Waraana Tigraay, Itoophiyaa: 'Ijoollee qabannee holqa keessa jiraataa jirra' - Jiraattota Lixa Tigraay

Miseensota Humna Addaa Amaaraa

Madda suuraa, Getty Images

Ibsa waa'ee suuraa,

Miseensota Humna Addaa Amaaraa

Jiraattoonni Humaraa, Adbaayi, Idiriis, Qaaftaa Humaraa fi ganda Dagaguum kan amma to'annoo Naannoo Amaaraa jalatti argamu keessa jiraatan miidhaan saalaa, hidhaan fi ajjeechaan jumlaa saba irratti xiyyeeffate raawwatamaa jira jechuun BBCtti himan.

Haleellaan kunis kan baatii Adooleessaatti akka haaraatti eegale ta'u himuun, lubbuusaanii baraaruuf jechaa holqawwan keessatti dhokatanii akka jiran ibsan.

Naannoo Amaaraatti itti gaafatamaan biiroo nageenyaafi tasgabbii Dr Sammaa Xirunah, ''Bakkeewwan jedhaman kanneeniitti rakkoon narra gaheera jechuun namni Tigrinyaa dubbatu kamuu waajjiira kiyyaatti gabaasa kan taasisee hinjiru.

''Naannoon ani bulchuutti nammoonni miidhaan akka irra hinqaqqabne taasisuun ammoo gahee hojii kiyya,'' jechuun himannaa dhiyaateef deebii kennan.

Bakkeewwan Naannoon Tigraay bulchaa tureefi Lixa Tigraay jedhamanii waamaman naannoon Amaaraa yeroo dheeraaf humnaan nu duraa fudhatame jechuun komataa ture.

Humnootiin addaa fi milishaa Amaaraa akkasumas Faannoo fi loltoonni Eritraa raayyaa ittisa Itoophiyaa maddii hiriiruun waraanaa turanis lixa Tigraay to'achunsaanii ni yaadatama.

Kana dura Addis Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (ABUT/TPLF) dhukaasa dhaabuuf akka haaldureetti wantoota kaa'e keessa bakki 'Lixa Tigraay' jedhamu to'annoo isaaniitti akka deebi'u kan gaafatu keessa jira.

Barbaachisummaan Lixa Tigraay hangam?

Sararrii Humaraa Lixa Tigraayiitti argamus kan naannoon Tigraay ittiin addunyaa alaatiin ittiin wal argu waan ta'eef, humnootiin federaalaa, kan naannoo Amaaraafi loltoonni Ertiraa eddoo sana to'achuun turaniiru.

Dhuma baatii Waxabajjiitii mootummaan federaalaa dhukaasa gam-tokkee labsuun loltoota isaa naannoo Tigraay keessaa wayita baaseetti, waraanaan dura naannoo Tigraay jalatti bulaa kan ture lixi Tigraay garuu humnoota kanneeniin akkuma qabameetti jira.

Mootummaan naannoo Amaaraa, ''lafa kanaan dura humnaan nu jalaa fudhatame amma humnaan deebiifanneera'' jechuun naannicha akka gadi hindhifne ibseera.

Loltoonni Ertiraa raayyaa Ittisa Itoophiyaa waliin lolaa turees deebi'ee naannicha seenaa jiraachu Ameerikaa fi Gamtaan Awurooppaa ibsa baasaniin himuun, akka bahanii gara eddoosaaniitti deebi'aniif gaafatanii ture.

Amma lixa Tigraay irratti maaltu mudate?

Waggoota 18 darbaniif godina Lixa Tigraay Ganda Dagaaguum keessa jiraataa kan turan Addee Abrihaat ALI Adooleessaa 16, 2013 irraa kaasee jiraattoota gandichaa sabaan Tigree ta'an irratti xiyyeeffachuun haleellaa raawwatamaa jira jedhan.

Maallaqniifi qabeenyaan isaanii hidhattootaan waan saamameef, lubbuusaanii baraaruuf ijoolleefi ijoollee ijoolleesaanii qabatanii holqa keessa jiraataa akka jiran BBCtti himan.

Madda suuraa, Getty Images

Ibsa waa'ee suuraa,

Humni addaa Naannoo Amaaraa jalqabumaa raayyaa ittisa biyyaa waliin ta'uun lolarratti hirmaataa jiru (kuusaa keessaa)

''Maallaqan sabbata kiyyaarratti gudunfadhee tureen hiikee kenneef. Qabeenyaa kinya fudhatan. Amma ijoollee kiyya lamaafi ijoolleesaanii qabadheen holqa keessa jiraachaa jira,'' jedhan.

Aaddee Abrihaat baatii Sadaasa darbeetii eegalee qabeenyaafi loon ummata naannichaa akka fudhatameefi ammas baatii Adooleessaa irratti haleellaa fi saamichi haaraan eegalamuu dubbatan.

Maanguddoo waggaa 58 kan ta'an Obbo Abrihaam jiraataa magaalaa Adabaay akka turan ibsan.

Erga waraannii eegalee hanga har'aatti jiraattoota magaalicha irratti haleellaa raawwatamaa turuu kan dubbatan Obbo Abrihaam, Adooleessaa 21 irraa kaasee ammoo hidhattoonni haadholii ukkaamsuufi gurrasaaniitti qawwee qabuun maallaqaafi warqii fidaa jechuun dararaa jiru jedhan.

''Warqee kee bukoo keessa dhoksitee ta'a jechuun bukoo gadi naqu. Maallaqichas fudhachuun ijoolleefi dubartoota keenya irraa rifeensa haadanii deeman.''

Obbo Abirhaam hidhattoota shaniin miidhaa akka irratti raawwatame fi akka saamaman bulchiinsa naannichaatti beeksisan illeen furmaata homaa akka hinarganne ibsan.

Jiraataan magaalattii kan biraa Lubni Haayilaay gamasaanitiin, loon isaaniifi qarshiin kuma 50 akka jalaa fudhatame ibsuun, Magaalaa Humaraatti guyyoota shaniif hidhamuu dubbatan.

Qabeenyaan jiraattonni naannichaa saamamuun ajjeefamaa jiru kana jedhan lubni Haayilaay, naannichaa baqachu barbaadan illeen milishoota Amaaratiin dhorkamuu ibsan.

Gara waajjira bulchiinsaa yoo deemuu, ''barbaadaa kan turre si miti jechuun na reeban.

''Maallaqa kiisii kiyyya keessa ture birrii 5,500 fi bilbila harkaa kiyyaa fudhachuun, kaadiree waan taateef 'maallaqa fidi' jechuun tokkoo haaduun yoo na waraanu, kan biraa 'dhiisi' jedhee harka koo duubatti na hidhanii namoota biraa sagal waliin ifatti gara Humaraatti nu geessan,'' jedhan.

Mana hidhaatiis birri kuma 200 kanfaluun bahu dubbatu.

Naannoo Amaaraatti ittigaafatamaan biiroo Nageenyaafi Tikaa Dr Sammaa garuu, ''lixa Tigraay kan jedhamu kan naannoo Amaaraatii qabame hinbeeku,'' jechuun, haleellaa jiraattoota naannichaa kan ta'an saba Tigree irra gahee irratti odeeffannoo akka hinqabne ibsan.

''Eenyuummaa kiyyaan qabeenyaan koo saamamee, miidhaan narra gaheera kan jedhu yoo jiraate gara koo dhufe iyyachu danda'a. Tarkaanfii seerrii hayyamu ni fudhanna.

''Hanga ammaatti garuu odeeffannoonis ta'e himannaan dhimma kanarratti dhiyaate hinjiru,'' jedhan.

Hidhaa fi saamicha

Magaaloota Humaraa, Idiriis fi Adabaay keessatti dhalattoonni Tigraay jumlaan hidhaman jiraachuu, ijoolleefi haadha warraasaanii irraa miidhaan saalaa raawwatamuu fi qabeenyaan isaanii saamamu akkasumas deeggarsi qaqqabaaf kan hinjirree namoonni baayyeen jiraachuu himu.

Obboo Hagoos jiraataa magaalaa Adabaayiiti.

''Magaalattiitti namoonni baay'ee dararamaa kan jiran yoo ta'u, soreessoonni ajjeefamaniiru. Tokko tokkoo bakka reeffi jiru dhaqanii fudhachuuf hanga birrii kuma 300 yoo kanfaltan malee akka isaaniitti isin ajjeefna,'' jechuun akka isaan doorsiisan himatu.

Dararama irra gahu bulchiinsi naannichaa waan hindhageenyeefu loltoota Ertiraa naannichatti argamaniitti himachu Obbo Hagoos dubbataniiru.

Rakkinicha furuuf wayita yaalaniitti garuu hidhattoonni naannoo Amaaraa ''isiin hinilaalatu'' jedhuun jedhan.

Haata'u malee, Dr Sammaa Xirunaah iddoowwan jedhaman kanneeniiti gochaan dararaa akkasii raawwatameera jedhamun dogongora akka ta'eefi waajjirasaaniitti kan iyyate akka hinjirre ibsu.

''Ummanni Tigraay Humaaraafi Walqaayiti qofaa miti kan jiraatu. Finfinnee, Gondar fi Baahirdaariis ni jiraata,'' jechuun mormu.

Madda suuraa, AFP

Ibsa waa'ee suuraa,

Taankii lola waraana motummaa fi humnootii TPLF jidduutti gaggeefameen gubate Magaalaa Humaraa, itoophiyaa Bitooteessa 3, 2021

Gama biraatiin ammoo, jiraattoonni lixa Tigraay miidhaan saalaa akka irratti raawwatamu dubbatu.

Dubara waggaa 14 kan taate Beetelihem magaalaa Humaraatti ALI Adoolessa 14, 2013 hidhattoota sadiin akka gudeedamteefi guyyoota lamaan booda maatiinshee daandii irratti kuftee akka argatanii kaasan ibsite.

Yeroon wallaansaa akka hinarganneefi amma socho'u akka hindandeenye dubbatti.

Obbo Bariihu Ayinee mucaan isaanii guddattuun gudeedamu dubbatu.

''Adooleessaa 19 galgala sa'aatii afur irratti dhufuun jalqaba maallaqa fidaa jedhanii nu reeban. Maallaqa waan hinqabneef bilbilaafi qabeenyaa biraa fudhatanii deeman.

''Osuma maatii waliin mana keessa jirru haadha warraa kiyya hidhan. Ana manaa na baasan. Isaan booda intala koo kan waggaa 15 gudeedan,'' jechuun dubbatan.

Isaan booda lubbuu keenya baraaruuf jecha miseensa maatii torba qabatanii gammoojjii keessa akka jiran ibsu.

Dhaabbanni Aminastii Intarnaashinaal gabaasa baatii darbe baaseen, loltoonni Itoophiyaafi Eritraa, miseensoonni milishoota Amaaraa dubartoota ulfaafi shamarran ol guddatan osoo hinhafne miidhaa saalaa irraan gahaa jiraachu ibsan.

Haata'u malee, motummaan Itoophiyaa haalli ragaan itti walitti qabame kan gaaffii kaasuufi kan harbeeffameedha jechuun kuffiseera.