Cofio'r bocsiwr Tommy Farr can mlynedd wedi ei eni

Tommy Farr Image copyright Getty Images
Image caption Tommy Farr oedd yr ail focsiwr yn unig i bara 15 rownd gyda phencampwr pwysau trwm y byd, Joe Louis

Er na wnaeth o erioed ennill pencampwriaeth y byd mae nifer o bobl yn credu mai Tommy Farr oedd y bocsiwr gorau o Gymru.

Fe fyddai'r bocsiwr o'r Rhondda wedi dathlu ei benblwydd yn 100 oed ar Fawrth 12.

Roedd yn un o wyth o blant gafodd ei fagu yng Nghwm Clydach, mewn cyfnod o dlodi ac amgylchiadau anodd iawn.

Bu farw ei fam Sally o froncitis pan oedd yn naw oed, ac yn fuan wedyn cafodd ei dad George ei anafu'n ddifrifol yng nglofa'r Cambrian.

Pencampwr y byd

Aeth Farr i weithio lawr yr un pwll er mwyn cynnal y teulu.

Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais
Adroddiad Catrin Heledd

Yn ôl yr hanesydd bocsio Wynford Jones, ei gasineb o'r pyllau yn hytrach nag unrhyw gariad tuag at focsio ddenodd Farr i'r sgwâr ac yntau'n 12 oed.

"Doedd Tommy ddim am fod yn focsiwr, bod yn gogydd oedd ei uchelgais," meddai Mr Jones, sydd hefyd yn ddyfarnwr bocsio.

"Hyd yn oed yn 12 oed roedd modd iddo ennill ychydig o arian wrth ymladd yn erbyn dynion yn y ffair leol."

Roedd tad Farr â hanes o gymryd rhan mewn gornestau bocsio o'r fath.

"Roedd unrhyw un yn gallu cystadlu - bach neu fawr - a thalu chwe cheiniog er mwyn ymladd yn erbyn Tommy."

Dywed Mr Jones fod Tommy wedi dweud ar sawl achlysur fod y math yma o frwydro yn well na gweithio yn y pyllau glo.

Yn 18 oed fe symudodd Farr i Lundain.

Tonypandy

Fe wnaeth ei ddewrder yn y sgwâr ddenu sylw gohebwyr chwaraeon y pryd, ond er hyn digon cyffredin oedd ei record gynnar.

Ond daeth mwy o lwyddiant i Farr ar ôl 1935, wedi iddo benodi Ted Broadribb fel hyfforddwr.

Fe ddechreuodd pobl sôn amdano fel pencampwr y byd ar ôl iddo ennill pencampwriaeth pwysau trwm Prydain a'r Ymerodraeth gan guro Ben Ford.

Image copyright Getty Images
Image caption Fe wnaeth Farr ymddeol yn 39 oed ar ôl colli i Don Cockell yn 1953

Hefyd fe wnaeth o guro'r Almaenwyr Walter Neusel, a chyn pencampwr y byd Max Baer.

Yn 1937 teithiodd i Efrog Newydd i ymladd yn erbyn Joe Louis.

Er i Farr golli dywedodd yr Athro Peter Stead, awdur y llyfr Wales and its Boxers, fod y cyn-lowyr wedi ennill parch ac edmygedd ei genedl.

"Fe allwch chi ddadlau mai gornest Tommy yn erbyn Louis oedd yr ornest gyntaf o'i fath yng Nghymru i hawlio sylw'r cyfyngau a'r genedl," meddai.

"Fe agorwyd neuadd y dref Tonypandy yn y nos ar gyfer yr ornest, er mwyn i'r gymuned wrando gyda'i gilydd.

"Ond daeth gymaint o bobl fel bod yn rhaid gosod uchelseinydd i'r bobl tu allan.

"Yn ei hen bwll glo fe wnaeth rheolwr geisio ail-drefnu'r shifftiau, fel bod gymaint o lowyr a phosib yn gallu gwrando."

"Fe wnaeth grym radio ddod â chenedl y Cymry at ei gilydd i gefnogi Tommy y noson honno.

"Fe wnaeth ei berfformiad dewr hawlio ein sylw.

"Dwi'n credu fod hynny'n golygu mwy i Tommy na'r holl feltiau iddo eu hennill."

Cynddeiriogi

Ef oedd yr ail focsiwr yn unig i bara 15 rownd gyda Louis.

Image copyright Other
Image caption Tommy Farr rai misoedd cyn ei farwolaeth

Roedd ei gefnogwyr adre wedi eu cynddeiriogi gyda'r penderfyniad, ond dywedodd Farr ei fod o'n cytuno gyda'r penderfyniad.

Fe gollodd tair gornest arall yn erbyn bocswyr gorau America - ond llwyddodd i orffen pob gornest ar ei draed.

Fe wnaeth ymddeol yn ddyn cyfoethog yn 1940.

Ond fe gollodd ei arian wrth fuddsoddi'n wael a 10 mlynedd yn ddiweddarach fe ddychwelodd i'r sgwâr.

Fe wnaeth Farr adennill pencampwriaeth drom Cymru yn 1951, gan ymddeol yn 39 oed ar ôl colli i Don Cockell yn 1953.

Dywedodd sylwebydd bocsio BBC Cymru John Evans fod diwedd yr ornest yn dweud gymaint am gymeriad Farr.

"Roedd o'n deall pwysigrwydd achlysuron mawr," meddai.

"Ar ôl colli i Don Cockell, fe wnaeth o gymryd y meicroffon oddi ar yr cyflwynydd a diweddu'r noson drwy arwain y dorf yn canu Hen Wlad Fy Nhadau."

Ar ôl ymddeol fe aeth i redeg tafarn yn ardal Brighton.

Bu farw ar Fawrth 1, 1986, yn 72 oed.

Cafodd ei lwch ei gladdu yn yr un fynwent a'i rieni yn Nhrealaw.

Straeon perthnasol