Cofio'r 99 wnaeth farw ar long danfor yn 1939

Cychod yn chwilio yn 1939 Image copyright Hulton Archive
Image caption Roedd oedi cyn i gychod ddechrau chwilio am y dynion oherwydd problemau cyfathrebu

Mae gwasanaeth coffa wedi ei gynnal ddydd Sul i gofio am y 99 o ddynion wnaeth farw ar ôl i long danfor suddo oddi ar arfordir gogledd Cymru yn 1939.

Suddodd HMS Thetis ar Fehefin 1 1939 wrth brofi'r llong newydd ar y môr.

Cafodd torchau eu gollwng i'r môr yn Llandudno ac enwau'r rhai wnaeth farw eu dadorchuddio ar gofeb ym Mhenbedw ddydd Sul.

Trychineb

Roedd 103 o ddynion ar fwrdd y llong ar ddiwrnod y drychineb, dwywaith y nifer arferol. Peirianwyr oedd nifer ohonyn nhw o'r cwmni saer llongau Cammell Laird.

Dechreuodd y llong suddo 12 milltir oddi ar arfordir y Gogarth, Llandudno.

Fel arfer, byddai digon o ocsigen yn y llong i bara am 36 awr, ond gan fod cymaint ar ei bwrdd roedd amser yn brin wrth chwilio.

Cafodd y sefyllfa ei waethygu, oherwydd oedi yn yr amser y cymrodd y neges brys i gyrraedd pencadlys y llynges.

Ceisiodd rhai o'r dynion ddianc, ond dim ond dau llwyddodd i gyrraedd wyneb y dŵr.

Yn ddiweddarach, wrth i ddau forwr arall geisio dianc, llenwodd y llong gyda dŵr, a suddodd i waelod y môr.

Dim ond pedwar wnaeth oroesi ac roedd rhaid i deuluoedd y meirw aros am bedwar mis cyn cael cyrff eu hanwyliaid yn ôl.

Image copyright British Pathe
Image caption Roedd dwywaith y nifer arferol ar y llong pan suddodd

Dadorchuddio cofeb

Un o'r pedwar wnaeth ddianc o'r llong oedd Walter Arnold. Yn ôl ei fab Derek roedd ei dad yn ddyn profiadol oedd yn gwybod beth i'w wneud mewn argyfwng.

"Mi oedd o yno dros nos ac mi gafodd ei achub gan long," meddai.

"Yr hyn oedd yn waeth iddo fo yn bersonol oedd y ffordd y cafodd ei drin wedyn... chafodd o ddim ei dalu am chwe mis.

"Mi oedd yn ddibynnol ar help gan weithwyr Cammell Laird a'r Salvation Army er mwyn rhoi bwyd ar y bwrdd."

Ddydd Sul fe wnaeth gweithwyr cychod achub Llandudno a Moelfre osod torchau yn y safle lle y digwyddodd y ddamwain.

Roedd gwasanaeth coffa ym Mhenbedw yn ystod y prynhawn, lle cafodd cofeb gydag enwau'r rhai wnaeth farw a'r dynion gafodd eu hachub ei ddadorchuddio.

Roedd Mr Arnold wedi bod yn galw am gofeb o'r fath, a dywedodd ei fod yn falch gweld y gwaith ar ben.

"Mi ddigwyddodd hyn dri mis cyn dechrau'r Ail Rhyfel Byd. Felly ar ôl i'r rhyfel orffen a'r nifer wnaeth golli eu bywydau, mi wnaeth pobl anghofio am y peth.

"Ond mae na ddiddordeb mawr wedi bod yn yr hyn ddigwyddodd a dwi wedi gweld nhw yn gorffen y gofeb ac maen nhw wedi gwneud gwaith arbennig."