Addunyaarra furdinni garmalee daa'immanii ariitiin babal'achaa jira

Ijoollee dubaraa lama Image copyright Getty Images

Waggoota 40 darban keessa, furdinni dachaa kudhaniin dabaleera. Kana jechuun ijoolleen miiliyoona 124 ta'an garmalee furdoo ta'uu, qorannoon tokko muli'se.

Xiinxalli 'Lancet'n hojjetame kun gadi fageenyaan kan dalagame yommu tahu, waa'ee furdinaa biyyoota 200 keessaa qorateera.

UK keessa, ijoollee umriin isaanii ganna 5 -19 ta'e kudhan keessaa, tokko furdina garmalee keessatti argamu.

Ijoollummaa isaanitti warri garmalee furdatan, yeroo ga'eessummaa isaanittis garmalee furdatu. Kunis dhibee adda addaatif saaxila, jedhu ogeeyyiin.

Xiinxalli Lancet, Guyyaa Furdina Garmalee Addunyaa sababeeffachuun gadhiifame. Qorattoonni Fedeereeshinii Furdina Garmalee Addunyaa, dhibeewwan furdina qaamaa garmaleetin dhufan yaaluuf, 2025 irraa eegalee, wagga waggaan Paawundii Biliyoona 920 akka baasisu akeekkachiisan.

Furdinni 'baramaa' tauufi

Biyyoota Awurooppaa badhaadhan keessa furdinni qaamaa garmalee haa hiur'atu malee, biyyoota biroo keessatti ammas atattamaan dabalaa jira.

Sababni guddaan, akka qorattoonni jedhanitti, nyaanni rakasaa fi nama furdisan salphumatti argamuu isaaniiti.

Image copyright Getty Images

Guddinni ijoollee garmalee furdatanii guddoo kan mul'ate, Baha Eeshiyaatti. Keessattuu Chaayinaa fi Hindii.

Hundaa ol, odoloonni Polineezhiyaa fi Maayikirooniizhiyaa, baay'ina ijoollee garmalee furdatan hedduu qabu. Dargaggoota biyyattii keessaa walakkaan garmalee furdoodha.

Qorattoonni dabaluun, haala amma jiruun itti fufa yoo ta'e, 'furdinni garmalee' namoota 'garmalee huqqatan' caalaa baratamaa ta'a.

Akka addunyaatti, lakkoofsi ijoollee dhiiraa fi dubaraa garmalee huqqatanii barkumeerraa kaasee daran hir'achuu jira.

Image copyright NCD Risk Factor Collaboration
Goodayyaa suuraa Diimaan lakkoofsa furdina garmalee guddaa yommuu ta'u, burtukaanaa fi keelloon itti aanu. Magariisni fi buleen dargaggoota %5 gadi qofatu garmalee furdatu jechuudha.
Image copyright NCD Risk Factor Collaboration
Goodayyaa suuraa Diimaan lakkoofsa furdina garmalee guddaa yommuu ta'u, burtukaanaa fi keelloon itti aanu. Magariisni fi buleen dargaggoota %5 gadi qofatu garmalee furdatu jechuudha.

Bara 2016tti, dargaggoonni miiliyoona 192 garmalee huqqatanii turan. Kunis dargaggoota garmalee furdatan lakkoofsaan caalu turan. Kun garuu jijjiiramuuf adeema.

Baha Eeshiyaa, Laatin Ameerikaa fi Kaariibiyaanitti waggoota kurnan muraasa keessatti, huqqinni garmalee gara furdina garmaleetti jijjiirame.

Dhaabbata Fayyaa Addunyaarraa (WHO), Dr. Fiyoonaa Bul, ''nyaata kaalorii hedduu qabaniifi madaalamaa hintaane'' irratti tarkaanfiin cimaa akka fudhatamuufi shaakallii qaamaa akka taasisaniif waamicha dhiheessaniiru.

Haga yoonaa, addunyaarraa biyyoota 20 qofatu dhugaatiiwwan shukkaara ofkeessaa qaban irratti gibira kaa'e.

Mata dureewwan walitti dhiyaatan

Geessituuwwan Intarneetii walitti dhiyaatan

Qabiyyee iddoola alaatiif BBC'n itti hin gaafatamu