Emin Milli: “Mən İlham Əliyevlə də, hakimiyyətlə də işləməyə hazıram, əgər...”

Video açılmırsa YouTube-dan izləyin.

Sual Vaxtı Youtube proqramında Səadət Akifqızının bu dəfə qonağı Meydan Tv-nin keçmiş rəhbəri Emin Millidir.

Fotonun müəllifi Emin Milli

- Emin bəy, deyəsən, yoqa ilə məşğul olmağa başlamısınız. Çünki son günlər ancaq pozitiv ruhda, sevgi dolu ictimai-siyasi mesajlar yazırsınız.

- Bilmirəm, məni kim yoqa ilə məşğul olan görüb. Ömrümdə cəmi 3-4 dəfə yoqa ilə məşğul olmuşam. Açığı, uzun müddətdir yoqa ilə məşğul olmuram, sonuncu dəfə nə vaxt məşğul olduğum yadımda deyil. İdmanla məşğul oluram, çoxlu kitablar oxuyuram, istirahət edirəm. Yoqa ilə çox istəyərdim ki, məşğul olum, amma nəsə başım hələki idmana qarışıb. Mən qaçıram, yəni hələ əzələlərimin "islahatı" ilə məşğul oluram.

-Bu sevgi dolu ictimai-siyasi mesajların mənbəyi idmandanmı gəlir?

- Xeyr, bu sevgi dolu mesajlar ilk növbədə həyat təcrübəsidir, bilirsiniz ki, uzun illər çoxtərəfli fəaliyyətim olub. İstər həbsdən əvvəl, istərsə də həbsdə, London universitetində təhsil alanda, ondan sonra həm praktik, həm də akademik olaraq...

Müxalifətin, vətəndaş cəmiyyətinin içindən, Azıərbaycan xalqının bütün tarixini, bütün bu gününü təhlil edərək mən belə bir mərhələyə gəlib çatmışam. Mən həm çox pozitivəm, həm də çox praqmatikəm. Çalışıram ki, reallığı olduğu kimi görüm və ona uyğun da gələcəkdə fəaliyyətimi davam etdirim. Cəmiyyət üçün, xalq üçün uğurlu layihələr təqdim edim.

-Son statusunuza toxunmaq istəyirəm. "İlham Əliyevdən də, Əli Kərimlidən də, hökumətdən də, müxalifətdə olan müxtəlif insanlardan da həyatımın müxtəlif anlarında nifrət ifadə etdiyimə görə üzr istəyirəm. İllər keçdikcə, həyat təcrübəsi artdıqca anlayırsan ki, tənqidin içində də nifrət olanda bu qurucu yox, dağıdıcı rol oynayır.

Ədalət naminə nifrət belə çox təhlükəli ola bilər. Ölkəmizdə o qədər nifrət var, o qədər etibarsızlıq var ki, mən artıq bu nifrətin içində boğuluram. Hamımız boğuluruq. Amma çıxış yolu tapa bilmirik. Hakimiyyət yalnız islahatlara getsə, bizi də, özünü də xilas edə biləcək.

Müxalifət isə heç nəyə baxmayaraq nifrətə qalib gələ bilsə, bu xalqı bir neçə addım irəliyə apara biləcək". Sitatınızı bir fotoyla paylaşmısınız. Şokolad kafesi. Bunun altında olan mesaj nədir? Yəni dilinizi şirin edin! Bunumu vurğulamaq istəmisiniz?

-Xeyr, sadəcə orda köhnə bir kreslo var idi və mən orda oturmuşdum. Kafedəydim, kofe içirdim. Azərbaycan haqqında düşünürdüm. Azərbaycanda biz hansı dəyişiklikləri edə bilərik. Xalq kimi, cəmiyyət kimi, dövlət kimi necə qabağa gedə bilərik, bu haqda düşünürdüm. Sadəcə şəkili paylaşdım ki, kafedə oturmuşam və belə fikirlərim var. Və burda belə deyim, əlavə məna axtarmağa ehtiyac yoxdur. Əsas orda yazılan fikirlərdir, şəkil deyildi.

- Niyə birdən-birə qərara gəldiniz ki, bu ölkədə çatışmayan şey sevgidir. Xalq Əli Kərimllini də, İlham Əliyevi də sevsə, hakimiyyətlə Əli Kərimli də bir-birini sevsə çıxış yolu tapılacaq? Sizcə bir-birinə zidd qütblər bir-birini sevə bilərmi?

- Məncə, sevmək mümkndür. Demirəm ki, çıxaq küçələrə ağacları qucaqlayaq, buddist mənasında mən sevgı haqqında düşünmürəm. Amma hesab edirəm ki, Azərbaycanda bu gün o qədər ağır, o qədər qəzəbli, o qədər nifrətlə dolu bir ictimai-siyasi vəziyyət var ki...

İnsanların üzü gülmür, hamı elə bil ki , dalana dirənib. Heç kim bilmir biz bu dalandan necə çıxa bilərik. Və mən düşünürəm ki, İlham Əliyev son vaxtlar atdığı müsbət addımları atmağa davam etsə, bu, yaxşı olar. Məsələn, bütün siyası məhbusları azad etsə, Əli Kərimlinin pasportunu versə, Azərbaycanda ciddi iqtisadi islahatlara başlasa, bu, yaxşı ola bilər.

Elə bir islahatlara ki, bunu Azərbaycanda hamı görsün: istənilən şəxs, istərsə azərbaycanlı, istərsə xarici vətəndaş Azərbaycana gəlib investisiya qoya bilər, pul qazana bilər, iş yerləri aça bilər. Ölkə, dövlət zənginləşə bilər. İndi kimin pulu var, onlar da zənginləşə bilər. Yəni bu, hamının maraqlarına uyğun ola bilər.

Hesab edirəm ki, bu, mümkündür. İlham Əliyev, bu hakimiyyət bunu heç olmasa öz maraqlarını düzgün dəyərləndirərək edə bilərlər. Və bununla da heç də öz hakimiyyətlərinə təhlükə yaratmayacaqlar. Mən hesab edirəm ki, bu, vacib bir məqamdır. Çünki düşünmürəm ki, İlham Əliyev hakimiyyətinə bu gün təhlükə yaradan hansısa bir islahata getsin.

O biri tərəfdən isə bu, o demək deyil ki, Azərbaycanın Almaniya kimi bir respublikaya çevrilməsini və ya Azərbaycanda hər bir vətəndaşa bütün siyasi və iqtisadi azadlıqların verilməsini istəmirəm. Mən də bunu istəyirəm, hamıdan çox bunu mən istəyirəm. Amma Azərbaycanın siyasi reallığına bu, uyğun deyil.

Ona görə düşünürəm ki, İlham Əliyev, bu hakimiyyət öz maraqlarına, ehtiyaclarına görə hansı addımları ata bilər ki, bu onlara da xeyir olsun və bütün xalqa da, cəmiyyətə də, müxalifətə də. Mən bunu düşünürəm və bunu da əsaslandıra bilərəm. O ki qaldı müxalifətə, mən yenə deyirəm Əli Kərimlidən də üzr istədim. Yeri gəlmişkən, Elçibəyin ruhundan da üzr istəmək istəyirəm.

Çünki mən gənc vaxtlarımda bir neçə il bundan qabaq, Elçibəy, İsa Qəmbər, Heydər Əliyev, İlham Əliyevlə bağlı, yəni siyasətdə olan, istər hakimiyyətdə, istərsə də müxalifətdə olan insanlara qarşı çox aqressiv idim, nifrət çox idi. Bir çox məsələləri anlamırdım. Amma təcrübə artdıqca, yaş artdıqca insanın dünyagörüşü genişlənir.

Sən 10-50 nəfəri idarə etdikdən sonra başa düşürsən ki, insanları idarə etmək nə qədər çətindir. Azərbaycan kimi ölkədə bu ,nə qədər çətindir. Və mən yenə deyirəm, onların hamısından üzr istəmişəm və üzr istəyirəm. Mən başa düşürəm ki, hansı qütblərdə olsaq belə biz hamımız azərbaycanlıyıq və bizim bir vətənimiz var. Və biz gərək birlikdə irəliyə gedək. Müxalifətin işlərini mən çox dəyərləndiriəm. Başa düşürəm ki, Azərbaycan kimi avtoritar bir ölkədə müxalifət olmaq çox çətin və çox ağırdır.

Yəni mən özüm həbsdə olmuşam, çoxlu insanlar həbsdə olub. Bu gün bizim dostlarımız, məsələn, bizimlə əməkdaşlıq edən jurnalist Əfqan Muxtarlı və bir çox başqa jurnalistlər, Seymur Həzi və başqaları həbsdədir. Mən də istəyirəm ki, əslində bu hakimiyyət onları azad etsin. Və başa düşürəm ki, bütün bu insanlar uzun illərdi çox böyük qurbanlara gedirlər, əziyyət çəkirlər. Və mən onların bu əziyyətini, qurbanlarını həm alqışlayıram, həm də çox yüksək dəyərləndirirəm. Hesab edirəm ki, özüm də o insanların içindəyəm, mən də son illər çox qurbanlar vermişəm. Amma hesab edirəm ki, müxalifət də öz yanaşması barədə düşünməlidir.

Mən bunu yazmışam: 3 ay, 4 ay mitinqə icazə gözləmək... yenə deyirəm, bunu sevinərək demirəm... Amma fakt budur ki, bu gün Azərbaycan müxalifəti, Milli Şura, AXCP o qədər zəifdir ki, onlar məcburdular, onlara təqdim edilən şəhərin mərkəzindən uzaq bir yerdə yığışıb öz etirazını bildirmək üçün hakimiyyətin icazəsini gözləsinlər. Yenə də deyirəm, buna sevinmirəm. Amma bu, faktdır. Bu gücün nisbətini göstərir və bunu görməmək, təhlil etməmək mümkün deyil.

Bunu xüsusilə ictimai-siyasi mənada aktiv olan insanlara aid edirəm. Əbəttə ki, düşünmək lazımdır ki, Azərbaycan şəraitində başqa hansı strategiyalar, taktikalar işləyə bilər. Əgər onlar hesab edirlərsə ki, bu işləyir, təsiri var, onların tərəfdarları artır, istədikəri kimi insanları toplayıb mübarizəyə apara bilirlərsə, qoy etsinlər və biz də onlara əl çalaq. Amma fakt budur ki, bu alınmır. Başqa siyasi strategiyalar, taktikalar mən hesab edirəm ki, daha uğurlu ola bilər və əslində belə strategiyalar, taktikalar var.

Düzdür, radikal mövqedə duran insanlar buna gülə bilərlər, bunu ciddi qəbul etməyə bilərlər. Amma dünyanın tarixi göstərir ki, radikal ritorika ilə danışanlar dəyişir ölkəni, yoxsa fərqli ritorika ilə danışanlar. Tarixdə bunun çox fərqli misalları olub. Ona görə mən bu gün Azərbaycan reallığını təhlil edib özüm düzgün bildiyim yolu davam etdirəcəm. Heç kimi də buna məcbur etmirəm.

Milli Şuraya və yaxud Əli Kərimliyə deyə bilmərəm ki, siz çəkilin, REAL kimi olun və ya İlqar Məmmədov və ya Erkin Qədirli kimi olun. Və yaxud gəlin girin hökumətə və ya hökumətlə əməkdaşlıq edin. Mən bunu heç kimə deyə bilmərəm. Hesab edirəm ki, mən bu reallığı dəyərləndirib yeni bir iş qurmaq istəyirəm, yeni fikirlər, yeni layihələrlə ortalığa çıxmaq istəyirəm. Və mən bu haqda hələ düşünürəm, bu nə olacaq.

Amma dəqiq bilirəm ki, o yolnan işimi davam etdirmək istəmirəm, cünki o sahədə də 5-6 il çalışdım və o sahədə də , yəni azadlıq, demokratiya sahəsində Azərbaycanda ən böyük töhfələrdən birini də mən verdim. Meydan TV kimi müstəqil, güclü azad medianı qurdum və bunu mən tək etmədim, komandamızla etdik. Komandamız da var və bu işi davam etdirəcək. Amma şəxsən mən istəyərdim ki, bundan sonra başqa işlərlə məşğul olum.

- Siz müxalifətin mitinq keçirə bilmədiyini, hələ də icazə gözlədiyini onun zəifliyi kimi vurğulayırsınız. Müxalifət qarşıdurmayamı getməlidir?

- Mən heç kimi qarşıdurmaya səsləmirəm, əksinə mən təklif edirəm ki, biz reallığı olduğu kimi görək. Sizcə, icazəni gözləmirlər? Gözləyirlər də, düzdürmü. Yəni mən faktı təsdiq edirəm.

- Siz icazəni gözləməyi onların zəifliyi kimi, yəni bir nəticəyə nail olmamaq kimi qiymətləndirmək istəyirsiniz.

- Əlbəttə, hesab edirəm ki, Azərbaycanın bu günkü reallığında müxalifət hakimiyyətdən bir neçə dəfə xahiş edir ki, mitinq keçirsin. Hökumət bu icazəni vermir və müxalifətin bir hissəsi gözləməkdə davam edir. Bu, fakt olaraq, əlbəttə ki, zəiflikdir. Bu, bir sirr də deyil. Bunu hamımız görürük, bunu müxalifət özü bilir. Bunu hakimiyyət görür, xalq görür. Yəni bu faktdır və mən bunu sevinərək demirəm.

- Amma müxalifət təmsilçiləri hesab edirlər ki, əslində 19 yanvara qədər çox rahatlıqla Məhsul stadionunda mitinq keçirdiklər halda, məhz 19 yanvardan sonra icazə ala bilməməkləri, hakimiyyətin icazə verməməyi müxalifətin bazasının daha da aktivləşməsi kimi qiymətləndirilir.

-Hesab edirəm ki, müxalifətin bazası Azərbaycanda genişlənəndə və böyüyəndə bunu biz hamımız küçələrdə görəcəyik. Mən bütün müxalifətdə mübarizə aparan insanlara çox yüksək qiymət verirəm. Bu insanlar çox dəyərlidirlər, dəyərli bir iş görürlər. Amma hesab edirəm ki, Azərbaycan reallığında bu gün Azərbaycan xalqı, yəni azərbaycanlıların tam əksəriyyəti, milyonlarla azərbaycanlı qıraqda durur, neytraldır, qorxur, susur.

Hər hansısa siyasi müxalifəti dəstəkləmirlər. Bu dəstək yalnız o vaxt olacaq ki, əgər Azərbaycanda aylarla insanların maaşları verilməsə, insanlar həqiqətən də ac olsalar, onda artıq bu sosial partlayış baş verəcək və insanlar axışacaq küçəyə. Və onlar baxmayacaq orda Əli Kərimi və ya İlqar Məmmədov durub. Yəni orda yeni liderlər də əmələ gələcək, yeni qüvvvələr də ortaya çıxacaq.

Hesab edirəm ki, bu, Milli Şuranın mitinqlərin icazəsini gözləməsiylə baş verməyəcək, bu, neft qiymətlərinin aşağı düşməsi, neft hasilatının aşağı düşməsiylə baş verəcək. Yəni bu cür proseslərlə belə bir vəziyyət yarana bilər uzun illər. Mən düşünürəm ki, bu, ən azı 7-8 ildən sonra baş verə bilər.

Hesab edirəm ki, bu gün hakimiyyətin müəyyən qədər vaxtı var ki, öz maraqları, öz ehtiyaclaı üçün islahatlara getsin. Mən bu gün müxalifətdə elə bir güc, elə bir qüvvə görmürəm ki, Azərbaycanı dəyişiklərə döğru apara bilsin. Hal-hazırda bu, yoxdur, bu, reallıqdır.

- Əslində sizin fikrinizcə, iqtidarın daha güclü olması, müxalifətin zəif olması fikrini gücləndirməklə, bu hakimiyyətə heç cür batmaq olmaz fikrini yeritməklə kimlərinsə, məhz bu cür qavranılmasını istəyənlərin çörəyinə yağ sürtmürsüzmü?

- Boks üzrə dünya çempionu durur qarşınızda və onun qarşısında az yaşlı bir uşaq durur. Aydın məslədir ki, dünya çempionu bu uşaqdan daha güclüdür. Yəni mən indi o çempionun qohumu da olsam, düşməni də olsam reallığı olduğu kimi görməliyəm və deməliyəm.

Və mən çox təəssüf edirəm ki, mənim bu sözlərimi başqa səmtə yönəltmək istəyənlər var. Siz deyirsiniz ki, mən təsir edirəm, amma Azərbaycanda insanların tam əksəriyyəti bunu düşünür, düşünüb, bu gün də belə düşünür və sabah da belə düşünəcək. Mən hətta sizə deyərdim ki, müxalifətin içində insanların əksəriyyəti də belə düşünür. Yəni kim ki reallığı görür,bunu düşünür. O başqa məsələdir ki, mən mübarizə apramışam, müxalifətdə olan başqa insanlar mübarizə aparır, bundan sonra mübarizə aparacaq.

Amma gücün nisbətini burda sual altına qoymaq düzgün yanaşma deyil və yalan danışmaq olardı. Biz heç vaxt deyə bilmərik ki, Milli Şura bu gün bu hakimiyyətdən daha güclüdür. Çünki güc elə bir məsələdir ki, güc ortalığa qoyulur. Yəni bu güc bu gün ortalıqda olsaydı, Əli Kərimli, Milli Şura və ya REAL Partiyası bunu ortalığa qoyardılar. Amma bu gün bu güc yoxdur. Güc, ordu, polis, milyardlarla pullar hakimiyyətin əlindədir. Və bu faktdır, bunu necə danmaq olar. Şəxsən bunu anlamıram.

- Emin bəy, müşahidəçilər, ekspertlər, təhlilçilər, jurnalistlər xüsusilə yanvar ayından bəri yazırlar ki, son 15 il ərzində Azərbaycanda hakimiyyətin xalqa qarşı davranışında fərqli nüanslar görünür. Bu 15 ildə ilk dəfə müxalifətin əlinə Avropa İttifaqı ilə sazişə görə yenidən bir şans düşüb ki, Azərbaycanda siyasi azadlıqları dilə gətirsin, bununla bağlı hansısa bir mühitin yaranmasına çalışsın. Bilirsiniz ki, Avropa İttifaqı ilə sazişlə bağlı Qərb ölkələri ölkədə insan haqqlarının qorunmasına, müəyyən siyası azadlıqlar istiqamətdə tələblər irəli sürüblər.

- Mən sizinlə və bu dəyərləndirmə ilə razı deyiləm. Bu barədə yazmışam və demişəm. Azərbaycan hökuməti bu günə qədər çoxlu sazişlər imzalayıb. Uzun illər bundan əvvəl Avropa Birliyi ilə Azərbaycan arasında imzalanmış əməkdaşlıq və tərəfdaşlıq -Partnership Corparation Agreement-in implementasiya üzrə layihəsində bir il ərzində işləmişəm. Sazişlər nə deməkdir, orda necə yüksək sözlər yazılır və o sözlər necə hec vaxt həyata keçmır, bunu öz təcrübəmdə görmüşəm.

Mənə bu gün şəxsən çox gülməli gəlir ki, Azərbaycanın guya aparıcı siyasətçiləri tam ciddiliklə bunu gözləyirlər ki, guya Avropa Birliyi ilə Azərbaycan arasında saziş imzalanacaq və əgər orda demokratiya ilə, azadlıqla bağlı məsələlər öz yerini tapsa, Azərbaycan hökuməti buna riayət edəcək. Bu, çox gülməlidir. Bu reallığın tam inkarıdır.

Mən demirəm ki, bu, ora salınmasın, salınsın, sazış də imzalansın. Avropa Birliyi ilə Azərbaycan arasında gedən danışıqlarda problem yaradan məsələ demokratiya, azadlıq söhbəti deyil. Əminəm ki, burda söhbət azad ticarətdən gedir, ticari-iqtisadi əlaqələrdən gedir. Avropa Birliyi özünə daha çox imtiyazlar almaq istəyir.

Azərbaycan hökuməti bununla bağlı bir alver edir, yəni məsələ budur. Yenə də deyirəm, mən buna qarşı deyiləm. Əksinə, bu sazişi, bu sazişə salınan azadlıqla, demokratiya, azad seçkilərlə bağlı müddəaları da alqışlayıram. Amma bunu Azərbaycan xalqına belə təqdim etmək, yəni guya İlham Əliyev Avropa Birliyindən, Avropa Şurasından qorxur və buna görə də hansısa müsbət addımlar atır... Şəxsən mən düşünürəm ki, İlham Əliyevin və bu hakimiyyətin son müsbət addımlarının Avropa Birliyi ilə bağlayacaqları sazişlə heç bir əlaqəsi yoxdur.

Burda söhbət başqa məsələdən gedir. Yenə də deyirəm, neftin qiymətinin aşağı düşməsi, hasilatın aşağı düşməsi, bu proseslərin gələcəkdə, növbəti illərdə davam etmə ehtimalının yüksək olması və Azərbaycan hakimiyyətinin, Azərbaycan dövlət büdcəsinin gəlirlərinin getdikcə azalması artıq elə bir vəziyyət yaradıb ki, İlham Əliyev və bu hakimiyyət əvvəlki kimi Azərbaycanı idarə etmək mümkün olmadığını anlayır. Buna görə də onlar düşünürlər ki, bəlkə biz hansısa islahatlara gedək. Bəlkə biz nəsə dəyişək.

Bu mənim təhlilimdir, mənim baxışımdır. Hesab edirəm ki, bu gün nə İlham Əliyevin, nə də bu hakimiyyətin hansısa geniş strategiyası hələki yoxdur. Onlar yalnız bir neçə müsbət addımlar atıblar. İctimai rəyi yoxlamağa çalışırlar. Yeri gəlmişkən, məni çox ittiham edirlər ki, guya mən demişəm ki, Azərbaycanda islahatlar gedir.

Mən belə şeyi heç vaxt deməmişəm. Mən hesab etmirəm ki, bir neçə müsbət addım ciddi islahat deməkdir. Xeyr. Bu, yalnız bir neçə müsbət addımdır. Amma ciddi islahatlar olacaq-olmayacaq, bunu hələ heç kim bilmir. Və mən hətta əminəm ki, Ilham Əliyev və onun bugünkü komandası da dəqiq bilmir ki, onlar islahatlara gedəcəklər, yoxsa getməyəcəklər. Bu, kövrək müsbət addımlardır.

Mən bu vəziyyəti təhlil edərək düşünürəm ki, bu gün hakimiyyətin ehtiyacı var və vəziyyəti düzgün dəyərləndirsələr, islahatlara getmək, xüsusilə də iqtisadi açılıma getmək bunların maraqlarına uyğun ola bilər. Eyni zamanda Azərbaycanın maraqlarına uyğun ola bilər.

- Demək ki, bayaqdan böyük güc kimi təqdim etdiyiniz hakimiyyət o qədər də güclü deyilmiş. Dediniz ki, Azərbaycan hakimiyyəti azı iki devalvasiya keçdi və ölkə müəyyən problemlər yaşadı. Və gələcəkdə belə problemlər artıq qaçılmaz deyil.

Çünki Azərbaycan nefti daimi deyil. Bunun tükənmə müddəti ola bilər, tükənməmişdən də neftin qiyməti dünya bazarında oynaya bilər. Ona görə də Azərbaycan hökuməti bəzi islahatlara getmək fikrindədir. Yəni burdan çıxış edərək deyirəm ki, sizin belə güclü təqdim etdiyiniz hakimiyyətin demək gücü o qədər də dayanıqlı deyilmiş. Yəni bir neftin qiyməti ilə o dayanıqlıq sarsıla bilərmiş.

- Bu mənim ən çox oxuduğum və sevimli mövzularımdan biridir. Ümumiyyətlə siyasi-iqtisadi dəyişiklər necə baş verir, mən uzun illər bunu oxumuşam. Avropada bu necə baş verib. Latın Amerikasında, Afrikada, Asiyada. Yəni bir il Londonda bunu oxumuşam, həbsdə bununla bağlı çoxlu kitablar oxumuşam.

Öz həyat təcrübəm var. Hökumətdə işləyən bir çox insanları mən həmişə tanımışam, istər-istəməz mənə hansısa məlumatlar, söhbətlər çatıb. Müxalifəti içindən tanıyan bir insanam. Yəni Azərbaycan xalqını tanıyan bir insanam, cünki Azərbaycanın demək olar ki, bütün regionlarında olmuşam. Həbsxanada olanda da, bütün regionlardan olan cinayətkarlarla çox sıx təmasda olmuşam. Bütün bunları izləyən, təhlil edən bir insan kimi istəmirəm ki, Azərbaycan nəyin bahasına olursa olsun dəyişsin. Yəni bunun tərəfdarı deyiləm.

Çünki bunu biz 90-cı illərdə gördük. Biz gördük ki, əgər dövlət, yəni hakimiyyət keyfiyyətsizdirsə, orda islahatlar yoxdursa, cəmiyyətin, dövlətin, millətin içində hansısa iqtisadi bir inkişaf yoxdursa, müəyyən bir səviyyəyə çatmayıbsa, dövlər bürokratiyası, nazirliklər, onların idarə olunması, müəyyən bir səviyyəyə çatdırılmayıbsa birdən birə.... Misal üçün, bu gün İlham Əliyev getsə hakimiyyətdən, bir çox insanlar elə bilir Azərbaycanın bütün problemləri həll olunacaq. Mən şəxsən belə hesab etmirəm.

Mən hesab edirəm ki, bizim hamımızın 5-7 şansı var. Həm xalqın, həm hakimiyyətin, həm müxalifətin şansı var ki, biz islahatlar edək birlikdə və nə vaxtsa hakimiyyət dəyişəndə hansısa bir bünövrə olsun. Bu mənim istəklərim də deyil, bu mənim fantaziyam da deyil.

Yenə də deyirəm, mən belə düşünürəm ki, bütün oxuduqlarımın nəticəsində belə qənaətə gəlmişəm ki, dövlət bürokratiyasının keyfiyyəti nə qədər yüksək olsa, iqtisadiyyatın səviyyəsi, yəni açıq iqtisadiyyat... yəni biz 5-10 il buna şərait yaratsaq , orta sinfin formalaşmasına təkan versək, bunu hakimiyyət olaraq, müxalifət olaraq, xalq olaraq qəbul etsək, bu proses bu şəkildə getsə onda nə vaxtsa hakimiyyət dəyişəndə, o demokratik dəyişikliklər dayanıqlı olacaq.

Bununla bağlı çoxlu akademik araşdırmalar var, bu mənim hansısa şəxsi subyektiv fikrim deyil. Bu akademik cəhətdən araşdırılmış təcrübəyə malik olan bir nsanların gəldiyi nəticədir. Mən Azərbaycanı və bir çox ölkələri təhlil edərək bunu düşünürəm ki, biz islahatlar yolu ilə getsək və ondan sonra hansı anda dəyişsək, demokratik sistemə keçsək, bu daha dayanıqlı olacaq.

Yoxsa ki, tarixdə kasıb dövlətlər, yəni dövlət institutları güclü olmayan hakimiyyətlər dəyişəndə, gedəndə, hər şey dağılanda onların yerinə hansısa populist demokrat liderlər də gələ bilər. Onlar ya bir-iki ilə hakimiyyətlərini itirirlər və onların yerinə daha da qəddar dikator gəlir və ya özləri, o populist liderlər məcbur olurlar diktatora çevrilsinlər. Yəni bunun tarixdə misalları çoxdur.

Ona görə mən bütün bunları təhlil edərək, mənim mövqeyim budur. Heç kimi dəvət etmirəm ki, mövqeyimi alqışlasın və mənim kimi düşünsün. Amma mənim kifayət qədər həyat təcrübəm var, oxuduğum kitablar, məqalələr var. Və mənim təhlil etmək qabiliyyətim var və bu vəziyyəti belə qəbul edirəm. Çox istəyərdim ki, hakimiyyət xüsusilə, açıq iqtisadi açılıma getsin. Öz maraqlarına və xalqın maraqlarna görə.

- Bu iqtisadi azadlığa getmək onun maraqlarını pozmayacaqmı?

- Düşünürəm ki, qısa müddətdə, əlbəttə ki, istər İlham Əliyev, istər onun ətrafında olan insanlar hansısa gəlir mənbələrini itirəcəklər. Çünki azad rəqabət olsa, yəni istənilən Azərbaycan vətəndaşı və yaxud xarici investor Azərbaycana gəlsə və istənilən sahədə biznes aça bilsə, iş yerləri aça bilsə və başlasa pul qazanmağa və məhkəmələr də bu iqtisadi azadlıqları müdafiə edə bilsələr, əlbəttə ki, indiki oliqarxlar, əlində maliyyə mənbələri olan insanlar qısa müddətli uduzacaqlar.

Amma orta və uzun müddətli onlar bundan xeyir görəcəklər. Niyə xeyir görəcəklər? Çünki kapital həmişə kapital gətirir. Yən sən yeni qaydalara uyğun olaraq çoxlu pulun varsa , sən o pulu istəyir Azərbaycanda, istərsə də dünyada qazanmağa davam edəcəksən. Sən daha ağıllı, daha bacarıqlı insanları işə götürəcəksən və onlar o işləri sənin üçün quracaqlar. Burda heç bir problem olmayacaq. O biri tərəfdən isə əlbəttə ki, daha çox iş yerləri açılacaq.

Cəmiyyət varlansa, Azərbaycanda daha çox bizneslər olsa, daha çox iş yerləri açılsa, bunlardan daha çox büdcəyə vergi gələcək. Yəni büdcəmiz zənginləşəcək. Büdcədə olan gəlirlərin hesabına Azərbaycan hökuməti sosial siyasətini gücləndirə biləcək. Yəni hamı bundan xeyir görəcək və yenə də deyirəm, əgər iqtisadi cəhətdən, sosial cəhətdən Azərbaycanda yalançı yox, imitasiya xarakterli yox, ciddi islahatlar getsə hakimiyyət də bundan qazanacaq, Azərbaycan xalqı da.

Əlbəttə ki, mən istəyərdim ki, hakimiyyət tam həm iqtisadi, həm də siyası açılıma getsin. Bu mənim şəxsi xəyalımdır, fikrimdir. Bu 100 ildə, 50 ildə baş verməyə bilər. Amma hakimiyyət öz maraqları nöqteyi nəzərindən çıxış etsə və bunu etsə, açıq çəmiyyətə bəyan etsə ki, hər kəs pul qazana bilər, hər kəs biznes qura bilər amma bir şərtlə, siyasətə girişə bilməzlər, yəni siyasətlə məşğul ola bilməzlər.

Mən bunu müdafiə etmirəm, amma hakimiyyətin bu reallıqda hansı islahatlara gedə biləcəyini belə düşünürəm. Yəni bu şəkildə gedə bilərlər. Və bu mənim idealım deyil, amma bu hakimiyyət üçün, Azərbaycanın reallığı üçün sözsüz ki, irəliyə atılmış çox böyük bir addım olardı. Amma bu olacaq və ya olmayacaq, mən şəxsən bilmirəm.

-İqtisadi azadlıqlar verib də, siyasi azadlıqlar verməsə bunu dayanıqlığı nə qədər olacaq və ya bunlar bir-birinə niyə mane olur ki?

- Mənim fikrim belədir ki, hər bir Azərbaycan vətəndaşına həm siyasi, həm iqtisadi azadlıqları günü bu gün verilməlidir. Amma hesab edirəm ki, Azərbaycanın bu günkü siyasi reallığında bu, mümkün deyil. Güc hakimiyyətdədir, hakimiyyət bunu eləmir və başqa bir güc də yoxdur ki, hakimiyyəti məcbur etsin ki, hakimiyyət bunu etsin.

Mən şəxsən bunu görmürəm. Belə bir halda hesab edirəm ki, hakimiyyət dünya ölkələrinin, başqa ölkələrin inkişaf tarixini təhlil etsə, öz maraqlarını təhlil etsə, Azərbaycanda bu illər ərzində və gələcək bir neçə illər ərzində onlara yaranan, Azərbaycana yaranan təhlükələri düzgün dəyərləndirsə, hesab edirəm ki, onlar iqtisadi açılıma gedə bilərlər və getməlidirlər. Öz maraqlarından, öz ehtiyaclarından doğulduğu üçün.

O ki qaldı mənim fikrimə, mənim şəxsən fikrim burda ikinci dərəcəlidir. Çünki Azərbaycanda soruşsanız, hətta hakimiyyətin içində də bir çox insan, Azərbaycan xalqının əksəriyyəti istəyərdi ki, biz həm iqtisadi, həm siyası azadlıqlarımız olsun. Elə bu gün. Amma bu, real deyil. Məsələn, Sinqapur modeli var, Cənubi Koreya modeli və Çin modeli var.

Bu ölkələrdə hakimiyyət müəyyən insanlardadır, müəyyən dairələrdədir və olub. Bu insanlar xalqa açıq deyiblər ki, biz siyasi azadlıqları sizə verə bilmərik və bir çox səbəblər gətiriblər. Amma iqtisadi azadlıqlar verə bilərik deyiblər və buna gediblər. Və bu dövlətlər irəli gedib, geri getməyib. Məsələn, Böyük Britaniyada 19-cu əsrdə seçki hüququ yalnız mülkü olan varlı, ağdərili kişilərdə idi.

Bunu qanun deyirdi. Sonra Britaniya qanunu yavaş-yavaş dəyişdirdi, seçki hüququnu genişləndirdi. Sonra XX əsrdə qadınlara da bu seçki hüququnu verdilər. Və qanunda nə yazılırdısa, həyatda o da olurdu. Azərbaycanda isə çox eybəcər bir vəziyyət var. Azərbaycanda kağızda yazılıb ki, Azərbaycan demokratik respublikadır, hamının siyasi, iqtisadı azadlıqları var.

Amma reallıqda bunun heç biri yoxdur. Və mən hesab edirəm ki, Azərbaycanın bu günkü mərhələsinə, reallığa olduğu kimi biz baxsaq, əgər qanunlarda olan vəziyyətlə reallıqda olan vəziyyəti hakimiyyət bir-birinə uyğun etsə, bu, Azərbaycanın növbəti mərhələyə keçməsi olar. Çünki həm hökumət həqiqəti danışar. Misal üçün L. Vanyu xalq qarşısında çıxış edəndə açıq demişdi ki, mən Sinqapurda demokratiya modeli görmürəm, mən sizə bunu söz verə bilmərəm.

Bu gün Sinqapur ən uğurlu iqtisadi modellərdən, dövlət modellərindən biridir. Demək istədiyim budur ki, Azərbaycanda hakimiyyət nə etmək istəyirsə, xalqa bunu açıq, olduğu kimi deməlidir. Bu o demək deyil ki mən bunu dəstəkləyirəm. Bu o deməkdir ki, əgər onlar bunu etsələr, irəliyə bir addım olacaq. Əgər onlar iqtisadi islahatlara getsələr bu, irəli bir addım olacaq.

Belə baxsaq, 10-20 il ərzində, hətta 5 il ərzində bu, Azərbaycana çox şey verə bilər. Və bu bünövrə olmayana qədər Azərbaycanda istənilən siyasi və demokratik dəyişiklik dayanıqlı olmayacaq. Və bunu mən demirəm, bunun çoxlu akademik bazası, təcrübəsi var.

- Emin bəy, sizin tarixdən gətirdiyiniz misallar XVIII, XIX, XX əsrlərdə olub. Amma indi XXI əsrdir və onun 19 ilini də geridə qoymuşuq. Artıq internet əsridir. Azərbaycanın ən ucqar yerində yaşayan insan belə istəyərsə paytaxtda yaşayan insan kimi məlumatlı ola bilər.

Müxtəlif internet portalları vasitəsiylə ölkəsi və dünya haqqında, gedişat haqqında daha geniş məlumata sahib olar. Və digər ölkələrdə siyasi azadlıqlarla iqtisadi azadlıqların necə paralel, hətta birgə inkişaf etdiyini görə bilər. Yəni bu gün müasir, XXI əsrdə siyasi institutların, məhkəmələrin güclü olmadığı bir yerdə iqtisadi azadlıqlar nə qədər dayanıqlı ola bilər?

- Mən bunları sevinərək demirəm. Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan o qədər geridə qalıb ki... mənə Azərbaycanı Gürcüstanla müqayisə etmək çox çətindir. Çünki Gürcüstanın nefti yoxdur və bilirsiniz ki, neft olan ölkələrdə onlar tam başqa inkişaf modeli ilə gedirlər. Yəni bunu artıq elmdə "resurs lənəti" adlandırırlar. Yəni neft olanda hakimiyyət müəyyən bir şəkildə formalaşır, müxalifət çox zəif olur. Hakimiyyətin vətəndaşlardan asılığı olmur və hakimiyyət istədiyini edir.

Bu mənada Azərbaycanla Gürcüstan çox-çox fərqli ölkələrdir. Məsələn, din faktı çox böyük rol oynayır. Mən bu faktorun qabardılmasının tərəfdarı deyiləm. Mən inanıram ki, hətta müsəlman ölkəsi də dünyanın ən qabaqda gedən, uğurlu ölkəsinə çevrilə bilər. Amma bu da bir faktordur. Çünki xristian dinində yüz illiklər boyu çox böyük islahatlar gedib.

Amma islam dinində hələ bu islahatlar xristian dinindəki kimi getməyib. Azərbaycanda insanların əksəriyyəti müsəlmandır, bu faktdır. Bir çox başqa faktorlar, hesab edirəm ki, Azərbaycanı konkret olaraq Gürcüstandan çox fərqli edir. Demirəm ki, Azərbaycanda bu dəyişiklər mümkün deyil, ən çox bu dəyişikləri istəyən mənəm.

Elə bir təəssürat bağışlamaq istəmirəm ki, guya istəyirəm ki, Azərbaycan XIX-cu və ya XX əsrdəki kimi inkişaf etsin. Mən də istəyərdim ki, dəyişikliklər tez baş versin. Amma mən hesab edirəm ki, tez nə baş verirsə, bunun keyfiyyəti yaxşı olmur. Və Azərbaycan hakimiyyəti çox təəssüf ki, uzun müddət islahatların imitasiyası ilə məşğul olub və real islahatlar aparmayıb. Bundan sonra real islahatlar aparacaqlar və ya aparmayacaqlar, mən bilmirəm. Amma məncə aparmaq ehtimalı yüksəkdir. Çünki bu gün onların buna həqiqətən ehtiyacı var.

- Emin bəy, Meydan TV-nin əməkdaşları uzun müddətdir ki təqib olunublar. Bir çoxunun ölkədən çıxışı olmayıb, bəzilərininki götürülüb, düzdür. Amma səhv etmirəmsə, bəzilərinin ölkədən çıxmaq məhdudiyyəti qalır. Özünüz də bayaq vurğuladınız ki, Meydan TV ilə əməkdaşlıq edən Əfqan Muxtarlı hələ də həbsdədir.

O zaman sizi ittiham edirdilər ki, özünüz Berlində oturmusunuz, amma gənc jurnalistləri qabağa vermisiniz. İndi də ölkədə hansı situasiya dəyişdi ki, siz insanları hakimiyyətin gücü ilə hesablaşmağa çağırısınız.

- Mən 6 il öz həyatımı buna sərf etdim. Hesab edirəm azadlıq, demokratiya sahəsində ən uğurlu media layihələrindən birini yaratdım, komandaya, həmin o gənc jurnalistlərə təhvil verdim və kənara çəkildim. Mən düşünürəm ki, ən çətin mərhələ bu işi qurmaq, yaratmaq idi. Amma bundan sonra düşünmürəm ki, mən Meydan TV-yə nəsə verə bilərəm.

Artıq elə bir mərhələyə çatmışıq ki, mən istər beynəlxalq səviyyədə Meydan TV-yə daha çox dəstək gətirə bilmirəm, istər də Azərbaycan xalqına dəfələrlə müraciətimə baxmayaraq, gördüm ki Azərbaycan xalqı, heç mənim şəxsi dostlarım, məni tanıyan bir neçə min insan belə aylıq Meydan TV-yə, azad mediaya ianə vermək, onu gücləndirmək mədəniyyətinə sahib deyillər. Yəni bunu anlamırlar. Bunun gücünü, vacibliyini anlamırlar.

Və belə olan bir halda hesab edirəm ki, Meydan TV müəyyən bir həcmdədir və bu həcmdən ən azından siyasi vəziyyət dəyişməyincə, hansısa başqa bir mərhələyə qalxa bilməyəcək. Amma bu günkü Meydan TV-də bilirsiniz ki, Azərbaycanın istər azadlıq uğrunda, istərsə də demokratiya uğrunda mübarizəsində 3-5 layihə varsa, onlardan ən öndə gedəni layihələrdən biri Meydan TV-dir. Bu baş verir və davam edəcək.

Amma səmimi deyim ki, bu il 40 yaşım olacaq və düşünürəm ki, daha nə edə bilərəm. Mən hansı başqa bir layihə qura bilərəm, bir iş görə bilərəm ki, Azərbaycan xalqı, dövləti üçün hansısa bir xeyir verim. Məni tənqid edən, məni söyən, mənə istənilən sözləri deyən insanların hamısını sevirəm, hamısı azərbaycanlıdır. Onların əsəblərini, qəzəblərini də çox gözəl anlayıram. Amma bu mənim öz həyatımdır. Bu sahədə ən çox töhfə verən insanlardan biriyəm Azərbaycanda.

Və xahiş edirəm ki, həyatıma heç kim qarışmasın. Mən necə ki, töhfə vermişəm, bundan sonra da verəcəm. Amma mənim öz fikrim var, öz təhlilim var.Və mən heç kimi öz arxamca çağırmıram. Misal üçün, o jurnalistlər ki, deyirsiniz həbs olundu, vuruldu, döyüldü. Bu, jurnalistlərin şəxsi seçimi idi. Bu gün də orda qalıb işləmək, qurbanlara getmək, əziyyətləri çəkmək onların şəxsi seçimidir.

Heç kim onları buna məcbur etmir. Bu insanlar şüurlu şəkildə Azərbaycanın azad və demokratik olması üçün, azad medianın Azərbaycanda olması üçün əziyyət çəkirlər, iş görürlər. Necə ki, mən də bunu 6 il etdim. Bu gün bunu dayandırıram və acığı bundan sonra nə edəcəyim barədə fikrim də yoxdur. Mən indi Berlində işsiz bir adamam.

Hələki heç bir işim, heç bir planım yoxdur. Almaniyada gözəl bir sistem var. Sən işdən çıxandan sonra sənin maaşının 70 faizini sənə 6-12 ay verirlər. Mən indi bir neçə ay işsiz adam olacam, oturacam, istirahət edəcəm. Və düşünəcəm ki, bundan sonra nə edə bilərəm ki, bu xalqı, bu cəmiyyəti heç olmasa 10 addım irəli aparım. Bu da həqiqətdir ki, mən daha konservativ insan olmuşam.

Danışığımda da hiss edirsiniz bunu. Bir çox dostlarla da buna görə sözümüz üzt-üstə düşmür, çünki onlar deyir bu gün hər şeyi dəyişmək lazımdır. Mən elə düşünmürəm. Mən hesab edirəm ki, bu gün tez bir zamanda nəyisə dəyişmək birincisi mümkün deyil, ikincisi belə dəyişiklik olsa da o dayanıqlı, keyfiyyətli olmayacaq.

Və mən hal-hazırda düşünürəm ki, hansı yeni bir iş görə bilərəm ki, dşündüyüm şəkildə Azərbaycanın inkişafına bu öz töhfəsini versin. Mən hələ bilmirəm, hələ düşünürəm.

- Emin bəy, Azərbaycan bu gün hansısa böyük bir siyasi dəyişiklik astanasındadırmı? Yəni prezident seçkilərinə hələ var, növbədənkənar parlament seçkiləri gözlənmir. Olan bələdiyyə seçkiləridir, bələdiyyə də Azərbaycanda hələki güclü bir instituta çevrilməyib.

Yəni seçki yolu ilə hansı siyasi dəyişikliklər gözlənilə bilər ki, siz indidən bu bəyanatı daha yüksəkdən səsləndirirsiniz, baxmayaraq, deyirsiniz ki, bu mənim şəxsi fikrimdir.

- Mən Azərbaycanda heç vaxt seçkilərə inanmamışam, bu gün də inanmıram. Düşünmürəm ki, Azərbaycanda bu günə qədər demokratik seçki keçirilib və bundan sonra da ümidim yoxdur ki, yaxın gələcəkdə demokratik seçki keçiriləcək. Mənim mövqeyim həmişə belə olub.

Ona görə də Azərbaycanda seçkidən seçkiyə hansısa siyasi liderlərin, qrupların aktivliyi, seçkidən-seçkiyə hansısa plan və strategiyalar qurması, açığı mənə gülməli gəlir. Mən heç vaxt belə düşünməmişəm və indi də belə düşünmürəm. Neftin qiymətinin, hasilatının aşağı düşməsi, hakimiyyətin və hökumətin gəlirlərinin bu son illərdə aşağı düşməsi və gələcək illərdə də aşağı düşməsi ehtimalının yüksək olduğu məni bu fikrə gətirir ki hakimiyyətin belə bir vəziyyətdə islahatlara getmək ehtiyacı daha yüksəkdir.

Olacaq-olmayacaq bilmirəm, amma yüksək ehtimal var. Yəni mən bu iqtisadi faktorlara daha çox inanıram, nəinki heç bir mənası, heç bir rolu, heç bir proseslərə təsir etməyən seçki şoularına. Mən siyasətçi də deyiləm, istəyir bələdiyyə, istəyir parlamentlə bağlı nə bir planım var, nə bir fikrim. Belə bir marağım yoxdur. Kim bunu eləmək istəyirsə, bunun uğrunda mübarizə aparırsa, bunların arasında da çoxlu dostlarım var, onları da alqışlayıram. Onların fikirləridir, inanırlarsa, hesab edirlərsə gücləri var, bunu edə bilərlər, buyursunlar etsinlər.

Bəzi dostlarımız inanır ki, indi Azərbaycanda birdən-birə demokratik seçkilər keçiriləcək, mən şəxsən buna inanmıram. Mən real olaraq inanıram ki, Azərbaycanda iqtisadi islahatlar yetişib, hakimiyyət bunu yalnız öz maraqları, öz ehtiyacalarına görə edə bilər. Və ağıllı olsalar edəcəklər və biz, şəxsən mən öz rolumu bunda bir vətəndaş kimi görürəm ki, əlimi uzatsam və onlarla hətta işləməyə belə hazıram ki, onlar iqtisadi islahatları etsinlər.

Amma yalandan yox, imitasiya yox, ciddi, real islahatlar aparsınlar. Əgər onlar ciddi, real islahatlar etsələr, mən onlara əl verməyə də hazıram. Mən onlarla işləməyə də hazıram. Şəxsən Emin Milli olaraq buna hazıram və kim istəyir, mənə satqın desin, nə deyir desin, bu mənim vecimə deyil.

Azərbaycanda kim ki real islahatlar aparacaq, onu göstərəcək və onu hamı görəcək, o insanlarla birgə işləməyə hər zaman hazıram. İstər bu hakimiyyət olsun, istər gələcək hakimiyyət olsun. Amma yalandan, ya müxalifətin içində olub ki, biz hakimiyyəti dəyişirik, 25 ildi dəyişirik, bundan sonra 25 il dəyişəcəyik. Və yaxud hakimiyyətin içində olub yalandan demək ki, biz islahatlar edirik. Yəni mən nə o, nə bu kateqoriyalı insanlara aid deyiləm. Heç vaxt olmamışam və bundan sonra da olmayacam.

- Emin bəy, vurğuladınız ki, baş verən sosial, gözlənilən iqtisadi perspektiv hakimiyyəti ən azından öz maraqlarına görə dəyişməyə məcbur edir. Belə bir imkan yarandığı təqdirdə , yəni hökumətə təzyiq imkanı yaranıbsa, sizin bu güclə hesablaşmağa çağırışınızda 5 il təsisçisi olduğunuz Meydan TV izləyiciləri, sizi izləyənlər hansı nəticəni çıxarmalıdır?

- Hesab edirsiniz ki, mənim çağırışımla Azərbaycan xalqı küçələrə çıxa bilər, Azərbaycan xalqı hakimiyyətə təzyiqi artıra bilər?.. Azərbaycan xalqı və Azərbaycan müxalifəti siyasi dəyişikliklər edə bilər?.. Londonda təhsil alanda belə bir çağırış etmişdım ki, xahiş edirəm, hamı çıxsın meydana.

Səmimi deyirəm ki, çıxan olmadı. 5-10 nəfər çıxdı, onları da polis tutdu apardı. Meydan TV-nin rəhbəri olduğum zaman nə qədər çağırışlar etdım, sağ olsunlar kimi bizə dəstək oldu, kömək oldu. Mən bütün bu insanların qarşısında baş əyirəm və təşəkkür edirəm. Bu dəstəyi mənə görə etməyiblər, özləri və xalqımız üçün ediblər.

Amma götürsək bütün Azərbaycan xalqı və ya müxalifətin tam əksəriyyəti nə mənim çağırışlarıma fikir verdilər, nə küçələrə gəldilər, nə Meydan TV-ni dəstəklədilər. İndi fakt budur, reallıq budur. Amma siz deyirsiniz və məni tənqid edən bir çox başqa insanlar deyir ki, mən öz mövqeyimlə hakimiyyətin güclü olmağını daha da gücləndirirəm. Sankı bu dəqiqə inqilab olacaq və mən onun qarşısını alıram. Vallah, bu, gülməlidir.

- Söhbət hansısa inqilabdan getmir, mən vurğuladım ki, Azərbaycanda bu dəqiqə siyasi dəyişiklik birdən baş versin deyə bir mühit, ortam yoxdur. Amma birdən-birə "hakimiyyət güclüdür" mesajı şüuraltına yeridilməyə başlayır sanki.

- Mənim firiklərim budur. Reallığı belə görürəm, həqiqəti belə görürəm. Və mən hansısa... bir məsələ var. Facebook-da nəsə yazırsan, deyirlər ki, gündəmi dəyişmə. Gündəm deyək ki, kiminsə fikridir, ya kiminsə həbs olunmasıdır, ya nədirsə və sən başqa bir şey yaza bilməzsən.

Məni illər boyu bunda ittiham ediblər ki, hansısa fikrimi yazanda deyiblər, Emin Milli hökumətdən pul alıb gündəmi dəyişib. Bu, nə qədər gülməlidirsə, mənə də bu ittihamlar o qədər gülməlidir. Çünki mənim əgər fikrim varsa, mövqeyim varsa, necə ki, mən heç vaxt bunu deməkdən çəkinməmişəm, indi bundan sonra da deməkdən, bunu ifadə etməkdən çəkinməyəcəm. Kim necə düşünür düşünsün, bu, hər bir insanın da haqqıdır.

Mən heç kimin haqqına girə bilmərəm. Mən müəyyən bir yol keçmişəm həyatda, müəyyən bir təcrübəm var. Vəziyyəti müəyyən bir şəkildə təhlil edirəm və belə qənaətə gəlmişəm və bu mövqedəyəm. İndi kim istəyir bəyənsin, kim istəyir tənqid etsin. Bu, hər kəsin hüququdur.

- Sizin fikrinizcə, iqtisadi azadlıqları digər insan haqlarından necə ayırmaq olar? Daha doğrusu, bunu necə təsəvvür edirsiniz?

- Yenə deyirəm, Cənubi Koreya, Sinqapur, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri modeli var. Bu mənim sevdiyim modellər deyil...

- Amma sevmədiyiniz modellərin Azərbaycanda işləməsini istəyirsiniz.

- Bir mərhələ olaraq. Çünki mən düşünürəm ki, indiki reallıqda, mən durub indi İlham Əliyevə deyim ki, cənab prezident, vaxtı gəlib çatıb, hamıya bütün siyasi-iqtisadi azadlıqları verin, İlham Əliyev bunu ömründə etməyəcək. Bu, mümkün deyil. Və mənim də belə bir gücüm yoxdur ki, bunu ondan tələb edim və ya elə bir adam, qrup tanımıram ki, Azərbaycanda bunu hakimiyyətə elətdirə bilsin.

Amma biz İlham Əliyevə deyiriksə ki, sən öz maraqların naminə, ölkənin, xalqın, dövlətin maraqları naminə iqtisadi açılıma gedə bilərsən və bunun da dünyada müxtəlif modelləri var. Hakimiyyəti də əlində saxlaya bilərsən, hakimiyyəti də möhkəmləndirə bilərsən, amma Azərbaycan xalqının rifahını təmin edə bilərsən. Azərbaycanda orta təbəqəni formalaşdıra bilərsən və bu 20-30 il, bəlkə də 50 il sürəcək. Artıq o özü üçün şəxsi təhlükə görməyəndə onda buna getmək ehtimalı var.

Mən sizə səmimi deyim ki, İlham Əliyevi özündən başqa heç kim bu islahata məcbur edə bilməz. Yalnız iqtisadi amillər bəlkə onu düşünməyə vadar edə bilər və əgər o, uzaqgörənlik göstərsə, həqiqətən də məsələyə olduğu kimi baxsa, görə bilər ki, bu, həm onun, həm də xalqın maraqlarındadır.

- Emin bəy, necə düşünürsünüz, bu sevgi dolu mesajlardan sonra Azərbaycana qayıtmağınız üçün maneələr hələ də qalırmı?

- Açığı, çox istəyərdim ki, Azərbaycana qayıdım. Amma mən özümü Azərbaycanda təhlükəsiz hiss edə bilmərəm, çünki mən Meydan TV kimi bir layihə yaratmışam, iş qoymuşam ortalığa. Qohumlarım həbs olunub, qohumlarım məndən imtina edib. Məni ölümlə hədələyiblər.

Və bilirsiniz ki, mən elə asanlıqla, hansısa məmurun "siz Azərbaycana qayıda bilərsiniz" çağırışlarına inanıb bu dəqiqə Azərbaycana dönmərəm. Yəni o qədər də sadəlövh deyiləm. Mən nə vaxt hiss etsəm ki, təhlükəsizliyim Azərbaycanda təmin edilə bilər, onda mən Azərbaycana qayıda bilərəm. Və ən çoxu mən o zaman Azərbaycana qayıdaram ki, görərəm ki, həqiqətən Azərbaycanda ən azı iqtisadi sahədə islahatlar getməyə başlayır, bu proses gedir və onda oturub düşünərəm Azərbaycana qayıdım, yoxsa qayıtmayım.

Və bu prosesə mən Emin Milli olaraq necə töhfə verə bilərəm. Yoxsa indiki halda əlbəttə ki, mən Azərbaycana qayıtmaram. Hesab edirəm ki, iqtisadi azadlıqlar verilsə, Azərbaycanda iqtisadi rifahın bünövrəsi qoyulsa, daha yaxşı vəziyyət yarana bilər. Yeni insanlar gəlsin, dövləti, cəmiyyəti idarə etsinlər, biznesləri idarə etsinlər. Yəni mən bu dəqiqə təkamül yolunun tərəfdarıyam. Mən oturacam, təhlil edəcəm, görəcəm ki, hakimiyyət islahatlara gedir, yoxsa yenə imitasiya etmək istəyəcək.

Hakimiyyətin özünü necə aparmağından asılı olaraq, mən də növbəti addımları, növbəti layihələrimi ortalığa qoyacam. Amma yenə demək istəyirəm ki, bu hakimiyyətə, gəlin haqlı-haqsız döşəməyək, onların hansısa kiçik uğurlarını qeyd etməməkdən çəkinməyək. Hesab edirəm ki, İlham Əliyevi də, Ramiz Mehtiyevi də, bu hakimiyyəti də dəvət etmək lazımdır, xahiş etmək lazımdır ki, Azərbaycanda islahatlara başlasınlar.

Məncə, islahatlar hansısa qanunların qəbul olunmasıyla başlamır. İslahatlar başlayanda onu hər bir azərbaycanlı görəcək. Azərbaycan reallığında indi yalnız iqtisadi islahatlar mümkündür. Bu belə Azərbaycan üçün irəliyə atılmış çox böyük bir addım olar. Yəni korrupsiya yığışdırılsa, bundan sonra kapital amnistiyası verilsə, bunlar başlasalar bütün bu şəraiti bütün azərbaycanlılar, investorlar üçün yaratmağa.. bir şərtlə ki, pul qazanan insanlar siyasətə qoşulmasınlar.

Ona görə yox ki, mən bunu istəyirəm, mən istəyirəm, siyasətə də qoşulsunlar. Amma imkan verməyəcəklər axı. Lap bu şərti də qoysunlar, amma buna başlasınlar. Çünki buna başlasalar, Azərbaycan irəli gedəcək. Yox əgər bunu etməsələr, biz 5-10 ilə Nigeriya modeli ilə inkişaf edəcəyik. Nigeriya kimi ölkələr modeli ilə, Qabon ölkələri kimi inkişaf edəcəyik. İlham Əliyev gedəcək, onun əvəzinə bu gün demokratiyadan, azadlıqdan danışan hansısa populistlər gələcək hakimiyyətə, onlar da heç nə dəyişə bilməyəcəklər, idarə edə bilməyəcəklər.

Ümid edirəm ki, hakimiyyət iqtisadi islahatlara gedəcək və iqtisadi islahatlara getsələr və mən, Azərbaycan xalqı bunu görsək, mən İlham Əliyevlə də, bu hakimiyyətlə də işləyərəm. Mənə satqın da deyə bilərsiniz, nə istəyirsiniz deyə bilərsiniz. Amma bir şərtlə, bu islahatlar olsun, hamımız bunu görək.

Yoxsa olmayacaqsa, mənim tələsən yerim yoxdur. Hesab edirəm ki, kifayət qədər təcrübə yığmışam, Azərbaycanın inkişafı ilə bağlı kifayət qədər fikirlərim var və bunu havayı yerə xərcləmək istəmirəm. İstəyirəm ki, real dəyişikləri biz Azərbaycanda görək və şəxsən mən də bu dəyişiklərdə iştirak etmək istəyərdim.

Bu barədə daha geniş