đến ông Samir Salim, người ra tranh cử với khẩu hiệu 'Làm việc ít giờ để sống hạnh phúc hơn'.

Chừng 20 người ủng hộ ông đã tiến hành vận động ủng hộ ứng viên này nhưng ông không tổ chức một cuộc mít-tinh lớn nào mà chỉ tập trung vào thu hút phiếu trên mạng xã hội.

Bản quyền hình ảnh Getty
Image caption Quốc hội Singapore hiện do Đảng Nhân dân Hành động nắm

Hiện Nghị viện Singapore nằm trong tay đa số nghị sỹ thuộc Đảng Nhân dân Hành động (PAP - 83 ghế), bên cạnh thiểu số 6 nghị sỹ thuộc đảng Công nhân (Worker Party -WP).

Các ứng viên độc lập dù thoải mái ra tranh cử cũng không có nhiều cơ hội chiến thắng, theo báo chí châu Á.

Lý do là người Singapore muốn chọn những ai có kinh nghiệm quản lý, cầm quyền, và ứng viên phải được bộ máy đảng hỗ trợ.

Trung Quốc

Dù Đảng Cộng sản Trung Quốc nắm toàn bộ hệ thống chính trị từ năm 1949, hiến pháp nước này công nhận đa đảng vì viết rằng "các đảng phái chính trị, các tổ chức xã hội đều phải coi trọng Hiến pháp".

Hiến pháp 1982 trong Mở Đầu viết Đảng Cộng sản “lãnh đạo với mục tiêu dẫn dắt Trung Quốc trong công cuộc hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa” nhưng không buộc các ứng viên vào cơ quan dân cử phải là đảng viên CS.

Chẳng hạn hồi 2011, chừng trên 100 ứng viên độc lập, gồm nông dân, công nhân, sinh viên, giáo sư đại học đã ra tranh cử quốc hội.

Luật bầu cử Trung Quốc không cho các hoạt động vận động thu hút phiếu cử tri ngoài phố như ở Đài Loan, Hong Kong, nhưng cũng không cấm vận động trên mạng Internet và đã có người thành công.

Hồi năm 2003, luật sư Từ Chí Dũng và nhà hoạt động xã hội Nhiếp Hải Lượng đều trúng cử vào hội đồng thành phố Bắc Kinh với tư cách độc lập.

Bản quyền hình ảnh AFP
Image caption Tuy bị kiểm soát chặt, hệ thống chính trị Trung Quốc vẫn có lối hẹp cho ứng viên độc lập

Còn tại Phổ Sơn, tỉnh Quảng Đông, hai ông Quách Hoả Giai (59 tuổi) và Lý Hữu Châu ̣(37 tuổi) đã trúng cử vào ghế đại biểu hội đồng thành phố năm 2011.

Ông Quách, người từng kiện chính quyền thành phố ra tòa, đã thắng ứng viên Đảng Cộng sản 2000 phiếu.

Con số người ứng cử độc lập cho đến kỳ bầu cử 2011 là vài nghìn người, theo bài trên tạp chí Time (31/10/2011).

Luật Trung Quốc ghi rõ ai trên 18 tuổi, không thi hành án, và thu thập được 10 chữ ký ra có thể ra tranh cử.

Số người trúng cử còn rất ít nhưng hiện tượng ứng cử độc lập với nghị trình nhắm vào các vấn đề xã hội, môi sinh, đất đai, nữ quyền...đang có đà.

Cứ 5 năm một lần chừng 2 triệu chức vụ ở các cấp địa phương Trung Quốc được bầu lại bằng phiếu bầu trực tiếp.

Khi còn tại nhiệm, Thủ tướng Ôn Gia Bảo từng nói thời điểm 'chưa chín muồi' để các ứng viên ngoài Đảng Cộng sản ứng cử và trúng cử vào các chức ở trung ương nhưng ông khuyến khích việc này ở địa phương.

Bản quyền hình ảnh EPA
Image caption Quốc hội Trung Quốc họp tại Bắc Kinh

Mục tiêu là để xã hội có thể "giám sát tốt hơn" bộ máy hành chính cấp tỉnh, huyện, theo ông Ôn Gia Bảo.

Tin liên quan