Shamarree maqaa jaalalaatiin xaarii waggaa jahaa dhabde

Shaashee kan biyya Sawudiidhaa mana namaatti qacaramtee hojjettuu fi maallaqa ishee maqaa jaalalaan dhabde

Madda suuraa, Shaashee

Ibsa waa'ee suuraa,

Shaashee kan biyya Sawudiidhaa mana namaatti qacaramtee hojjettuu fi maallaqa ishee maqaa jaalalaan dhabde

Humna du'aan abbaafi haadha ishee dhabde. Oduu sobaan ammoo miiltoo jireenyaa naaf taha jettee nama jireenya ishee kennuufiif qophaa'aa turte tasa dhabdetti.

Jiruu adunyaa kanaa keessatti jireenya hadhaa'aa jedhamu, of harkaa waa dhabuutii hanga gara jabina namaan waan waggaa jahaaf mana namaa hojjettee walitti qabatte guutummaan dhabuutti argiteetti.

Shaashee jedhamti. Dhalattuu godina Shawaa Lixaa aanaa Baakkoo Tibbeeti. Bara 2005 ture gara Sawud Arabiyaa deemuun mana namaa qacaramtee hojjechuu kan jalqabde.

Sawudiitti dubartii naaffachuun waggoota 30 oliif sireetti galte kunuunsaa turte. Bobbaa, fincaan, paadii ykn daayiperii bobbaaf itti fayyadamtu jalaa kaasuufi qulqulleessuun hojii ishee guyyuu ture.

''Waggoota lamaaf ifa aduu waan jedhamu argee hin beeku. Aduu dhiyuu fi bari'uu waan jedhamu gadi bahee argee hin beeku. Manni guutummaan foddaa isaa dabalatee narratti cufamaa ture. As keessa taa'een hojii ulfaataa hojjechaa waggoota lama guutuu maallaqa walitti qabachaa ture.''

Maqaa jaalalaan waan mana fincaanii namaa miicee argadhe dhabe kan jettu Shaasheen warra kaaniif barnoota taha jechuun waan ishee mudate BBCtti himteetti.

Hojii manaa Sawudii....

Bara 20005 akkuma deemteen Riyaalii 700'n qacaramtee hojii baay'ee ulfaataa tahe yeroo dheeraaf hojjechaa turte. Hojii ulfaataa fi mijataa hin taane hojjechuu qofa osoo hin taane miindaa illee yeroo isaa eeganii kaffalaafii akka hin turre BBCtti himte, Shaasheen.

Mana duraan akkuma Itoophiyaa irraa deemteen qacaramte keessatti dhukkubsattuu qaamni ishee erga naaffatee waggoota 30 ol lakkoofsise kunuunsaa turte.

''Namni ani kunuunsu obboleettii dubartii na qacaratteetti. Erga naaffattee waggoota 30 ol taheera. Waan hundinuu achumattidha... bobbaan, fincaan jechuudha. Ani immoo paadii [modesii] fuudheen achii gataa ture. Waggoota afuriif miindaa Raandii 700'n haala kanaan achuma hojjechaan ture.''

''Waggoota lamaaf aduun dhiyuufi bari'uu argee hin beeku''

Shaasheen erga waggoota afuriif manicha keessa hojjechaa turtee booda miindaa Riyaalii 900'n mana nama biraattii qacaramtee hojjechaa akka turte himti.

Amma immoo qormaata haaraa ishee mudate waliin wal'aansoo jalqabdeetti.

''Gaafa mana warra ishee hojiin jiru qofa na fudhattee deemti. Mooraa iyyuu arguu hin danda'u. Aduun dhiyuufi bari'uu argee hin beeku. Yeroo ho'aa foddaa banee qilleensa fudhachuu hin danda'u. Yeroo ho'aa baay'een miidhama.''

Shaasheen jireenya kana keessa taa'uun hojii baay'ee hojjechaa maallaqa walitti qabachaa turte. Yeroo kana adunyaan akkamiin ooltee bulte waan jedhu waan quba qabdu akka hin jirre dubbatti. Miidiyaa hawaasaa namootni hedduun miira isaanii irratti ibsatanillee fayyadamtee akka hin beekne dubbatti.

Moobaayila ykn bilbila harkaas hin qabdu ture. Maatii ishee waliin kan wal qunnamtu bilbila maatii ishee qacaruun hojjechiisaniin akka tahe himti.

Booda mana kana keessaa bahuun mana biraatti qacaramtee hojii ishee itti fufteetti. Kun garuu waan dhiyeenya eegaltedha.

Akkamiin wal barte?

Shaasheen osoo gara biyya Sawudii hin deemiin dura nama jaalalaan waliin turte qabdi. Wal fuudhanii waliin bultoo ijaarrachuuf waliigalanii akka ture himti.

Nama kana baay'een jaalladha ture. Maallaqa walitti qabadhee biyya galee waa hojjechuuf jaalallee koottis heerumuuf yaadaan ture. Isa waliin bilbila maatii na qacaree na hojjechiisuun bilbileefiin waliin haasa'aa ture, jetti Shaasheen.

Bilbila harkaa nookiyaa ishee xiqqoo illee hawwaan ture. Biyya galuu waanan barbaaduuf moobaayila naa bitaa jedheen maatii kana sossobadhe. Moobaayilli akkuma naa bitameen 'Imo' banadhe.

'Imo' irratti obboleessi nama booda maallaqakoo nyaatee maatiikoo waan beekuuf bilbilakoo fudhatee durumaan qaba ture. Anis 'Imo' irrattin isa arge. Achumaan naaf bilbilee maaliif obboleessakootti hin heerumtu jedhee na gaafate jechuun dubbatti Shaasheen.

Haatahu malee jaalallee akkan qabu itti himnaan eenyudha jedhee nagaafate. ''Anis eenyummaa isaa itti himnaan isahoo aniyyuu beeka. Wallaggatti fuudhee ture. Ishee dhiisee dhufe. Amma asitti fuudhee ijoollee lama godhateera. Ni si gowwoomse jedhee natti hime.''

Shaasheen baay'ee aartee nama jaallachaa turte kana dhiisuuf akka murteessite dubbatti. Nama isheef bilbilee obboleessakootti heerumi jechaa ture waliinis haasaa itti fufte. Booda nama ishee fuudhuu barbaada jedhame waliin wal qunnamti. Karaa bilbilaafi 'Imo' waliin haasa'aa turan.

''Ani nama wangeela tajaajilu waanan taheef horiikee hin nyaadhu. Dubartii waliinis takkaa waan jaalalaa hin beeku. Kanaaf sin fuudha jedhee nagaafate.''

Shaasheenis nama gaarii argaheera jettee gaaffii jaalalaa isaa simatte.

Maallaqa erguu akkamiin jalqabde?

Shaasheefi namni abbaa warraa ishee tahuuf gaaffii dhiyeesse kun amma marii jalqaban. Innis bilbileefii waan wal fuunuuf manni nu barbaachisa. Kanaaf ijaareen si eeguu qaba jedhee yaada dhiyeessaaf.

Shaasheenis yaada gaariidha jette itti waliigalti. Innis lafa argadheera maallaqa na barbaachisa jechuun waan jalqaba yaade sana eegala. Lafa argadheera.

''Maallaqni walitti qabatte jira yoo tahe ergi naan jedhe. Anis maallaqan ergeef. Lafa akka bites natti hime. Garuu deebisee mootummaan narraa fudhate. Gamoo warra qaban irrayyuu fudhachaa jira. Kan koo immoo lafa qullaa waan taheef narraa fudhate naan jedhe.''

Shaasheen jalqaba Riyaalii 10,000 ykn gara Birrii 90,000 tahu ergitefii ture lafa akka bituuf. Booda mootummaan lafa narraa fudhate naaf deebiseera. Ammas deebisee akka narraa hin fudhanneef mooraa shiboodhaan ittan ijaara naan jedhe jetti Shaasheen.

Kanumaan akka inni tasgabbaa'u itti himtee waan of harkaa qabdu hundaa ergiteef.

''Guyyaan isaa Dilbata ture. Asii baankiin banaa waan taheef miindaa koo irraa itti liqeeffadheen Riyaalii 4500 ykn Birrii 40,000 tahu dabalee ergeef. Gaafa Dilbataa ergeefii bulee isaa gaafa Wiixataa si gahee jedhee gaafachuuf gaafan jedhu 'block' na godheera.''

Shaasheen maallaqa waggoota jahaaf mana namaatti rakkattee walitti qabatte guyyaa muraasa kessatti dhabdee harka qullaa hafte.

Kana qofaa osoo hin taane namni isheen duraan jaallachaa turtes haadha manaa fuudhee hin qabu. Oduu sobaan adda baasan jechuudha. Hanga ammaattis akka hin fuune dubbatti.

Guyyaa namni maallaqa ishee nyaate 'block' godhus akka malee dhukkubsachuun afaaniif funyaaniin dhiigni akka ishee bahaa ture himti. Mana yaalaa ciisuun yaalamaa turte.

Ji'oota sadiif nyaata nyaachuu akka hin dandeenyes himti. Kana irraa kan ka'e mana yaalaatti deddebi'uun guyyaatti si'a sadii qoricha fi gulukoosii fudhattee deebitee hojii humnaa barame sana hojjechaa akka turte himti.

Seeraan himachuu dandeessii?

Shaashen mudannoo kanaan booda obboleessi ishee aanaa Baakkoo Tibbee keessa jiraatu akka hordofee seeratti dhiyeessuuf yaalii gooteetti. Garuu namni na gowwoomse jettu kun lafa bitatee tures gurguree akka magaalaa Finfinnee galee jiraataa ture dubbatti.

Obboleessi koo himata irratti banus hedduu hin milkoofne kan jettu Shaasheen gaafa biyyatti deebitu isheen himachuu wayya jechuun namootni obboleessakoos gorsan jetti.

Namni kun garuu kallatummaan bilbilee na doorsisaa ture jetti.

''Hamman siif godhu siif godheera. Obboleesikee lafa na falmaa jira. Ani garuu si harkaa qofa osoo hin taane shammarran baay'ee irraa maallaqa nyaadheera. Ati qofaan akkamiin na himatta. Si waliin shamarran shan irraa nyaadheera,'' naan jedhee na doorsisaa ture jette Shaasheen.

Ogeessi seeraa Milkiyaas Bulchaa karaa lama ilaaluun danda'ama jedhan. Inni jalqabaa bultoo waan hin ijaarreef karaa seera maatiidhaan himachuu hin dandeessu jedha.

Inni biraan ammoo osoo adeemsa irra jiranii gowwoomsaadhaan karaa qaxxaamuraa badhaadhina hin malle argachuuf jecha maallaqa narraa nyaateera jechuun himata mana murtiitti dhiyeessuu akka dandeesuu dubbatan.

Himata yeroo banan ragaalee sagalee waliin haasa'aa turan, barreeffama hariiroo isaanii ibsuufi ragaa baankii maallaqichi itti ergamaa ture dhiyeessuun falmanii maallaqa sana deebisiisuun akka danda'amu himan.

Maallaqa sana balleessee yoo jiraate sqabeenyi nama sanaa gara biraan akka qabamu gochuun danda'ama jedhu.

Gama biraan ammoo yakka gowwomsaan yoo himatame namni sun ragaa guutuun yoo irratti argame yakkaan adabamuu danda'a jedhan. Haa tahu malee kun miidhamaa waan fayyadu hin qabu, maallaqa sana waan hin deebisneef jedhu Obbo Milkiyaas Bulchaa.

Shaasheen silaa waan walitti qabatte fudhattee biyya galuuf turte amma miidhama ishee waliin ittuma fuftee hojjechaa jirti.

Ani moobayila harkaa dhabuun koo waanuma namni miidiyaa hawwaasaa irratti qoodaa oolu illee wallaaluun koo hedduu na miidheera jetti.

Dubartootni hedduun bifuma wal fakkaatuun maqaa jaalalaan gowwoomfamuun maallaqa isaanii hedduu akka dhaban karaa miidiyaalee hawwaasaa ni dubbatu.

Kana qofa osoo hin taane icciitii dhuunfaa hanga viidiyoowwan safuu cabsan waliif erganitti gahanii booda meeshaa ittiin doorsisu godhachuun irra dedeebiin akka suuraa fi viidiyoon isaanii miidiyaatti hin baane waan dafqanii argatan erganis meeqa haa tahan laata!