Filannoo, waraanaafi ta'iiwwan ijoo biroo bara 2013 naannoo Tigraay jijjiiran

Magaala Maqalee kan durii

Madda suuraa, Kominikeeshiinii mootummaa naannoo Tigraay

Barri 2013 Itoophiyaan xumurte ta'iiwwan siyaasaa, hawaasummaa fi diinagdee hedduu keessummeessee darbe.

Bara dabarsine keessa sababa waraanaa naannoo Tigraay keessatti dhalateen naannicha keessa ta'iiwwan hedduu raawwataman keessaa ijoo ilaalla.

Weerara Awwaannisaa fi miidhaa qaqqabsiise

Onkololessa darbe karaa Affaar gara Kibba naannoo Tigraay kan seene weerarri awwaannisaa Kibba Baha, Bahaa fi gidduugaleessa naannichaattis tamsa'ee miidhaa qaqqabsiiseera.

Keessumaa miidhaan Kibba naannoo Tigraayitti qaqqabe hammaataa ture.

Qotee bultootni naannichaa omisha qonnaa ji'ootaaf itti dhama'aa bahan sassabbachuuf yeroo jedhan balaa mudate kana qolachuuf ji'a lamaa ol duula ittisa awwaannisaarra turan.

Weerara kanaa fi miidhaa inni qaqqabsiisu xiqqeessuuf lammiileen biyya keessaa fi alaa duula garaagaraa godhaniis muddamni mootummaa federaalaa fi naannoo Tigraay gidduu ture danqaa akka ture himama.

Filannoo Tigraay isa falmisiisaa

Filannoo biyyaalessaa Itoopiyaa waggaa shan shaniin gaggeeffamu sababoota adda addaan yeroo biraatti dabarfamaa ture Adoolessa akka gaggeefamu karoorfamee ture.

Ta'uus sababa weerara Koronaan bara 2012 kan gaggeefamuuf ture akka dabarfamu murtaahuun adda addummaa bal'ise.

Paartileen mormituu gariin filannoon kun bara 2013'tti ce'uutti walii hin galle.

Mootummaan naannoo Tigraayis murtee kana mormuun naannicha keessatti filannoon of danda'e akka gaggeeffamu murteesse.

Boordiin Filannoo Itoophiyaa filannichi seera qabeessa miti jedhee raawwachiisuu diduu hordofee, naannichi komishinii filannoo mataa isaa hundeessuun namootni miiliyoona 2.7 ta'an filannoof galmaahuu beeksisee ture.

Seenaa Itoophiyaa haaraa keessatti filannoon fedha mootummaa federaalaa malee ALI Qaammee 4/2012 gaggeeffame.

Filannoo kana irrattI paartileen naannicha keessa socho'an shanii fi kaadhimamtootni dhuunfaa afur hirmaatanii turan.

Filannoo kana paartiin siyaasa naannichaa fi kan biyyaa waggoota 30'f olaantummaan kan to'achaa ture TPLF sagalee dhibbeentaa 98 argachuun injifachuun ibsame.

Miidiyaalee idil-addunyaa irrattis falmisiisaa kan ture filannoon kun bu'aa filannoo amalli siyaasaa TPLF akka hin jijjiiramiin agarsiisa jedhamuun dhaabicha qeeqaaf saaxilee ture.

Manni Maree Federeshinii Itoophiyaa yaa'ii ariifachiisaa Adoolessa 29/2012 baaseen filannichi gaggeeffamus akka hin gaggeeffamnetti kan lakkaawamu, kan hin raggaasifamneefi hin raawwatamneedha'' jechuun kufaa godhee ture.

Onkoloolessa bara darbee mootummaan federaalaa mootummaa naannoo Tigraay waliin hariiroo qabu adda kutuu isaa beeksise.

Mootummaan Naannoo Tigraayis gama isaan mootummaan federaalaa MM Abiy Ahimadiin durfamu akka heera biyyaatti yeroon turtii aangoo isaa Fulbaana 25 waan xumurameef beekamtii hin qabu jechuun labsee ture.

Sadaasa 4, 2020: Jalqabbii waraana Tigraay

Muddamni mootummaa naannoo Tigraayifi mootummaa federaalaa gidduu ture gara waraanaatti ce'uu akka danda'a sodaatamaa ture.

Sodaan kun sodaa ta'uurra darbee qabatamaan waraana mul'atuufi lubbuun namoota kumoota hedduu ta'e.

MM Abiy Ahimaad humnootni naannoo Tigraay Izii Kaabaa raayyaa ittisaa Itoophiyaa haleeluu isaaniirraa kan ka'e ''duula oolaantummaa seeraa Kaachiisuuf'' tarkaanfiin waraanaa akka fudhatamu ajaja dabarsan.

Humnootni Tigraay magaala Maqalee gadhiisanii bahuufi mootummaan federaalaa kutaalee Tigraay hedduu to'achuu hordofee mootummaan yeroof naannicha bulchu mootummaa federaalaan hundeeffame.

Tajaajiloonni bu'uraa akka ibsaa, telekoomii, baankiifi kanneen biroo hedduun garuu adda citanii turan.

Raayyaan Ittisaa Eertiraa waraana kana keessatti humnoota mootummaa federaalaaf tumsuun hirmaachaa turus MM Abiy yeroo duraatiif raayaan Eertiraa Tigraay keessa jiraachuu kan amanan Bitootessa 20/2021 paarlaamaaf ibsa yeroo kennan ture.

Mootummaan Itoophiyaa erga Maqalee to'atee naannicha gara jireenya idileetti deebisuu malee waraanni guddaan ''riphee loltoota TPLF'' waliin godhamu hin jiru jechuun ibsee ture.

Ta'uus ALI Waxabajjii 21/2013 gara galgalaa humnootni TPLF magaala Maqalee to'achuun dhagahaame.

Mootummaan federalaa naannoo Tigraay keessatti gaaga'ama namoomaa qaqqabe furuuf deeggarsi namoomaafi hojiin qonnaa akka eegalu yaaduun labsii dhukaasa dhaabuu lasuun naannoo Tigraat gadhiisee bakuu guyyaadhuma san labse.

Hundeeffama bulchiinsa yeroo Tigraay booda tajaajilli bu'uuraa deebi'aa ture irra deebiin adda cite.

TPLF labsii dhukaasa dhaabuu mootummaan federaalaa dhiyeesse kan fudhatu haaldureewwan adda addaa tarreesse yeroo fudhataman qofa ta'uu ibsuun, naannolee ollaa Amaaraafi Affaariin weeraruun waraanni naannolee kanattii akka hammaatu godheera.

Himannaa saamichaafi miidhaa saalaa

Waraanni kun naannoo Tigraay keessatti gaaga'ama namoomaa guddaa uumuu mootummaan federaalaa, TPLF fi dhaabbileen gargaarsaa hedduun ibsaa bahan.

Naannicha keessatti namootni miiliyoona shan ta'an deeggarsa namoomaa kan isaan barbaachisu ta'uufi walakkaa miiliyoonaa kan ta'an beelaaf saaxilamuunis ibsameera.

Waraana kana keessatti haleellaan saalaa bal'aan qaamolee waraana keessatti hirmaataniin raawwatamuus dhaabbileen mirga dhala namaaf falman irra deddeebiin ibsaniiru.

Dhaabbatni Biyyoota Gamtoomanii haleellaawwan raawwataman yakka waraanaa jalatti kan ramadaman ta'u akka malan ibseera.

Tigraay keessatti dhaabbilee tajaajila fayyaa kennan keessaa dhibeentaan 70 manca'uu jaarmiyaan ogeeyyii fayyaa daangaa maleeyyii(DSF)ibsanii turan.

Ministirri Barnootaa Dr. Geetaahuun Makuriyaa ibsa kennanii tureen Tigraay keessatti barattootni miiliyoona 1.4 ol ta'aniifi barsiisonni kuma 48 ta'an sirna baruufi barsiisuun ala ta'aniiru jedhaniiru.

Manneen barnootaa hedduunis manca'uun gabaafameera.

Hidhaa dhalattoota Tigraay

Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Adoolessa 16/2021 ibsa baaseen dhalattootni Tigraay magaalaa Finfinnee bakka kaanittis hidhaamaafi manneen daldalaa isaanii saamsamaa akka jiran ibsee ture.

Jaarmiyaan idila addunyaa mirga dhala namaaf falmu Aministii Intarnaashinaal gama isaani hidhaafi dararaan dhalattoota Tigraay irra gahaa jiru ''eenyummaa irratti kan qiyyaafate akka fakkaatu ibsee ture.

Mootummaan garuu hidhaafi tarkaanfiiwwan biroo sabummaarratti xiyyeefate gochaa akka hin jirreefi tarkaanfiin kan irratti fudhatamaa jiru kanneen TPLF waliin hidhata qabaniifi waliin hojjetan qofa jedha.

Qaamni amma naannoo Tigraayiin bulchaa jiru hanga ammaa sababa beelaan namootni 150 ta'an lubbuun isaanii darbuu ibseera.

Dhaabbileen idila addunyaas deeggarsi namoomaa saffisaan naannicha hin gahu taanaan sababa beelaan namootni hedduun lubbuun isaanii balaarra bu'ee akka jiru hubachiisaa jiru.