Hawaasni Booranaafi Gabraa amma nagaa buufate haala hamtuu keessa darban akkasiin himu

Booranaa garbi wayita nagaa buufateetti

Waraana hawaasni Booranaa fi Gabra jidduutti waggoota dheeraaf lubbuu namoota hedduu galaafate, saamicha horii hammessuun saba hiyyumaaf saaxile dhaabuuf waliigaltee nagaa buusuu irra gahame. 

Asiin dura nagaan akka uumamu gochudhaaf hogganoonni siyaasaa, mootummaa fi dhaabbileen mit-mootummaa hawaasa mariisisaa turan. Ta’us rakkoon furamuurra ittuu hammachaa dhufte.

Amma garuu horsiisee bultoonni Gabra fi Boorana nagaa buusuuf naannoo garagaraa irra walitti dhufuun korachaa jiran.

Torbe kana Kawuntii Marsabeetii iddoo gosti tun lamaan qubattu hundaatti korri nagaa taasifamaa jira. Korri akkasii kunis kana dura taa’amee hin beekamu.

Rakkoo nageeyaafi hongee cimeen uumanni kun haalaa hamaa keessa jiraachuu mootummaa fi dhaabbilee hedduun himanii turan.

Daarektaraa Dhaabbata Hawaasa Horsiisee Bulaa deeggaru (PACIDA) kan ta’efi kora nagaa kana keessatti kan hirmaate, Kateeloo Isaaqoo waligalteen nagaa kun kaka’umsa uumataan ta’uu ibsa.

“Durii rakkoo teenna abbootii qabeennaa fi mootummaatti hoteelatti walitti nu yaamee furuu yaala ture. Amma ammoo uumati keenya fuula cufaa waliti dhufee, nagaa feena jechuun gaaddisa keenna kan baala hin qabne kana jalaatti walitti boo’an. Kan nu gargaare jijjirama fidu danda’u gaaddisa kana malee hoteela miti,’’ jedhan.

Itti dabaluunis, “Asiin dura Gabra Boorana wal hadhuun waan hin beekamne. Isaan jibba fi wal-hadhiisa jalqabnaan Waaqayyoolleen adaaba isaanitti buusee, bona bara dheeraa, beelaa, waan duraan hin dhaga’in dhukkuba koroona jedhan isaanitti buusee. Titiisotaafi haawwannisiis lafa duraanu hin jirre balleesse.”

Yeroo baay’ee uumata horsiisee bulaa walitti buusuun kan himatamu namoota siyaasa. Dhiidhaan wal dhabdee kan irra qaqqabu garuu namoota siyaasaa utuu hin ta’in hawaasa horsiisee bulaati.

Rakkoo umamteen kan miidhamu hawaasa

“Rakkoo tana cufa wanti fide siyaasa mootummaa bara 2013ti. Namam Garbaatu aangoo bulchaa ta’e ture. Yoos Gabratti waan Booranni badee isaan Jannata argatan se’n. Bara 2017tti ammoo aangoo bulchaan Abshiro Booran irraa waan tureef Booranni Jannata argatan se’an. Ammoo hundisaanii iyyuu rakkoon itti buute, ciisee boo’a,” jedha Kateeloon.

Kana hubachuudhaan uumanni amma aadaa durii waliin qabu kan akka buusaa gonofaa eegaluu himan.

“Bakka duri sodaaf wal keessa bahuu hin dandeenye, gaala, loonii fi re’en waliin oolti. Loon huqqatte waliin kaafna, waan bade waliin barbaaddan, margaa fi bishaan waliin sooranna,” jetti Jilloo Godaana jaartiin Booranaa kan bakka Waldaa jedhamtu jiraattu.

Gabraa fi Booranni nama tokkoo; haadha ilme, abbaa obboleessa, jaala soddaa, fira fiixa. Garuu waraanni kun walitti hammeessuu ibsiti.

Sababa waldhabiinsa gosa tana lamaaniitiin, maatii hedduun gargar cituu dubbatti. Isheenis akkuma maatii hedduu firashee Gabra tahan waggoota hedduuf dubbiste hin beektu.

“Adaadaa kiyya kan Kateelo Umuroo jedhamuu bulchaa Burgaaboti. Takka gana hagam nagaa gaafadhe hin beekuu. Borana oduu kennita jedhanii rakkoo si mudata. Tanaafan lagadhe. Innis akkasumas takka bilbile nagaa na hin gaafanne. Rakkoo akkanaa qabna,”jetti.

Waraanan dura ammoo gosti tun lamaan dheedaa fi jireenyisaanii tokko ta’u kan yaadattu Jilloon akkuma durii walitti makamanii akka jiraatan abdii guddaa qabdi.

“Eela waldaa Gabraan waliin dhugaa baane, takka Booranni qofa hin dhugne, amma sodaa jabeena miilana wal keessa hin baanuu turre. Ammoo baga Waaqii rakkoo tana nu bira fuudhee nagaa akka argamu taasise.”

Haawoo Turaa, ajjeechaa Adoolessa 12 bara 2005 Torbiitti raawwateen ilmashee dabalate miseensota maatishee biroo dhabuu himti. Ta’us nagaan gosa tana lamaan giddutti akka argamu nama waggaa dheeraa hordofaa ture.

“Eegii mucaa kiyya waraanan dhabe, dhiheenna kana akkasumas mucaa obboleetti tiyyaa dhabe. Ammoo eegiisiillee nagaa barbaada irra jira, akka malee nagaa jiraatu fedha.

“Waan hamtuu taane akka gosaatti. Ani akka nama tokkooti haatii tiyya Boorana, dubra digaluu, abbaan kiyya Boorana nootitu ammoyyee. Dhiirsi kiyya ammoo Gabra ta’un maatii tiyya dhabe. Hameenya tokkollee garaa hin qabu, nagaa fedha,” jetti.

Waraana Gabra Boorana kanaan namoonni baay’ee miidhaman, horsiisee bultoota Saakuu jiraatan. Ollaan Jaldeessa jedhamu bara hedduu waldhabiinsa kanaan namoota hedduu dhabe.

Jaarsi Gabra kan nagaa barbaaduuf ollaa kana deeme Aab Guyyoo lafa tana duraan dhufe nagaan galuu yaadata.

“Lafti jaldeessaa tun duri lafa akka malee dansaa, amma akkuma argitan kan ommaa hin qabdu. Wanti akka tolche nagaa dhabiinsa. Ani gabra, duraan guyyaan asi dhufne, asi bullee, re’e nuu qallanii, nyaanne miilaan hanga Marsabeeti deeme hedduu, akkasumas warra jaldeessa asi fuune, shuuran dhufne nama rakkoo qabu buusa gonofa goonuuf hedduu.

“Lolli kun waan hedduu nu jala balleesse. Namni wal haadhu kun duubaa, gama lamaanu deebi’e boo’a. Wal ajjeefne deebine Waaqa jenna. Waaqii akkamin nu araarama? Waan dura, waaqii nu araaramin… amma ammoo namni keenya ya kadhatee, nagaa feena,” jedha.

Dabalataan lafa waggaa dheeraa waliin jiraacha turanif wal-waraanun gowwummaa jedha jaarsii kun. “Lafti tiyya jedhani, saamicha ani deemee Shuura qubadha, kaan Horondheera qubata, lafti tun ya walitti isan fuudhuu hin danda’u jette?kun rakkoo namni ala dhufe nu keessa ka’e. Kana ofira ilaala, nagaa jiradha.”

Jaarsii bira Galma Dabbasoo waraanii faayida akka hin qabne uumanni hubachuu dubbata. Sababa waraana kanaan abaarsii lafatti bu’e uumataafi beeyladi beelaa dheebun miidhamaa jira jedha.

“Wanti waraani nu gargaaru hin jiru. Kawunti marsabetii ajjefneera. Numatti ajjeese, waraani yoo jiraate misoomii hin jiru, wanti nyaatani dhuganillen hin jirtu. Dhiiga lafatti jigsan Rabbin hin fedhu,  cubbuu nu hojjaneef rabbiin nu adaabutti jira.

“Boorani Gabra balleesina jedha, Gabrati Boorana balleesina jetti, kuni cufa kijiba, waan waaqi dhale nami balleessu hin danda’u  wanti dansaa naguma,” jedha.

Nagaan har’a labsame kun bonaaf jechaa utuu hin ta’in ykn karaan gosa tana lamaan walitti baasisuu akka banamu taasisuu qofa akka hin ta’in ibsan.

'Hattuun gosa hin qabdu'

“Roobii dhabame jedhan kulleen roobuu danda’a yoo waldhageetin teenna ta dhugaa taate, kanaaf bona qofa miti yoo bor bokkaan roobe ganna taatee gammachuu fi quufa qabanes nagaa kana jabeessuu qabna,” jetti jaartiin bakka Funaan Qumbii jedhamtu jiraatu.

Kulee Halakee adeemsa nagaa kana guddoo irra gammade. Gandoota waraanan miidhaman keessa Funaan Qumbii tokkodha.

Gandi kun kan Gabartii jiraatu Torbiin ollaadha. “Nu kan har’a warra Torbitin waliin teenuu, waan mamaa, ammo wanti Waaqa mam hin qabdu,” jetti

“Boorani waan jedhu namni bona beeku mucaa maqaa Bonaya baaffachu hin malee jedha. Nu warri Funaan Qumbii,Rawanaa fi Torbii  waan waraani nu godhe beena. Sodaaf jenne kan ijjoolle tika geete qabdu, nu jaarollen loon tikfan,  nagaa fagoo fudhane... .warri keenna ka torbi bor yo margi jiraate dhufe nu walin tikachuu danda’a. Nulllen gara torbi dhufne tikachuu dandeenna.”

Bulchaa ganda sagantee - Jaldeessa kan ture Aadan chuquliisa adeemsi nagaa kun uumataa kana kan fayyaduu jedha. Namoonni nagaa dhabiinsa kana harka keessa qaban abbootii qabeenya kan yoo rakkoon uumamtu maatiisaani xiyaaran fuudhan ta’u hima.

Uumanni hiyyeesa ammoo bakka baqatu dhabuun beela fi waraanan dhumuu dubbata.

“Jaaroleen beela fi dheebuu qaban dhiisani nagaa buusuuf walitti dhufani jiran, kun waan akka malee dansaa jedha.”

Haata’u malee namoonni hamaan uumataa walitti buusuu yaaluun horii nama hatuu ammallee jiraachu ibsa. Namoota kana uumanni akka of keessa baasee nagaa fi tasgabbiin jiraatu kadhateera.

“Namni hamaan nu keessa jira, ammoo yoo dhugaan jiraate, jarsii dhugaa ilaalu jiraate wanti badaa hin jirtu. Namni tokko lama kan hatuu nu dabsachuu hin danda’u. Hatuun gosa hin qabdu.”

Hogganaan PACIDA Kateeloo Umuroo horsiisee bultoonni Booranaa fi Gabraa bakka heddutti amma daldalaa fi dheeda waliin jiraachu ibsan. Garuu namoonni haaloo baasuu fedhan akka jiranii kaasan. Kun jiraachu akka hin qabaanne gaafatan.

“Har’a guyyaa Gabraa fi Booranni Waaqatti dheetan. Guyyaa Gabra Booranni wanti kun abjuu, abjuu Waaqi ya bira nu dabarse, araarama waaqa kadhannu. Wanti haaloo jedhan gidduu teenna jiraachu hin malle. Yoo haaloo qabaate amoo, har’a obaafadhi, anu guddaa gabbaa ejja kana kootii na ajjeese aboorana. Gabra yoo Boorana ajjeesuu feete Aadan chuquliisa kana koota haaloo ba’i,” jechuun araara gidduu isaani buusan.

“Wanni ani Waaqa galata galchu Gabra Boorana walitti dhale, lafaa fi haroo gama hin qabu waan cufa walitti qabna, adoo wal dhabde gara gargar godaanu hin dandeennu kanaaf rakkoon tun nutti deebi’u hin qabdu,” jedhan