Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, yoxsa Azərbaycan Demokratik Respublikası?

AXC Milli Şurasının Tiflisdə Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsinin elanı Fotonun müəllifi Wikipedia
Image caption AXC Milli Şurasının Tiflisdə Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsinin elanı

1918-ci ildə yaranmış Azərbaycan dövlətinin əsl adı nə olub - Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, yoxsa Azərbaycan Demokratik Respublikası?

Bəzi tarixçilər ADR, bəziləri AXC yazır. Bəs bunların hansı düzdür?

BBC Azərbaycanca bunu o dövrü tədqiq edənlərdən soruşub.

____________________________________________________________________

Altay Göyüşov (tarixçi alim):

Hər ikisi düzdür. Əslində, o dövrün sənədlərində "Azərbaycan Cümhuriyyəti" kimi qeyd edilib. Ancaq respublikanın demokratik olması "İstiqlal" bəyannaməsində xüsusi olaraq qeyd edilir.

Bəyannamənin 2-ci maddəsində göstərilir ki: "Müstəqil Azərbaycan dövlətinin şəkili-idarəsi Xalq Cümhuriyyəti olaraq təqərrür ediyor".

Sonrakı maddələrdə də "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti" deyə təkrar olunub.

Rus dilinə isə "Azerbaydjanskaya Demokratiçeskaya Respublika" kimi tərcümə edildi və qısadılmış ADR yazıldı. O dövrdə bəzi sənədlər, yazışmalar rus dilində aparılırdı. Onda AXC-ni ADR kimi qeyd edirdilər. "Cumhuriyyət" sözünü "respublika", "xalq" sözünü isə "demokratiya" kimi tərcümə etmişdilər.

Fotonun müəllifi Prezident Kitabxanası
Image caption İstiqlal bəyannaməsinin fransızca mətnində AXC Demokratik Respublika kimi tərcümə olunur

_____________________________________________________________

Cəmil Həsənli (tarixçi alim):

"Respublika" sözü kimi o dövrdəki Azərbaycan-türk dilində "Cümhuriyyət" işlənirdi. Sovet dövründə cümhuriyyət sözü leksikondan çıxdı.

O cümlədən, sovet dövründə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti haqqında yazılan kitabların, məqalələrin əksəriyyəti rus dilindədir.

Rus dilində yazıldığı üçün AXC də ADR kimi qeyd edildi və beləcə, ictimai fikirdə daha çox qaldı.

Amma Cümhuriyyətin ərəb əlifbası ilə yazılmış ilk sənədində dövlətin adı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti kimi göstərilib.

________________________________________________________________

Image caption Azərbaycanın nümayəndə heyətinin prezidenti Əlimərdan Topçubaşovun Paris Sülh Konfransına ünvanladığı məktublarda Azərbaycanın adı fransızca Azərbaycan Respublikası olaraq yazılıb

Şirməmməd Hüseynov(jurnalist-tədqiqatçı):

Dövlətin adı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətdir, sənədlərdə bu cür göstərilib. Vaxtilə rus dilinə düzğün tərcümə edilməyib.

İndi təsəvvür edin, Çin Xalq Respublikası var, kim onu "Kitayskaya Demokraticeskaya Respublika" adlandıra bilər? Tərcümə edilir: "Kitayskaya Narodnyaya Respublika".

Heydər Əliyevin vaxtında televiziya ilə çıxış elədim, dedim ki, Azərbaycanda ADR adında dövlət olmayıb.

Heydər Əliyev Milli Arxiv İdarəsinin o vaxtkı rəhbəri Ataxan Paşayevi yanına çağırıb ki, orijinalı mənə gətirin. İstiqlal bəyannaməsini ona aparıblar, oxudub ki, orda dövlət Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti adlandırılır.

Ondan sonra dedi ki, bəs niyə Demokratik Respublika adlandırırsız. Bundan sonra onun AXC ilə bağlı sərəncamlarında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yazıldı.

Hesab edirəm, dövlətə nə ad veriblərsə, o adla da adlandırılmalıdır.

Bu barədə daha geniş