'Ummata sabboonaa hunda akka waan balleessaa qabaniittan hubadha ture'

Fiyoonaa Gaalaagherfi Lii Lavis

Madda suuraa, Fiona Gallagher and Lee Lavis

Ilaalchaafi yaada qabaniin addaa adda ta'uun ummata qaroomeef yeroo baayyee sababa wal jibbinsaa hin ta'u.

Yaadaafi ilaalcha garaa garaa qaban waliif kabajanii jaalalafi obbolummaan waliin jiraachuun akka danda'amu dhaloonni dhugoomsan jiru.

Fiyoonaa Gaalagher fi Lii Laavis wal jibuudhaaf sababii gahaa qabu ture. Isaan garuu kabajaan obbooleessaafi obboleetti waliif ta'an.

Hirriyyummaan isaanii kunis warra kaaniifilleen barnoota ta'a jechuun amanu, jedha barreessaan BBC Haag Leevinsan.

Fiyoonaan eenyu?

Fiyoonaa Gaalagher bara 1968tti maatii amantaa Kaatolikii hordofan irraa Derii keessatti dhalatte. Maatiinishee saboontootadha. Isheen ammoo intala rakkistuu jedhamaa guddatte.

Madda suuraa, Fiyoonaa Gaallaagher

"Yaadannoowwan kiyyaa dhugaatti jeequmsaafi sakatta'insaa walirraa hin cinnee akka taasifamaa tureedha.

Manni keenya gara waggoota 13f ni sakkata'ama ture. Kunis tarii baatii hunda, ykn baatii lamatti ala tokko kan raawwatamu ture.

''Kan wal irraa hin cinnee ture. Guyyaa tokkoos jarreen sun halkan sa'aatii 10 ykn 11tti kutaa cisichaa kiyyaa ol seenuun natti iyyan. "Ka'ii'' jechuun iyya, jeequumsaafi seera maleessuummaatu ture. Yaadannoon kiyya yeroo ijoolluummaa qabu kanadha.''

Maatiishee keessaa Fiyoonaan kan caalaa jaalala qabduuf obbooleessashee angafaa Jiimiif ture.

''Innis nama baayyee faafa'ii ta'eefi tapha jaallatudha. Nama dheeraafi bareedaa, nama umama qajeelaa qabuudha. Innis maatiisaa, keessattuu ana baayyee na jaallata ture.''

Amajjii bara 1972tti umuriinsaa waggaa 16 yeroo jiru guyyaa tokkoo lola dhiiga dhangalaasuu guyyaa Dilbataa ta'e tokko arge Jiim.

Kunis guyyaa itti loltoonni Biritish mormitoota hidhannoo omaa hinqabne 28 irratti rasaasa dhukaasan ture, Isaan keessaa 14 ni du'an.

Jiim waan ijasaan argee sanaan boodas geedaramuun IRAtti makame. IRA (Humna Waraanaa Rippabilika Ayiriish) jechuudha. ''Kaayyoon isaa ammoo ummata isaa baraaruudha,'' jechuun waan bara ijoollummaashee ture yaadatti Fiyoonaan.

Isaan booda Jiim miseensa IRA ta'usaatiin to'atamee waggaa afuriif mana hidhaa tursiifame.

Hidhaadhaa gadhiifamee guyyaa jaha booda ammoo, loltoonni itti dhukaasuun ajjeessan.

Fiyoonaaf haalli kun loltoota Biritish akka hadheeffattee jibbisuufi balaaleffattuuf sababii cimaa ta'e.

''Uffata danbiisaanii nan yaadadha. Faajjii isaaniis nan yaadadha. Qawweesaanii akkasuma hin dagadhu. Baayyeen isaan jibba.

Walumaagalatti akka namaatti isaan hin ilaalu. Anaaf isaan uffannaa dambii malee namoota hin turree. Anaaf namoota fuula ykn danaa namaa qaban hin turre.''

Lii hoo eenyuudhaa?

Lii Laavis ammoo Inglizii mandara xiqqoo dhiheenya Burtan-on-Tirent jedhamtu keessatti guddate.

Osoo umuriin isaa waggaa 16 jiruu barnoota isaa dhaabe. Mana foonii keessa hojjechaa ture dhiisee booda hojicha jijjiiruu barbaade.

Madda suuraa, Lii Laavis

Kanumaan bara 1988tti loltuummaan qacaramuuf murteesse.

''Sababiinsaas wayita sanatti waggaa 18 guuteera. Kanaafuu amala ofitti amanamummaafi dargaggummaa ilaalcha waraanaa, meedaalawwaa argachuu, biyya olaantudhaan buufata irratti simatamuutu keessa koo guutee jira ture," jedha.

Dhumarratti hojiif gara Kaaba Ayiraald deeme. Bakki sun naannolee namoonni sabbontoonni ciccimoon keessa jiraatanidha. Kaaba Ayiraald bakka Kaaba Armaagh dabalatee yeroo lamaaf dhaqeera. Innis ilaalchi ummata naannichaa maal akka fakkaatu hubannoo gahaa qaba.

'Ummata sabboonaa hunda akka waan balleessaa qabaniittan hubadha ture'

''Walakkaan leenjii loltummaa enyummaa diinakee balleessuudha," jedha. Sababiinsaas IRAn addatti hawaasa saboontoota keessaa kan walitti dhufaniidha.

Kan biraan ammoo ijoollee mataansaanii akka waan IRA boruu ta'aniittan ilaalaa ture. Kanafuu, ummata sabboonaa hunda akka waan balleessaa qabaniittan hubadha ture.''

Ilaalchi Lii kunis yeroo hojiif gara sana imaleetti jijjiramuu eegale.

Innis waa'ee seenaafi aadaa warra Irishi dubbisuu eegale. Jijjiramni guddaan kan umameef wayita miseensoota kilabii dargaggoota miidhamtoota qaamaa waliin sanbattan akka dabarsuuf affeeramee turetti.

''Haalawwan akkasii keessatti, bakka dorgommii kubbaa miilaa ilaalaa tureetti akka nama ta'an hubachuun eegale. Achumaanis battalumatti kallattii gara biraatiin ta'uun waan tokko ilaaluun maal akka fakkaatu hubachuu danda'e.

Fakkeenyaaf, bahanii suuqii dhaqachuu dhabuu. Waraannii naanna'aa jiru dhufee namatti dhukaasee ajjeessuu danda'a sodaa jedhuun suuqii deemanii waa shamatachuun hangam akka sodaachisaa ta'en hubadhe.''

Fiyoonaaf ammoo haadha ta'uun ishee gam-tokkotti goruurraa wantota gidduu dhaabbattee akka ilaaltu ishee taasieera.

''Yeroo sana ture dhaabbadhee of gaafachuu kanan eegale. Waan hundaa dhaloota itti aanuutti dabarsuufi dhiisuun gahee kooti,'' jetti.

Waggoota shan dura, isheenis viidiyoo loltuu duranii nama tureen hojjatame tokko fuula feesbuukii irraa saaqxee ilaalte. ''Ani odeessuma ilaalcha walfakkaataan dhagahuuf eegaa ture- Loltuufi waraana Biritisha ol kaasuu. Garuu kana akka hin turreen argre. Faallaa sanaa jedha. Baayyee natti dhagahame.''

Fiyoonaanis deebii isaatiif maxxansa ajjaa'ibaa barreessite. ''Waanuman garaa qabu hunda dubbadhee garuu omaa hin argannee.''

Haaluma walfakkaatuun Lii ammoo jijjirama ilaalchaa argate. Rakkoolee akka araadaafi mana dhabuu fakkaatan keessallee darbe. Boodas barnoota isaa eegale. Gosa barnoota 'Conflict Resolution' tiin digrii lammaffaa bartaa maxxansa Fiyoonaa marsariitii irratti arge.

''Osoon maxxansa sana dubbisaa jiruu waan tokko keessa kootti umame. Innis, dubartii kana arguun qaba kan jedhu ture, jedha.

Madda suuraa, Lee Lavis

Erga imeelii hedduu waliif barreessaniin booda qaamaan wal arganii dubbachuuf bakka ta'eetti wal beelaman.

''Keessa galuuf osoon gara karraatti adeemaa jiruu wanti hunduu natti salphaataa dhufe. Loltuu qawwee waliinan arguuf deemaa jira jechuun yaaduu eegale.

Haalli kunis isa kan yeroo ijoollummaa kiyyaa sana akkan yaadu na taasise. Garuu of onnachiiseen miila kiyya garuma karaattin imaluu yaale,''jechuun yaadatti Fiyoonaan.

Lii gama isaatiin akkasuma miira keessa ture. ''Miira walmakaa ta'e tokkoo keessan ture. Nama abaaboo baatee ol seenu tokko fa'ituu sammuutti na dhufa ture.''

Akkuma qaamaan wal arganiinis, Fiyoonaan dursuun harka fuutee nagaa yoo gaafattu, Lii garuu of qabaa ture.

Jarri lamaan dafanii hirriyyaa waliif ta'an. Kunis haasaa guyyaa guyyaan waa'ee maatiisaaniifi jireenya isaani irratti taasisan irratti kan bu'ureeffate ture.

''Amma waa'ee waraanaa haasa'uurra waa'ee muziqaa dubbachuu eegalle,'' jedha Lii.

Lamaan isaaniitu waa'ee waliirratti gammachuun dubbu. ''MNamtichi sun jireenya kiyya keessatti gahee olaanaa qaba. Lubbu qulqulluu qaba,'' jechuun ibsiti Fiyoonaan waa'ee Lii yoo dubbattu.

"Ani Fiyoonaa akka obbooleetti kiyyaattiin ilaala. Obbooleettii hanga dhu'aatti jaaladhu,'' jedha Lii gama saatiin waa'ee Fiyoonaa yoo kaasuu.

Qabxiiwwan saddetti akkamiin akka sirriitti walkabajaaafi jaalalaan walmorman

  • Walii galuu hin qabdu- Waliigaluu dhabuun rakkoo hin qabaatu garuu haala nuti itti didnudh malee.
  • Jidduugalumaadhaaf hin karoorfatiin - Yoo waan bu'uraarratti walii hin gallee garaa garummaa adda galuun deebii hin ta'u.
  • Waan dubbattuu caalaa haalli itti dubbattutu caalaa barbaachisaadha - "Dhimmi caalaa murteessaan waliigaltee jidduu keenyatti argamuudha'' jedha gorsaan cimdootaa Estar Perel.
  • Dhugaa dubbadhu - walitti dhufeenya hiikaa qabu ummachuuf kan barbaachisu amanamummaafi dhugaati.
  • Sirriin dhaggeeffachuun rakkoo namaa akka kan ofiitti ilaaluuf dhimmamuu - kunis kan namni biraa jedhu fudhachuuf fedhii qabaachuudha, jedhu Estar Perel.
  • Odeessaalee yaadaa dhiisuun dhugaa hubachuuf yaaluu - "Seenaa keessatti namni waliigaltee keessatti kan arrabsame hin jiru'' jedhu Kitaaboonni por. Haarvaard Artur.
  • Garaa garummaa dhugaafi yaada jidduu hubadhu - Yaadni ilaalachawwan ragaadhaan qoratamaniidha malee qawwee ittiin mormitoota keenya faallaa ittiin dhaabbanu miti.
  • Waldhabdee barbaaduu dhiisi - Achiin "jaalalaan dhaggeeffadhu, yaada ilaalcha keetii kenni, jaalala qabduuf ibsi,'' jedha kitabni Artuur.

Kan attamiin danda'anii?

Walitti dhufeenyi isaanii yeroo hunda ija keessa wal ilaaluu irratti kan hundaa'e hin turre.

"Waa'ee tokkommaa Ayerlaandi waliigallaa?'' jechuun gaafata Lii.

''Dhimmi aniifi Fiyoonaan irratti waliin hin gallee tokko kana. Ani Rippablikaan miti. Ani nama Inglizii kan Beelfaasti. Kanaafuu, sababii dinagdeetiin akka yuniyeeniin itti fufuun sagalee kenna.''

Fiyoonaan sana danda'uu dandeessi. ''Osoo hundi keenya waan hunda irratti waliigallee dhugaa addunyaan nama hin jibsiisuu ture?'' jetti Fiyoonaan.

Hanga kana walitti dhiyaachuuf, akkasumas garaa garummaa ilaalchaa irratti salphaan ilaaluuf, murteessaan gutummaan dhugaaratti hundaa'u qofaa ta'u lamaanu ni dubbatu.

Isa qofaatu barbaachisas jedhu.

Madda suuraa, Fiona Gallagher

Ibsa waa'ee suuraa,

Obbooleessa Fiyoonaa Jiim kan loltootaan ajjeefame