BBC Cymru Fyw

90 mlynedd ers clywed y Gymraeg ar y radio am y tro cyntaf

Published
image copyright(C) British Broadcasting Corporation
image captionMostyn Thomas yn perfformio yng ngorsaf 5WA Caerdydd yn 1923
Ar Chwefror 13 1923 y darlledwyd y geiriau Cymraeg cyntaf ar donfeddi'r radio.
Cychwynnodd darlledu drwy gyfrwng yr iaith gyda chân werin Gymraeg.
Flwyddyn yn gynharach roedd y Postfeistr wedi cyhoeddi fod trwyddedau ar gael i sefydlu gorsafoedd radio.
Yn eu plith yr oedd Caerdydd, y gyntaf yng Nghymru.
5WA oedd yr arwyddair a lleolwyd y stiwdio fach uwchben siop gerddoriaeth yn 19 Stryd y Castell, Caerdydd.
Rhaglen i blant yn Saesneg oedd y darllediad cyntaf.

Baritôn

Roedd un awr ar hugain o ddarlledu yn ystod yr wythnos, y rhan fwyaf yn rhaglenni cerddorol.
media captionMostyn Thomas yn canu Dafydd Y Garreg Wen o tua 1948
Y geiriau Cymraeg cyntaf ar yr orsaf oedd y baritôn Mostyn Thomas yn canu 'Dafydd y Garreg Wen'.
Dydi'r fersiwn wreiddiol ddim wedi goroesi ond mae 'na fersiwn o Thomas yn canu'r gân tua 1948.
Dywedodd yr arbenigwr ar ganeuon gwerin, Roy Saer, fod y dôn wedi ei chyhoeddi fel cainc delyn yn 1784 gan Edward Jones, Bardd y Brenin.
"Fe hefyd oedd y cyntaf i gofnodi bod y Dafydd hwn yn trigo ar fferm Garreg Wen ger Porthmadog, iddo ganu'r delyn tra ar ei wely angau, ac iddo hefyd ddeisyf iddi gael ei chlywed yn ei angladd.
"Hawliwyd y dôn fel un Albanaidd, a hyd yn oed Rwsiaidd.
"Ychwanegwyd y geiriau, sy'n cyfleu'r diweddglo uchod ar fywyd Dafydd, bron canrif yn ddiweddarach gan Ceiriog ar gyfer cyfrol The Songs of Wales (gol. Brinley Richards, 1873), ac yn sgîl hynny daeth y gân yn ffefryn arbennig am lawer cenhedlaeth."

Straeon perthnasol

  • Cân werin yn rhoi cychwyn ar ddarlledu Cymraeg