Gweithred y Tri o dan chwyddwydr

Lewis Valentine, Saunders Lewis a D J Williams Image copyright Other
Image caption Tri Penyberth: Lewis Valentine, Saunders Lewis a D J Williams

Mae seminar yn trafod pa mor bwysig oedd llosgi'r ysgol fomio ym Mhen Llŷn 75 mlynedd yn ôl.

Yng Nghanolfan Astudiaethau Cymreig Richard Burton ym Mhrifysgol Abertawe mae'r seminar.

Roedd un o'r tri losgodd Ysgol Fomio Penyberth yn 1936, Saunders Lewis, yn ddarlithydd ar y pryd yn y brifysgol.

O ganlyniad i'w weithred gyda Lewis Valentine a D J Williams cafodd ei ddiswyddo.

I nodi arwyddocâd y digwyddiad, mae'r ganolfan yn cynnal seminar a thrafodaeth gydag arbenigwyr ar waith a syniadaeth Saunders Lewis.

Yn ogystal â bod yn ddarlithydd roedd Mr Lewis yn ddramodydd ac yn un o sylfaenwyr Plaid Cymru.

Codi cwestiynau

Arweiniodd ei ddarlith Tynged yr Iaith yn 1962 at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

"Saithdeg pum mlynedd ers ei ddiarddel o Brifysgol Abertawe, dyma gyfle i ddychwelyd at un o ffigyrau mwyaf dadleuol a diddorol Cymru'r ugeinfed ganrif," meddai Daniel G Williams, cyfarwyddwr y ganolfan.

"Mae gweithred y Tri yn dal i godi cwestiynau ynglŷn â moeseg, cyfiawnder, cenedl a thiriogaeth ac fe fydd y drafodaeth am y themâu'n glo campus i dymor prysur o weithgareddau yng Nghanolfan Richard Burton."

Bydd yr Athro Tudur Hallam o Academi Hywel Teifi Prifysgol Abertawe yn sôn am ddramâu Saunders Lewis, yng ngoleuni Penyberth, gan ganolbwyntio ar Buchedd Garmon, a'r Dr Robert Rhys o'r academi'n edrych ar berthynas Saunders Lewis a D J Williams.

Fe fydd Dr Pyrs Gruffudd o Adran Daearyddiaeth Prifysgol Abertawe yn trafod dylanwad tirwedd a thiriogaeth ar syniadau o hunaniaeth a'r Dr Seimon Brooks o Adran y Gymraeg Prifysgol Caerdydd yn canolbwyntio ar athroniaeth wleidyddol, y cysylltiad rhwng gwaith y Slofeniad Slavoj Žižek a syniadaeth Saunders Lewis.

Eglurodd y Dr Williams fod Mr Lewis yn ymwybodol yn 1936 ei bod i'n 400 mlynedd ers y Ddeddf Uno.

Yn ystod ei achos llys yng Nghaernarfon dywedodd fod "hawl cenedl a'i thraddodiad yn cael eu hanwybyddu".

Naw mis

Gan nad oedd rheithgor Caernarfon yn gallu cytuno ar ddyfarniad cafwyd ail achos yn yr Old Bailey yn Llundain.

Cafodd y tri eu carcharu yn Wormwood Scrubs am naw mis.

Dywedodd Dr Williams na wnaeth y croeso gafodd y tri wrth gael eu rhyddhau barhau.

"Dyna fydd testun un o'r seminarau, gwaddol Penyberth.

"Fe ddechreuodd yr Ail Ryfel Byd yn fuan wedyn ac o bosib cafodd effaith y llosgi ei hanghofio.

"Ond efallai bod yr effaith yn bodoli o hyd, cwestiwn i'r haneswyr a'r beirniaid diwylliannol."

Mae'r seminar ddydd Llun, Rhagfyr 12, rhwng 4pm a 6pm.

Straeon perthnasol

Cysylltiadau Rhyngrwyd

Dyw'r BBC ddim yn gyfrifol am safleoedd rhyngrwyd allanol.