Afgaanistaan: Taalibaan, IS fi al-Qaayidaa garaagarummaan isaanii maali?

Loltoota Taalibaan humnoota Afgaaniin qabaman bara 2019

Madda suuraa, Getty Images

Ibsa waa'ee suuraa,

Jihaad ykn waraana qulqulluutti amananillee sadanuu tooftaa fi galma adda addaa qabu

Wayita Taalibaan Afgaanistaan to'achuun isaa mirkanaa'u gareeleen jihaadistootaa ykn kanneen 'waraana qulqulluutti' amanan addunyaarra jiran gammachuu isaanii ibsataa turan.

Yaman fi biyyoota biroo keessatti richiitii qabsiisuun gammachuu ibsatan, Somaaliyaa keessatti ammoo mi'ooftuuwwan hiraa turan. Gareewwan Islaamiistii hundi humnoonni lixaa Afgaanistaan keessaa bahuu akka injifannoo waraanaa guddaatti fudhatan.

Amma Jiddugaleessa Bahaa fi Jiddugaleessa Eeshiyaa keessatti jihaadistummaaf boqonnaan haaraan banameera jedhu ogeeyyiin.

Yaaddoo guddaan kan dhufu gareelee al-Qaayidaan hidhata qabanii fi Islaamiik Isteet (IS) jechuun kan of waaman irraati. Gareeleen kunneen waggoota darban dadhabsiifamanillee ammallee jiru.

Taalibaan waliigaltee Ameerikaa waliin godhe keessatti gareelee fiinxaleeyyii biyyoota lixaa haleeluuf qiyyaafatan kamiifuu dahoo hin ta'u jedheera. Garuu ammoo al-Qaayidaa waliin ammallee michooma qaba.

Morkataa al-Qaayidaa kan ta'e IS ilaallatee, garichi amma barbaachisummaa isaa mul'ifachuuf dhiibbaa jala galuu mala jedhu ogeeyyiin tokko tokko.

Damee IS kan ta'e IS-K yeroo osoo hin fudhatiin Hagayya 26 buufata xiyyaaraa Kaabul irratti haleellaa raawwateera. Namootni 170 ta'an yoo du'an, isaan keessaa 13 loltoota Ameerikaati.

Ofii gareelee kanneen maaltu gargara godha?

Madda suuraa, Getty Images

Ibsa waa'ee suuraa,

IS magaalaa guddoo isaa akka taate ofiin kan labse magaalaa Iraaq, Raaqaa

Kooliin Kilaark, qorataa fi xiinxalaa dhimma nageenya wiirtuu Suufaan kan Niwu Yoorki jiru akkas jedha:

"Taalibaan Afgaanistaan keessatti gahee olaanaa qaba. al-Qaayidaan garee jihaadiistii netwoorkii isaa deebisee ijaarrachuuf socho'aa jirudha. Islaamiik Isteetis akkasuma garuu diina jabaa al-Qaayidaa fi Taalibaan waan ta'eef deebi'ee ka'uuf lola hamaatu isa eeggata," jechuun BBC'tti hime.

Madda/Ka'uumsa

Al-Qaayidaa fi Taalibaan fincila weerara Soviyeet kan baroota 1980 fi qabsoo keessoo Afgaanistaan kan baroota 1990 horodofuun uumamani.

Islaamiik Isteet ykn IS Iraaq keessatti haftee al-Qaayidaa Iraaq irraa uumaman. Kunis Ameerikaan bara 2003 Iraaq weeraruun booda ture.

Bara 2007 loltoonni Ameerikaa Iraaq keessatti hedduummaachuu isaaniin gareen kun riphee ture. Bara 2011 deebi'ee dammaquu eegale.

Al-Qaayidaan miliyeenara lammii Sa'udii Arabiyaa ta'e Osaamaa Biin Laadaniin baroota 1980 gara dhumaa keessa hundaa'e. 'Al-Qaeda' jechi jedhu afaan ingiliffaatti yoo hiikamu, 'the base' ykn 'the network' akka jechuuti.

Netwoorkii ykn caayaa deeggarsa Musliimota Soviyeetiin lolaa jiraniif meeshaa waraanaa fi lojistikii dhiyeessu ture.

Biin Laadan addunyaa guutuurraa namoota filatee miseensa al-Qaayidaa godhaa ture.

Madda suuraa, Getty Images

Ibsa waa'ee suuraa,

Osaamaa Biin Laadan viidiyoo CNN irratti bara 1998 gadhiifameen Ameerikaa irratti waraana qulqulluu labsee ture, kunis haleellaa 9/11 ganna sadi dura

Taalibaan kan afaan Paashtootiin 'barattoota' jechuu ta'e baroota 1990 gara dhumaa Kaaba Paakistaan keessatti uumaman. Kunis loltoonni Sooviyeet Afgaanistaan keessaa bahuu hordofeeti.

Sosochii warra Paashtun (saba Afgaanistaan keessatti lakkoofsa guddaa qabu) ta'uun ture walgahiiwwan amantaa irratti mul'achuu kan eegale. Irra hedduu maallaqa Sa'udii Arabiyaa kan damee Islaamaa Sunnii leellisturraa argamuun deeggaramu turan.

Taalibaan yoo aangoo qabate Paakistaan fi Afgaanistaan keessa naannoo warri Paashtun qubatanitti nagaa fi tasgabbii deebisuun bulchiinsa Shari'aa ykn seera Isaalaamaa diriirsuuf waadaa galee ture.

Kibba-Lixa Afgaanistaan irraa ka'uun ariitiin lafa to'annoo isaa jala jiru babal'ifachuu eegale. Bara 1996 pireezidantii Afgaanistaan yeroosii Burhanuddiin Rabbaanii aangoorraa buqqisuun Kaabul to'ate Taalibaan.

Bara 1998 Afgaanistaan dhibbeentaa 90 kan ta'u to'annoo Taalibaan jala ture.

Yeroo kanatti al-Qaayidaan caayaa deeggarsaa lojistikii qofaa ta'uu bira ceheera. Innuu dhaabbata jihaadiistii sadarkaa addunyaatti abjuu qabu ta'eera.

Taalibaan deeggarsa al-Qa'idaa irraa argataa tureef akka galataa fi deeggarsa maallaqaa dabalataaf gara Afgaanistaanitti isaan affeere.

Al-Qaayidaan Iraaq keessatti jiddu-seentummaa humnoota alaa haa ta'uyyuu malee qajeeltoo isaa jalqabaa kanaan osoo hin daanga'iin sadarkaa addunyaattuu waan milkeessuuf yaadu qaba.

Bara 2006 gareelee fiinxaleeyyii kaan ofitti dabalatee maqaa 'Islamic State of Iraq' jedhu moggaafate.

Islamiik Isteet ykn IS bara 2011 wayita gara biyya waraanaan unkuramaa turte Siiriyaatti babal'atu maqaa isaa gara ISIL 'Islamic State of Iraq and the Levant' jedhutti jijjiirratee, al-Qaayidaarraa of fageessuu labse.

Hiikkaa Islaamaa

Gareelee sadan Taalibaan, al-Qaayidaa fi IS dhimma waliin qooddatan tokko qabu, sunis damee Islaamaa seera jajjabaa qabu Sunnii hordofuu isaaniiti.

"Gareen sadanuu jireenyi hawaasummaas ta'e siyaasaa jireenya amantaarraa adda baafamuu hin danda'an," jedhanii yaadu jedhu barsiisaan Kolleejjii Kiingis kan Landan jiru Misheel Girooppii.

"Lolli ykn hokkorri maqaa amantiin yoo ta'e sirriidha jedhanii amanu. Dirqamadhas, namni hin lolle Musliimaa badaadha jedhu," jechuun BBC'tti hime Misheel.

Madda suuraa, Getty Images

Ibsa waa'ee suuraa,

Gareelee sadan damee Islaamaa seera jajjabaa qabu Sunnii hordofu

Misheel akka jedhutti ejjennoon isaanii kun caaffatawwan kitaaba amantaa keessa jiru kan haalota addaa keessatti barreeffame kallattiin hiikuurraa dhufe.

"Akkuma Macaafa Qulqulluu, Quraan keessas jechoonni jajjaboon jiru. Musliimonni irra hedduun waliigalatti jechoota kana ittuma dhiisu. Barreeffamoonni lolaa fi hokkora jajjabeessan jalqaba wayita amantichi badiif saaxilamee turetti sirrii ture jedhu. Jihaad ykn waraanni qulqulluu yeroos sirrii ture jedhu."

Gareeleen kun ammoo jihaad ykn waraanni qulqulluu ammallee sirrii akka ta'etti fudhatu.

Dhimma kanarratti walii haa galan malee garuu galma isaanii bu'uura godhachuun sadarkaan fiinxaleessummaa isaanii gargari.

Galma

Taalibaan fedhiin isaa Afgaanistaan keessa yoo ta'u, al-Qaayidaa fi IS sadarkaa addunyaatti abjuu qabu.

Taalibaan baroota 1990 keessa wayita seera Shari'aa hojiirra oolchaa ture, dubartoota irratti seera jajjabaa baase, adabbiinis akkasuma.

Namoota seera cabsan uummata fuulduratti ajjeesuu, namoota hedduun tumanii ajjeesuu fi qama irraa muruu dabalatee adabbiiwwan ulfaatoo hojiirra oolchaa ture.

Aangootti deebi'uu Taalibaan hordofee adabbii wal fakkaataa baqa lammileen hedduun biyyattii gadi dhiisanii bahuuf yaalii gochaa turan.

Daani'eel Baayimaan, qorataan dhimma shororkeessummaa fi Jiddugaleessa bahaa yuunivarsiitii Joorjitaawon akka jedhutti al-Qaayidaa fi IS ammoo Taalibaan caalaa fiinxaleeyyiidha.

Taalibaan Afgaanistaan biyya Muslimaa gochuun alatti biyyoota kaan jijjiiruu hin fedhu jedha.

Madda suuraa, Getty Images

Ibsa waa'ee suuraa,

Taalibaan fincila weerara Soviyeet kan baroota 1980 hordofuun uumame

Akka Daani'eel jedhutti al-Qaayida fi IS sadarkaa addunyaatti abjuu haa qabaatan malee qabxii irratti walii hin galle qabu.

"IS ammuma Kaalifeet ykn ykn biyya nama Musliimaan bultu uumuu fedha. al-Qaayidaan ammoo yeroo isaa hin geenye, hawaasni musliimaa qophii miti," jedhu.

Diinota

Gareeleen sadanuu diina fagoo fi dhihoo waliin qabu.

Ameerikaa fi biyyoonni lixaa kaan diina warra duraati. Iti aansuun ammoo biyyoota amantaa fi mootummaan gargar bahuu qaba jedhanidha.

"IS jalqabumaa al-Qaayidaa caalaa hokkoratti kan amanu yoo ta'u, biyyoota lixaa qofa osoo hin taane Musliimota yaadama isaa hin qooddannerrattis waraana labseera," jedha Daani'eel.

Madda suuraa, Getty Images

Ibsa waa'ee suuraa,

Pireezidantiin duraanii Ameerikaa Joorji W Buush "waraana shororkaa" jechuun bara 2001 Afgaanistaan akka weeraramtu ajaje

Garaagarummaan isaanii biroo inni ijoon, IS musliimota Shi'aa fi hordoftoota amantaa kaan haleeluu isaati.

"Al-Qaayidaan warri Shi'aa warra amantaa ganan jedhee yaadullee, isaan ajjeesuun sirrii miti, qabeenyaa jihaadiistummaaf barbaachisu qisaasuudha jedhee amana," jedha Daani'eel.

Taalibaan aangootti dhufuun booda loltoonni Ameerikaa akka bahan Ameerikaa waliin marii gochuu isaa IS akka gocha gantummaatti ilaale.

Haata'u malee gareeleen lamaan qaama sadaffaan walitti hidhamiinsa qabu.

Ogeeyyiin akka jedhanitti damee IS kan Afgaanistaan keessa socho'u hidhattoota Taalibaan waliin hidhata jabaa qaban 'Haqqani network' jedhaman waliin hariiroo qabu.