Barattuu Almaaz Darrasaan bara 2019 lammiilee Afrikaa abdii namatti horan keessaa tokko taate

Almaaz Darrasa Image copyright Almaz Derese

Bara kana Afrikaa keessatti namoonni muraasni waan lammiilee Afrikaa hedduu kakaasu hojjataniiru.

Nutis seenaa barsiisaa sadarkaa addunyaatti badhaafame, barataa, Abukaatoo, garee muuziqaafi xiinxalaa kan gama isaaniitiin bara 2019 keessa namoota hedduu biraa kakaasee irra deebinee ilaalleerra.

1. 'Dargaggeeyyiin humna waa jijjiiruu qabu'

Obboleessa Piitar Taabichii

Barsiisaan Keeniyaa barsiisaa cimaa addunyaa jedhamuun eega badhaasasaa Dubaayitti fudhateen booda yeroo gara biyyasaatti deebi'u barattootaan simannaan gootaa taasifameeraaf.

Piitar ji'a Sadaasa keessa sadarkaa idil addunyaatti badhaasa guddaa argate.

Molokseen Firaansiskaan barsiisaa Herregaafi Fiiziksii yoo ta'u; mindaasaa gara caalu barattoota sadarkaa lammaffaa baadiyaa kaawuntii Naakuuruu jiran gargaaruuf oolcha.

Baricha yaadachuun Obboleessi Taabichii BBC'tti akka himtetti badhaasichi "ragaa qabatama kan dargaggeeyyiin Afriikaa addunyaa keenna jijjiiruuf humna guutuu akka qaban kan agarsiisuudha."

Image copyright Getty Images

Dabalataanis seenaan isaa namoota hedduu akka kakaaseefi "barsiisoonni barnootaan hawaasa jijjiiruun gahee ol'aanaa taphachuu danda'u," jedha.

Obboleessi Taabichiin barattoota isaa keessumaayyuu barattoonni shamarranii saayinsii keessatti hedduminnaan akka hirmaataan gargaara.

2. Shamarree ulmaa ciisaa qormaata biyyaalessaa fudhatte

Almaaz Darrasa

Almaaz Darrasa qormaata kutaa 10'ffaa ishee qoramuuf wanti ishee dhorku waan jiru hin fakkaatu.

Ji'a Waxabajjii keessa osoo qormaanni jalqabaa eegaluuf jedhuu dahuumsaaf deemte. Mucaa dhiiraa erga deettee daqiiqaa 30 booda siree hospitaalaarratti qormaataaf dhiyaatte.

Image copyright Ilu Abba Bor Zone communication office

"Qormaataaf jarjara keessa waan tureef ciniinsuun kiyya natti hin ulfaanne," jechuun BBC'tti himte.

Abbaan warraashee Taaddasaa Tulluu aanga'oota mana baruumsaa akka isheen hospitaalatti qoramtuuf isaan akka amansiise dubbata.

Yeroo firiin qormaata ifa ta'u %75 qormaaticha akka deebiste dubbatti.

Haati tun yeroo ciniinsuu sana yaadachuun qormaaticha qabxii gaarii fidee darba hin seenne jetti.

"Yeroo ulfa ture san galgala galgala waan hin rafneef yeroo san dubbisaaf itti fayyadama" jechuun BBC'tti himtee jirti.

Yeroo barnootashee sadarkaa lamaffaa xumurtu Injiinara ta'uu akka barbaadu dubbatti.

3. 'Akkaataa jijjiirama fiduun danda'amu'

Joordaan Kinyeeraa

Image copyright Jordan Kinyera

Xiyyeeffannaan barnootaaf bara 2019 kenname Abukaatoo Yuugaandaaf bara addaa akka ta'u taasiseera.

Dargaggeessi ganna 29 eega abbaan isaa bara 1996 waldhabdee lafaarratti uumameen qabeenyasaa dhabuusaatiin akka inni mana barnoota seeraa seenu isa taasiseera.

"Abbaan kiyya soorama waan baheef qabeenya hedduu hin qabu ture," jechuun ji'a Guraandhala keessa yeroo dubbichi harka mana murtii ture san Joordaan BBC'tti himee ture.

"Haala jiru irratti homaa gochuu dadhabuusaatiin baay'ee cinqamee ture, kunimmoo gara mana barnoota seeraa seenu na taasise."

Haala nama gaddisiisuun murteen mana murtii abbaa Jorgaaniif barfatee dhufe. Jaarsi ganna 82 dhukkubba Alzeemariitiin rakkachaa waan tureef nutis wantoonni karaa qabataa akka jiran yeroo hunda isa yaadachiisuu qabna ture jedha Jordaan.

Eega ji'a Guraandhalaa as wantoonni heddu jijjiiramanis ammas wantoonni fooyya'uu qaban jiru jedha Jordaan Kinyeeraa.

Abukaatoon dargaggeessi kun namoota rakkina walfakkaataa keessa jiran tajaajila gorsaa kenna.

4. 'Ambaasaadaroota lammii Afriikaa tahuun boonan

Faarfattoota Dargaggeyii Indloovuu

Image copyright Getty Images

"Bara bu'aa bayiin jiru milkaa'innis jira ture," jedha leenjisaan Faarfattoota Dargaggeyii Indloovuu kan ta'e Raalf Ishmiit.

Dorgommii dandeettiirratti ji'a Fulbaanaa irratti xumuraaf gahuusaaniitiin uummanni Afrikaa Kibbaa hundi isaan cina ture.

"Har'a galgala nuti ambaasaadaroota dargaggeeyyii Afriikaa tokkomteeti," jechuun tiwiitara isaaniirratti maxxansana.

Indloovuun dorgommicha hin injifannee garuu CD isaanii jalqabaa ji'a Sadaasa keessa dhageeffattoota biraan gahaniin Afriikaa Kibbaa keessatti dhageettii guddaa argateera.

Image copyright Getty Images

"Dorgommiin 'America's Got Talent' waan hedduu keenya jijjiireera. "Jireenya faarfattoota mana barnootaarras jijjiirama guddaa fideera akkasumas hawaasaafi dargaggeeyyii Afriikaa miiliyoonotaa biratti akka fakkeenya gaariitti ilaalamu" jedha Ishmiit.

5.'Ani bakka bu'aa dha. Hawaasatu injifate'

Alfariid Birowneel

Image copyright Goldman Prize

"Ani bakka bu'aadha - kan injifate hawaasa," jechuun Abukaatoofi quuqamaan eegumsa naannoo erga badhaasa guddaa eeggumsa naannoo injifate booda BBC'tti himeera.

Obbo Biroowneel badhaasa 'Goldman Environmental Prize' jedhamu hojiisaa bosonni kaaree 500,000 ta'u akka hin barbadoofne taasiseef argate.

Jaarsolii hawaasaa waliin ta'uun Obbo Biroowneel kibba-baha Laayibeeraa keessatti mancaatii bosonaafi lafa qonnaa hambiseera.

"Amma yeroo kan korpooreeshiniin gurguddoon, dhaabbileen adda addaafi invarstaroonni hawaasa keessatti invasti godhaniidha," jechuun sagantaa raadiyoo BBC Newsday'tti himeera.

Hojiin quuqamaa kun aanga'oota biyyatti kan dallansiiseefi dallansuu san booda dorsiifni hamma lubbuu dhabuu itti dhufnaan ammatti baqaan Ameerikaa jiraata.

Mata dureewwan walitti dhiyaatan

Odeessa kana irratti dabalata