Pirezidentiin Itti-aanaa Keenyaa 'saba karaa kamiinuu qabeenyi harka isaanii galuu qaba' jedhuuf duulaa jira

  • By Emmanuel Onyango
  • BBC News, Nairobi
William Ruto

Madda suuraa, Kenya Deputy President Office

Ibsa waa'ee suuraa,

William Ruto has been giving out wheelbarrows to youths

Gaazexeessaan BBC Immaanu'eel Oniyaangoo siyaasni Keeniyaa dorgommii garee lamaa Hustlers v dynasties jedhaman gidduutti akka ta'e kaa'a.

Hustlers jechuun namoota bifa kamiiniyyuu—karaa sirriinis ta'e sirrii hin taaneen qabeenyi akka harka isaanii galu dhama'an jechuudha.

Keeniyaa keessatti, Hustlers kan ilaallatu - namoota dargaggeeyyii ta'an - sababa gara garaatiin dinagdee keessaa qooda dhaabanii turan garuu karaa kamiiniyyu qabeenya horachuu ifaajanidha.

Dynasties jechuun ammoo mootummaa hidda sanyiidhaan darbu ykn angoofi qabeenya aangootiin dhufe dhaalaa deemuu jechuudha.

Keeniyaa keessatti ramaddiin Dynasties ammoo maatii dureeyyii Keeniyaa bara 1960n keessaa erga biyyattiin gita bittaa UK jalaa baatee siyaasaafi dinagdee biyyattii ol-aantummaan to'atanii jiranidha.

Yeroo ijoolummaa isaa lukkuu daldaluurraa hanga har'a gadi of qabuun gaarii namaaf dhiibuutti, Pirezedantiin Itti-aanaa Keeniyaa Wiiliyaam Ruuttoo, filannoo waliigalaa bara dhufu gaggeeffamuuf dorgommiin isaa akka garee "hustlers" fi "dynasties" jedhaman kana lamaanitti ta'u qaaccessaa jira.

Itti-aanaa Keeniyaa Wiiliyaam Ruuttoo Hustlers warra ta'an bakka bu'uun Pirezident Uhuruu Keeniyaataa fi namni siyaasaa beekamaa biyyatti Raahilaa Odingaa ammoo ramaddii Dynasties bakka bu'uun waliif ba'uuf jiru.

Warri garee Dynasties bakka bu'an ilmaan bulchitoota Keeniyaa duraaniidha. Uhuruu Keeniyaataa ilma pirezidantii jalqabaa Keeniyaa yoo ta'u, Raahilaa Odingaa ammoo ilma pireziantii Itti-aanaa jalqabaa biyyattiidha.

Odingaan siyaasaa biyyattii keessatti eenyuuniyyu ol hidhaa tureefi haaromsa siyaasaa biyyattii keessatti nama gahee adda duree qabudha jedhama.

Itti-aanaan Pirezidantii Keeniyaa yeroo ammoo Wiliyaam Ruuttoon ammoo garee Hustlers jehame bakka bu'uun qabsaa'aa jira. Namni siyaasaa umuriin isaa waggaa 54 ta'e kun jechama "Hustlers Nation" jedhullee uumuun warra carraa dingadee biyyattii keessatti dhiibamaniiru jedhuuf falmaa jira.

Ruutoon akkamitti akka miilla qullaa barachaa turee yeroo umuriin isaa waggaa 15 akka kophee miillaa kaawwate dubbata. Ruutoon jiraachuuf jecha maallaqa argachuuf jedhee daandiirratti lukkuu gurguraa tures ni yaadata.

Siyaasa wal hiikuu

Bara kana Ruutoo gaarii warri dafqaan bulaa dhiibuutii hanga garaweenaa bishaanii namoonni hojii hin qabne gangalchan waliin dhiibuun, qalbii dargaggoota baayyee keessaa seenaa jira.

Madda suuraa, AFP

Ruutoon bara 2013 fi 2017 keessa Mr. Keniyaataa waliin hariiroo tolfachuun carraa gara aangootti ilmaan isaanii fide uummatanii ture.

Hariiroo jara lamaan gidduutti uumame kun yeroo sanatti waan ta'u akka ta'etti fudhatamaa ture.

Booda garuu lamaan isaan gidduutti waldhabdeen uumamus Ruutoon aangoo isaa akkuma qabateen itti fufeera. Akka heera mootummaa biyyattiitti pirezidentiin itti-aanaa tokko hanga barri aangoo isaa dhumutti aangoo irraa kaasuun hin danda'amu.

Kanaaf, Pirezident Uhuruu Keeniyaataa waliin waldhabanis aangoo isaa itti aanaa pireziantii biyyattii ta'uun itti fufeera Ruuttoon.

Filannoo bara dhufuun ammoo Ruutoon gara pirezidantummaatti ol guddachuuf hawwaa jira. Hawwiin isaa kun garuu maanguddoo umuriin isaa waggaa 76 ta'e Odingaa waliin wal gaarreffachuu keessa isa galchee jira.

Odingaan ejjennoo siyaasaa duraan faallaa Pirezidant Uhuruu Keeniyaataa ture dhiisee amma michoota ta'aniiru.

Pirezidant Uhuruu Keeniyaataafi Odingaan waliin ta'uudhaan duula Building Bridges Initiative (BBI) jedhu uumanii Ruuttoo dura dhaabbachaa jiru. Sochiin BBI isaan hundeessan kunis sirna bulchiinsaa foyyeessuuf jijjiirraa heera mootummaa dhimmoota jedhu of keessaa qaba.

Sochiin BBI kun kan biraan kan amma hin jirre gitni ministira muummee akka jiraatu gochuudha. Kanarraa ka'uunis, mootummaa Odigaan gaggeessu keessatti Keeniyaataan ministira muummee ta'ee deebiyuu danda'a kan jedhu shakkii guddaa uumaa jiras.

Haata'u malee, sochiin jarri kun lamaan jalqaban kun jalaa kufeera. Torban darbe Manni Murtii Ol-iyyannoo murtee Manni Murtii Ol-aanaa murtee BBIn seeraan ala jedhe cimsuun kuffiseera. Kan BBI seeraan ala jedhameefis adeemsa heera foyyeessuu kan jalqabsiisu paarlaamaa malee pirezidantii miti jedhe Manni Murtichaa. Mootummaan garuu ammallee Mana Murtii Waliigalaattan iyyadha jedheera.

'Gargar bahuu cimaa dhufe'

Filannoo darbe irratti dhaadannoo warra iyyeessaaf dhaabachuuf uume "Hustler Nation" jalatti hiriirsisaa ture Ruuttoon.

Filannoo itti aanu kanaafis dhaadannoodhuma kana fayyadamuun adeemsa dinagdee dakaa-gara oliitti jedhu fayyadama.

Adeemsa kanaan warra iyyeeyyii ta'an keessattuu dargaggoota sababa weerara koronaavaayiratiin baayyee miidhaman fayyadamtoota taasisuun barbaada jechaa jira.

Madda suuraa, AFP

Biyyattii keessatti namoota umuriin isaanii waggaa 18 fi 34 gidduu ta'an hoji-dhabdummaan %40 yommuu ta'u, dinagdeen ammoo dargaggoota 800,000 waggaa waggaatiin humna hojiitti makaman simachuu danda'aa hin jiru.

Qeeqxonni garuu adeemsa dinagdee dakaa-gara oliitti Ruuttoon haasa'an kun waanuma hojiitti hin hiikamne dubbiif jecha irra deeddeebiin dubbatamu qofa jechuun qeequ.

"Waanuma maallaqa namoota qarmatiif raabsuuf karoorfame fakkaata. Yaada ykn karoora dinagdee dhugaan hojiirra oolu hin fakkaatu," jedha hayyuun seenaa Ngala Chome.

Yeroo darbe marsaa afuriifi pirezidaantummaa dorgomee kan hin milkaa'iin hafe Odingaan, karoora Ruuttoo kana guddinni dinagdee dura osoo tasgabbii siyaasaafi bulchiinsa gaarii hin uumiin hin milkaa'u jechuun 'kosiidha' jedheera.

Qaama mootummaa tokkummaa biyyaalesaa cimsuudhaaf hundeeffame 'National Cohesion and Integration Commission' jedhamu ammoo, siyaasni Keeniyaa akka haaratti "hustlers v dynasties" lamatti bahuun isaa biyyattii rakkoo hamaa keessa galchuu mala jechuun akeekkachiisee ture.

Madda suuraa, AFP

Xiyyeeffannoon Ruuttoo duula isaa "Hustler Nation" dhaadannoo jedhuun itti jiru kun siyaasa hamaa Keeniyaa erga biyyattiin walaboomtee kaasee jiru keessatti falmii kaasuun isaa waan hin oolle jedhamaa jira.

Duula inni taasisaa jiru kun dhimmoota saba waliin walqabatan kan dhiisedha. Duulli dhimmoota sabaa kanaan dura faayidaarra oolaa turan filannoowwan darban keessatti nagaan akka boora'u taasiseera.

"Siyaasa Keeniyaa keessatti jijjiiramni dhufeera. Namoonni yeroo ammaa kana duula filannoo yeroo kaasan waa'ee dinagdee odeessaa jiru. Kun ammoo kan kanaan dura tureen addadha," jedha Chome.