Ikonoomiksii ijoo: Akkaataa giraamofoon waan hunda jijjiire

Eltan Jon Image copyright Getty Images

Weellisaan qofaa isaa weellisee qarshii guddaa horate eenyu? Bara 2015, akka barruu Foorbisitti, Eltan Joon, doolaara miiliyoona 100 ol horate.

U2 kan jedhaman dachaa isaa godhataniiru, isaan garuu afuridha. Eltan Joon qofaa isaati. Gaaffii kana waggaa 215 dura osoo gaafanne, deebiin Mis Elizaabet Bilingitan taati.

Namoota muraasaaf akka ishee sagalee ol kaasuun kan weellisu hin dhalanne. Gurra guddaa horatte. Hojii ishee agarsiisuuf caal-baasii guddaatu ture.

Hoggantoonni mana oppeeraa Landani yeroosi - Kovent Gardeni fi Dirurii Leen - guddaa wal falmani boodarra bakka lamaanii sirbite.

Image copyright Getty Images

Bara 1801 keessa doolaara 15, 000 argatte. Qarshii aja'ibaa ture. Akka har'aatti doolaara miiliyoona tokko jechuudha - galii Eltan Jon argate keessaa harka tokko qofaa akka jechuuti.

Yoo kana ta'e Eltan Jon maaliif Elizabet Bilingitanitti dachaa dhibba deebi'e?

Du'a Elizaabet waggaa 60 booda, xiinxalaan diinagdee Alfired Marshaal dhiibbaa telegraafa elektirikii yeroos Ameerikaa, Briteen, Indiyaafi Awustiraaliyaa walitti hidhe xiinxale.

Galanni guddina kommunikeeshinii ammayyaaf haa ta'u, ''namni yeroo tokko nama keessaa fagootti mul'ate, hojii isaa yeroo kamuu caalaa bakka fagootti qooduu danda'a,'' jechuun barresseera.

Industriyaalistoonni addunyaa duraa saffisaan duroomaa jiru. Isaaniifi kaan isaan gadi jiran gidduutti garuu garaagarummaan guddachaa jira.

Garuu ogummaa kamirrayyuu namoonni qaroo ta'an marti irra-aanu jechuu miti jedha Marshaal.

Mee aartii bashannanaa ilaalaa. ''Baay'inni namootaa of-fulduratti weellisaniif baay'ee xiqqaadha,'' jedha. Weellistonni garuu humna horatan.

Waggaa lama booda, bara 1877, Toomaas Edisan meeshaa sagalee itti waraaban durii kalaqaa sammuu isaa waan ta'eef akka galmaa'u gaafate ture.

Meeshaan kuni maashinii jalqabaa sagalee namaa waraabuu fi baay'isu ture.

Image copyright Getty Images

Gara jalqabaa, waraabuun taayip raayitariin koppii gochuu fakkaata; sirbi tokko meeshaa sagalee waraabuu sadii ykn afur qofaarratti (Phonograph) qabata.

Bara 1890 keessa, wallee weellisaa Ameerikaa Jorj W. Jonson dhaggeeffachuuf fedhiin guddaa ture.

Sirbuma tokko guyyaa meeqa irra-deebi'e haga sagaleen isaa dadhabutti sirbe jedhama - guyyaatti si'a 50 sirbellee waraabbii 200 qofaatu hojjetame.

Ikonomiksii ijoo

Silindarii Edisan booda Emili Berliner diskiirratti waraabu yeroo beeksifte, baay'inaan akka waraabamu karaa bane. Ergasi raadiyoo fi fiilmiin dhufan.

Taatonni kanneen akka Chaarlis Chaaplin fa'i haala salphaan akkuma namoota indastirii Alfired Marshaalin ibsame gabaa addunyaa gahuu danda'u.

Chaarlin Chaappiliifi Eltan Joonif, teknooloojii haaraa jechuun maqaafi maallaqa guddaadha. Kaaniif garuu gadadoodha.

Guyyaa Elizaabet Bilingitan weellistoonni kaan wellisani ture. Jenne malee, Bilingitan qofaa ishii galma tokko keessa qofaa weellisu dandeessi.

Garuu weellistoota cimoo addunyaa mana keessanitti osoo dhaggeeffachuu dandeessani, maaliif nama isaan gadi weellisu dhagahuuf jecha qarshii baastu?

Waan Toomas Edisan argate hojii indastirii aartii keessatti waan guddaa fide. Bu'aan kanaas 'dinagdee ijoo ( superstar economy) jedhama.

Kalaqaawwan teknooloojii hojii kaan keessattis diinagdee ijoo uumaniiru. Wanta giraamofoon(gramophone) muziqeessitootaaf fide televijiniin saatelaayitis taphattootaaf fideera.

Image copyright Getty Images
Goodayyaa suuraa Televijiniin saatalaayitii galii taphattoota pirimeerliigiifi kan isaan gadi jiru haalaan dabale

Waggoota muraasa dura taphataa cimaa osoo taate, torban torbanin yeroo taphattu tarii namoota dirree keessa jiran qofaatu si arga.

Amma garuu, sochiin kee mara addunyaa maratti namoota miiliyonotaan daawwatama.

Dhiyeenya bara 1980 keessa, taphattoonni liigii Ingilizii sadarkaa duraarra jiran jara sadaffaarra jiranin dachaa argatu. Har'a garuu, dachaa 25'n caalu.

Wal qixxeen eessa jira

Jarraa 20ffaa keessa, kalaqoonni haaraa - kaassettii, Siidii, Dividii - adeemsa dinagdee(economy model) graamofoon baase itti fufani.

Xumura jaarraa kanarratti garuu formaatiin MP3, akkasumas intarneetiin saffisaa dhalate. Wallee feete dhaggeeffachuuf dirqama diskii bituun dirqama miti - tolaan intarneetirraa argatta.

Kanaafuu artistoonni isa dur konsartii qopheessani albama gurguran dhiisani, albama qopheessuun tikkeeta konsartii gurgurachuu eegalani jiru.

Dhugaadha wal qixxeen hin jiru - artistoonni beekkamoon harka dhibba keessa harka tokko ta'an kan isaan gadii dhibbantaa sagaltami shan ida'amani argatanirraa dachaa shaniin argatu.

Graamofoon waan barri ittii darbe ta'u mala, haa ta'u malee, humni fooyya'insa teknooloojii eenyu akka irra-aanu yookin eenyu akka harka kennu - jijjiiruu itti fufa.

Mata dureewwan walitti dhiyaatan