Trefael Stone is burial chamber capstone, experts find

The Trefael Stone Image copyright George Nash
Image caption The Trefael Stone, seen here with a metre-long measuring stick, is probably the capstone of a Stone Age burial chamber

Mae archeolegwyr wedi canfod fod hynafeb o'r oes efydd yn Sir Benfro yn safle ar gyfer angladdau defodol.

Nol yn 1889 mae'r cyfeiraid cyntaf ar fap am Garreg Trefael yn ardal Nanhyfern, ond tan nawr doedd neb yn sylweddoli ei gwir phwysigrwydd.

Dywed archeolegwyr fod arolwg yn dangos fod y safle wedi cael ei ddefnyddio ar gyfer angladdau am o leaif 5,500 o flynyddoedd.

Nawr mae ganddyn ganiatad i godi esgyrn a darnau o lestri hynafol.

Image copyright Adam Standford
Image caption The site has been excavated for the first time to establish the stone's history

Daeth y awgrym cyntaf fod y safle yn un pwysig yn 1972 pan wnaeth yr archeolegydd Frances Lynch awgrymu fod y Garreg yn dynodi siambr gladdu

Yna ym Medi 2010 fe wnaeth Dr George Nash, o brifysgol Bryste, ynghyda Thomas Wellicome ac Adam Stanfrod ddedchrau clodddio.

Fe ddychwelodd y tri i'r safle y llynedd.

Yn ogystal ag olion dynol fe ddaethant o hyd i gist carreg, oedd yn hanner metr o hyd ac yn debyg i arch.

Mae'r archeolegwyr yn dyfalu fod y gist wedi ei rhoi yno tua diwedd cyfnod yr oes efydd.

Mae nhw hefyd o'r farn fod y salfe wedi ei defnyddio fel man claddu ymhell ar ol i'r siamber gerrig wreiddiol gael ei godi.

O bosib mae'r darganfyddiad yn awgrymu mae Carreg yw un o'r safloedd claddu neolithc cyngharaf yng Nghyrmu, ac un o'r rhai cynharaf yng ngorllewin Ewrop.

Dywed Dr Nash ei fod yn ymwybodol o sylwadau Lynch yn 1972, a'i fod hefyd yn gwybod nad oedd arbennigwyr wedi cloddi'r safle.

Dr Nash said he knew of Lynch's 1972 comment on the stone, and that no geophysical survey or excavation had been carried out.

"Rwyf ohyd wedi meddwl y gallai'r safle fod yn un pwysig. Mae hynod o gyffrous.

Dywed Dr Nash eu fod eisoes wedi esefydl fod y safle yn siamber galddu yn dydio nol i,3,500 cyn cric ac wedi parhau i gael ei defnyddio tan tua 2,00 cyn crist.

Ond mae tystiolaeth fod y safle wedi cael ei defnyddio ar gyfer claddu ymhell cyn i'r siamber gladdu gael ei chodi.

Mae'n bosb fod on dyddio nol 10,000 o flynyddoedd.

Ychwanegodd Dr Nash fod y tim wedi eu synu gan gyflwr y creuriat y cafwyd hyd iddynt ar y safle - hynny ohewydd antur asidaidd y pridd a chanrifoedd o amethau yn yr ardal.

"Mae'r pridd yn hynod o asidaidd, felly rwyf wedi synnu pa mor dda yw cyflwr yr esgyr a'r crochenwaith .

"Rydym wedi dod o hyd i rhywbeth rhyfeddol ac ofnadwy o brin.

"What we have found is extremely rare."

Straeon perthnasol

Cysylltiadau Rhyngrwyd

Dyw'r BBC ddim yn gyfrifol am safleoedd rhyngrwyd allanol.