BBC Cymru Fyw

Titanic: Y cysylltiadau Cymreig

Published
image copyrightPublic Record Office of Northern Ireland
image captionRoedd 'Dai' Bowen wedi dweud bod y llong 'bron mor fawr â Threherbert'
Gan mlynedd ers un o drychinebau morwrol mwyaf erchyll y byd mae rhaglen ar S4C yn bwrw golwg ar y cysylltiadau Cymreig.
Mae'r rhaglen am suddo'r Titanic yn cyfeirio at Artie Moore, y dyn glywodd y negeseuon SOS yn ei sied yn Y Coed Duon - a'r ddau focsiwr o'r Cymoedd a'u breuddwyd o lwyddo yn y America.
Lowri Morgan sy'n cyflwyno hanes y llong darodd fynydd rhew a suddo ar ei siwrnai o Southampton i Efrog Newydd ar Ebrill 15, 1912. Bu farw 1,500.
Achubodd Harold Lowe o'r Bermo bedwar o bobl o'r dŵr rhewllyd cyn achub rhai oedd ar gwch achub oedd yn suddo.
Gwnaeth yn siŵr fod pawb yr oedd wedi ei achub yn cyrraedd llong gyfagos y Caparthia.
Wedi i Harold Lowe ddychwelyd i'r Bermo fe gafodd ei gyfarch gan 1,300 o bobl ac fe gyflwynwyd oriawr aur iddo.
Pencampwr
Bu farw yn 1944 ac mae wedi ei gladdu yn Llandrillo-yn-Rhos.
image copyrightOther
image captionLowri Morgan: Yn sylweddoli 'pa mor anhygoel yw'r cysylltiadau Cymreig.'
Dau Gymro a gollodd eu bywydau yn y drychineb oedd Dai Bowen a Leslie Williams, dau focsiwr â chytundeb i focsio yn America.
Yn ôl pob sôn, roedd 'na ddyfodol disglair i fod yr ochr arall i Fôr Iwerydd.
Roedd 'Dai' John Bowen, 26 oed, yn löwr o Dreherbert ac yn baffiwr proffesiynol.
Fe oedd pencampwr pwysau ysgafn Cymru ac roedd yntau a Leslie Williams yn deithwyr trydydd dosbarth ar y llong.
Gof o Donypandy oedd Leslie Williams, yn baffiwr proffesiynol pwysau bantam.
Roedd y ddau yn teithio i America i gymryd rhan mewn gornestau proffesiynol.
'Anhygoel'
Ysgrifennodd 'Dai' Bowen lythyr at ei fam ar Ebrill 11, 1912 gan ddweud: "Mae hon yn llong hyfryd, bron mor fawr â Threherbert."
Ni chafwyd hyd i gorff Dai Bowen ond cafwyd hyd i gorff Leslie Williams gan griw llong y Mackay Bennett ac fe gafodd ei gladdu yn nyfnder y môr ar Ebrill 22, 1912.
image copyrightOther
image captionCafodd Harold Lowe ei gyfarch gan 1,300 o bobl pan ddychwelodd i'r Bermo
"Mae pawb yn ymwybodol o drychineb y Titanic ond, wrth imi edrych yn ddyfnach ar y stori ac ar ddylanwad Cymru a'r Cymry ar daith y llong, sylweddolais ba mor anhygoel yw'r cysylltiadau Cymreig," meddai Lowri.
"Roedd y boneddigion a boneddigesau ar fwrdd y llong yn bwyta ar lestri arian ddaeth o Gymru ac roedd injans y Titanic yn cael eu pweru gan lo o Gymru.
"Boddodd Capten Edward Smith gyda'i long - ond does dim llawer o bobl yn gwybod fod gan ei deulu gysylltiadau â Chymru.
"Fe fyddwn ni'n dilyn trywydd straeon y Cymry chwaraeodd ran yn un o ddigwyddiadau mwyaf trychinebus y ganrif ddiwetha."
Cymry'r Titanic, S4C, 8.25pm, nos Lun.

Straeon perthnasol

  • Y Cymro a'r Titanic