Kalaqtoota BBC: Kun ollaa Afrikaa kalaqi hedduun keessaa maddu ta'innaa?

Barnaard Kiwiiyaa
Goodayyaa suuraa Barnaard Kiwiiyaa hundeessaa mana barnoota kalaqaa Tiweendeeti

Barnaardi Kiwiyaa bishkiliitirraa waan halle tolchuu danda'a. Jalqaba kan ittiin beekame, chaarjara bilbila harkaa bishkiliitiidhaan hojjatu kalaqudhaan ture.

Qaamolee bishkilitiirra wantota heddu akka tolchuu danda'u otoo hin hubatiin dura hojiisaa kan eegale ogeessummaa/makaaknikummaa bishikilititiin ture. Kalaquu eega eegalees hindhaabne.

"Ani tekinooloojiin kalaqa; sababiinsaa, wantichi maatiikoofi hawaasa gargaaruudhaan bu'aa akka qabaachuu danda'u wantan hubadheefi," jedha.

Garuu bishkiliitiwwanuma qofa miti.

Maashiniin uffataa miiccu qilleensaan hojjatuu inni kalaqe, huccuuwwansaanii halkan guutuu wayita qilleensi jabaa jiru waan miiccuuf yeroofi dhamaatee maatiisaatii qusateera.

Kalaqni Barnaard yeroo kanatti maatii isaa bira darbee hawaasa naannoo isaa fayyaduu eegaleera.

Kalaqxoonni naannawa sanaa dhibba saddeetitti lakkaawaman workishooppii kalaqaa inni eegaleefi Tiweendee jedhamutti fayyadamaniiru.

Taanzaaniyaa keessatti 'abbaa kalaqa baadiyyaa" jedhamee waamama.

"Wanti ummatatti argisiisuu barbaannu namoonni teeknooloojii dhuunfaa isaanii kan suphuuf hin rakkisne, meeshaalee jijjiirraa argachuuf salpha ta'e uumuu akkan danda'anidha," jedha Barnaard.

"Galiin namoota naannawaa kanaa yeroo hunda xiqqaadha. Gosti maashinii suuqiitti bituu dandeessu ammoo kan namoota naannawa kanaaf tolfame miti, sababiinsaa, heddu qaaliidha. Kanaafi sababni naannawa kana irratti xiyyeeffadheef."

Kalaqawwan jabeessuu

Kalaqxoota naannawaa kessaa tokko kan ta'e Fraanki Moleelii, gaarii harkifamu ykn dhiibamu miila-geengoo/'Fert-Cart'/ kalaqe.

Meeshaan kun, kosiifi xaa'oon maasiirratti harkaan wayita bittimsamu yeroo itti fudhatu gabaabsuuf kan gargaarudha.

Goodayyaa suuraa Firaanki Moleelii, gaarii harkifamu ykn dhiibamu miila-geengoo/'Fert-Cart'/ kalaqe.

Moodeeliin hojii daldalaa Fraanki, meeshalee kanneen qotee bultoota lafa gahaa hin qabneefi galii gahaa dhabanii meeshaalee inni kalaqe bitachuuf hin dandeenyeef kan kireeffamanillee ni dabalata.

Kanneen workshoppiisaanii keesaa jiran hundi hojiiwwan daldalaa gaarii ta'an baruufi karoora hojii daldalaa qabaachuusaanii Tiweendeen ni mirkaneessa.

Maashiinaan fayyaadamuun, baasii mana barnootaa ijoolleessaatiif baasu akka salphiseef maamilootasaa keessaa tokko ni dubbata.

"Gaariin dhiibamu kun sa'aatiiwwan hojiiwwan qonnaarratti qisaasaman kan biliyoonatti lakkaawaman gad-buuse," jedha Fraanki.

"Afriikaan, keessumaayyu Taanzaaniyaan, teeknooloojii waaraa omisha qonnaafi galii qotee bultootaa ol guddisuuf gargaaruu danda'u barbaachisa."

Warqee magariisaa

Cuunfaan zayitii abokaadoo Jeesee Oljaagee, jireenya hawaasaa jijjiiruurratti argama.

"Tiweendeen ofisaattuu kalaqa hawasummaati," jedha Jeeseen. "Kutaa walfakkaatu keessatti namoota pirojektiiwwan garagaraa hojjatantu jira. Kanaafuu rakkina yoo qabaatte, namoota kamiifuu minjaalarratti dhiheessuufi furmaata barbaaduu dandeessa."

Goodayyaa suuraa Cuunfaan zayitii abokaadoo Jeesee Oljaagee, jireenya hawaasaa jijjiiruurratti argama

Cuunfaa zayitaa dura, abokaadoowwan, bakkuma harca'anitti bilchaatanii baduusaaniitiin, qotee bultoonni gurgurtaarraa gatii haalaan gahaa ta'e argachuu hin dandeenye ture.

Tiweendee irratti qooda fudhachuusaatiin maallaqa gargaarsaa argachuuf jecha iyyannoo dhiheeffachuuf akka isa dandeessiselle Jeeseen ni dubbata.

Rakkooleen kalaqxoota naannawa sanaa kan akka Jeesee quunnaman, maallaqa gargaarsaafi kaappitaala argachuu dhabuudha.

Hunda caalaa gorsaa akka Barnaardi qabaachuun ni gargaara.

"Rakkina yoo qabaatte mamii tokko malee Barnaarditti himi, daqiiqaawwan lama keessatti, itti yaadee 'haala kanaan deemi' jedhee sitti hima. Kanaafuu, gorsitoota heddu qabnas," jedha Jeeseen.

Gargaarsa saamunaa

Jireenyi Maagret Omarii, maashinii saamunaa muru kan ishiin Tiweendeetti kalaqxeen jijjiirameera.

Hojii daldalaa saamunaa dhuunfaashiitii akka jalqabduufi dubartoota magaalaashiitii dhirsi irra du'e waliin maashiniishii qooddachuudhaan galii akka argataniifillee ishii taasiseera.

"Waan kafalan dhabanii ijoolleen koo kana booda mana barnootaa keessaa ari'atamuu jedhee yaadda'uun hafuusaatiin galata guddaan galcha," jetti.

Goodayyaa suuraa Maagret Omarii, maashinii saamunaa muru kan ishiin Tiweendeetti kalaqxe

Kun, kalaqni salphaan akkamiin jireenya namoota hedduu akka jijjiiruuf fakkeenya ta'a."

"Abjuunkoo gara fuulduraa, meeshaalee sochiiwwan keenya guyyuutti nu gargaaruu danda'aniiniifi lammiilee Taanzaaniyaa omishawwan keenyaa wajjin arguudha." jedha Barnaardi.

Sun akka raawwatamu gochuufimmoo, barattoota naannawa sanaa Tiweendeetti affeeruudhaan kalaqawwan qaroo ta'an jajjabeessuudha.

Goodayyaa suuraa Barattoota woorkishooppii Tiweendee keessatti

Workishooppichi, gara araddaalle baadiyyaatti wayita leenjiif deemamu, konkolaataa meeshaalee itti fe'uuf fayyadamullee qaba.

Mata dureewwan walitti dhiyaatan

Odeessa kana irratti dabalata