Ergaawwan saal-quunnamtii gowwoomsaadhaan namoota burjaajessan

Shamarree bilbila ilaalaa jirtu

Madda suuraa, Getty Images

Maamilli maanguddoo umurii waggaa 50 US keessa jiraatu. Kan ergaa erguuf ammoo nama suuraa dubartii moodeelii taateen of ibsu, maqaasaa Gingerhoney jedhee of beeksisedha.

Dubartii bareedduun Gingerhoney jedhamtu kun uffata qorraa hanga harmasheetti ofirraa gadi buustee sireerra garaan ciistee maanguddoo Ameerikaa kana haasofsiisti (waliin chaat gooti).

Maanguddochi dubartiin kun nama isarraa fagoo, Naayijeeriyaa keessa jiru ta'uu gonkumaa hin hubanne.

Addunyaarratti namoonni haala kanaan, garee dargaggoonni karaa onlaayinii jaalallee barbaaddatan keessa seenuun, doolaara hedduu kaffalanii dubartii bareedduu (hawwattuu) dubbisan hedduudha.

Kan isaan waliin chaat godhan garuu yoona nama dhugaa ta'uu dhiisuu danda'a.

Ragaan ji'ootaaf walitti qabame akka mul'isutti, duulli gowwoomsaa akkasii kun sadarkaa idil-addunyaatti kan adeemaa jiru yoo ta'u, Neezarlaands irraa hanga US, darbees karaa biyya Ameerikaa Kibbaa- Suriname jedhamtuu hanga Naayijeeriyaatti fulla'a.

Oppireeshiniin kun biyyoota keessatti hojiirra oolaa jiru keessatti seeraa fi naamusa akkaataa itti fayyadama teeknooloojii dijiitaalaa ga'eessotaa irratti jiru cabsaa jira.

Barataan yunivarsiitii Naayijeeriyaa Abiodun (maqaa isaa dhugaa miti) namoota hedduu marsariitii jaalalaa dhaabbata Nezerlaand Meteor Interactive BV jedhamu irratti piroofaayilii sobaa hojjetan keessaa tokko.

Abiodun akkaawuntii sobaa kurnaan lakkaa'aman marsariitiiwwan kanneen irratti bulchu gidduutti piroofaayilii isaa jijijjiira, garuu yeroo hunda shamarree adii nama hawwattu ta'uu isaa of fakkeessa.

Marsariitii tokko irratti inni Gingerhoney, moodela umurii waggaa 21 kan uffata qorraa halluu diimaa qabu kan mudhii ishee irratti haala miira namaa kakaasuun uffattedha.

Erga 'damma booda waan hundarra filatamtuu ta'uu ishee of ibsitee' booda, dhiironni 'Jinjibila' jedhanii akka ishee waaman jajjabeessiti - "halluu rifeensa koo wajjin wal fakkaata," jetti.

Kompiitara Abiodun bakka tokko irratti galmee fakkiiwwan 'Gingerhoney' (suuraa saalqunnamtii adda addaa of keessaa qabu) tokkotu jira, maamiltoonni suuraawwan fedhii saalaa kakaasan dabalataa yoo gaafataniif kan qophaa'e.

Suuraa pirofaayilii isaa dabalatee, suuraawwan namni kun fayyadamu maddeen adda addaa irraa kan walitti qabamaniidha.

Namni piroofaayilii Gingerhoney argachuu danda'u Abiodun qofa miti - namoonni biroo hedduun dabareedhaan hojjetan jiru.

Abiodun fi waahillan isaa meeshaa teeknooloojii fooyya'aa kaartaa ittiin hojjetan fayyadamuun bakka Gingerhoney jirtu fakkeessanii hojjetu, maamila irraa fageenya kiilomeetira 50 irratti waan argamtu fakkeessu, kanaafidha kan odeeffannoon waan walsimu fakkaatu.

Marsariitiiwwan kunneenitti bilisaan seenu, maamiltoonni "dubartoota" kanaaf ergaa fudhachuuf ykn erguuf garuu paakeejii, kan gatii doolaara 6 hanga 300 baasu bitachuu qabu qabu.

Maamiltoonni dargaggoonni dubartoota naannoo isaanii jiran jedhanii yaadan qaamaan wal arguu kan barbaadan yoo ta'u, maamiltoonni umuriin jaaran yeroo baay'ee barreeffamoota qabiyyee walqunnamtii saalaa qaban fi suuraa fi viidiyoo fedhii saalqunnamtii kakaasutti quufu jedha Abiodun.

Kaayyoon Abiodun fi waahillaan isaa, maamiloonni marsariitiiwwan irra akka turaniifi, kaffaltii maamiloota irraa argatanitti fayyadamuudha.

Tokkoon tokkoon ergaa yoo xiqqaate qubeewwan 150 qabaachuu fi "banaa ta'uu akka qabu" qajeelfama kennu, kunis haasofni akka itti fufuuf.

"Akka hojii tajaajila maamilaati, maamila qofatu hoji gaggeessaa olaanaa waliin haasa'aa jira jedhee yaada," jechuun Abiodun BBC'tti hime.

Meteor Interactive BV hojjettoota isaa Naayijeeriyaa qacaruuf, leenjisuuf fi qindeessuuf dhaabbata Suriname keessatti argamu - Logical Moderation Solutions (LMS)- kan nama lammii Suriname Orano Rose jedhamu tokkoon hundeeffame fayyadama.

BBCn ragaalee akkaawuntii WhatsApp, Telegram fi Skype LMS irratti argeen dhaabbatichi namoota dhibbaan lakkaa'aman bobbaasuun leenjisuu isaa hubate, irra caalaan isaanii kutaalee Naayijeeriyaa Leegoos fi Abujaa keessatti argamu.

Hojiiwwan kunneen Inistaagiraamii, Tiwiitaraa fi Telegiraamii irratti kan beeksifaman yoo ta'u, dargaggoota baratanii fi hojii dhabeeyyii Naayijeeriyaaf carraawwan hojii kanneen akka "gahee toora interneetii", "hojii gabaa dijitaalaa", "gahee jiddugaleessaa chaatii" jechuun ibse, qabiyyee ga'eessotaa hojjechiistonni ibsuu qaban tokkollee osoo hin ibsin.

Qacartoota olaanoo LMS keessaa tokko kan taate namni Jarmanii jiraattu Adedamola Yusuf, beeksisa hojii kana akkaawuntii miidiyaa hawaasaa ishee irratti kan qabdu yoo ta'u, iddoowwan bashannansiisoo adda ta'an akkaataa miira dhala namaa hawwatuun agarsiisti.

"Namoota adii haala nuffisiisaan jiran waliin haasa'aa jirtu. Hojiin kunis Jarmanii fi Naayijeeriyaa keessatti guutummaatti seera qabeessaa fi hayyama kan qabudha," jechuun guyyaa jalqabaa isaaniitti namoota qacaramuu danda'an waliin WhatsApp irratti dubbatteetti.

Adedamola Yuusuf waggoota lamaa oliif namoota qacaraa turte, Adoolessa darbe sochii qacarrii tokko keessatti namoonni dhibbaan lakkaa’aman mallatteessaniiru.

Gaaffii BBCn yaada akka kennituuf dhiheesseef deebii hin kennine.

Naayijeeriyaa keessatti daayreektarri LMS Nicholas Akande torban jalqabaa ji'a Adoolessaa keessa namoota 100 ol galmeessuun hojiin kun seera qabeessa ta'uu itti hime.

Innis gaaffii BBCn yaada akka kennuuf dhiheesseef deebii hin kennine.

Madda suuraa, NICHOLAS AKANDE/INSTAGRAM

Namoonni qacaraman waa’ee aadaa, akkaataa barreeffamaa fi haasawa bakka maamiltoonni isaanii jiranitti taasifamu irratti leenji'uun hojiisaanii dhugaa fakkeessu.

Xumura leenjii irratti waa'ee marsariitiiwwanii ibsi ni kennamaaf, odeeffannoo dhuunfaa kanneen akka teessoo manaa, lakkoofsa bilbilaa fi umurii maamiltootaa akkaataa ilaaluu danda’anirratti hubannoo ni qabaatu.

BBCn yaada dhiironni toora interneetii kanaa irraa kennaman akka argetti, namoonni kunneen "dubartoota" waliin haasa'aa turan waliin wal arguuf abdachuun marsariitiiwwan kanneen irratti doolaara 300 hanga 700 baasaniiru.

'Dubartoota 20f ergaa barreeffamaa ergeera, yeroo hunda dhuunfaan wal arguuf yeroon yaadu yeroo biraattin dbarfama,'' jedhan namni marsariitii Meteor Interactive irratti doolaara 64.99 baasuu himu.

Namni kan biraan dubartoota kunneen qaamaan arguuf, abdii sobaatiin, doolaara 300 ol liqii irratti baasee akka ture dubbate.

"Magaalaa ati keessa jiraattu keessa ykn naannoo kee jiraachuu sitti himu, si quunnamsiifna jedhanii si burjaajessu, "HALKAN HAR'AA" siin jedhu, ati liqaadhaan kaffaltee ergaa barreeffamaa itti erguu irra dabarsitee yeroo bakka fi yeroo itti wal argattu kaa'uu barbaaddu sababii dhiheessuu jalqabu," jedhe.

Lammiileen Naayijeeriyaa miliyoonaan lakkaa'aman hojii dhabanii kan jiran yoo ta'u, barsiisonni yunivarsiitiis ji'ootaaf hojii dhaabanii turan, kun dargaggoonni hedduun abdii kutatanii hojii barbaadaa jiraachuu agarsiisa.

Abiodun gahee isaa "hanna interneetii waliin wal bira qabamee yoo ilaalamu hojii addunyaa burjaajessuu fi yakka xiqqaadha" akka ta'etti ibsa.

"Nama jaallattu ykn hiriyyaa waliin haasa'uu irraa adda miti, kan namoonni miliyoonaan lakkaa'aman guyyaa guyyaan godhaniin adda miti," jechuun ergaan daashboordii irratti yeroo mul'atu gara Gingerhoney tti jijjiire.

Ergaa kana nama ganna 50 US keessa jirutu erge, walarguuf gaafata.

"Oo dhiifama, amma saree koo waliin deemuun qaba" jechuun deebii kenna Gingerhoney.

Gaaffii akkasii karaa irraa maqsuuf itti fayyadamuuf leenjifamee akka jiru dhugaa bahe.