Dirgelwch Noson y Cyllyll Hirion

Roedd y cyfnod rhwng diwedd Mehefin a dechrau Gorffennaf 1934 yn drobwynt yn hanes yr Almaen ac roedd Cymro o Bont-y-clun ynghanol berw Berlin pan ddigwyddodd Noson y Cyllyll Hirion.

Yn ystod cyfnod o dridiau cafodd nifer o elynion gwleidyddol Adolf Hitler eu llofruddio, gan gynnwys unigolion oedd ar adain chwith y blaid Natsïaidd yn ogystâl â gwrthwynebwyr y blaid.

Image copyright AP
Image caption Llun pasbort Idris Morgan yn ŵr ifanc

Ar y pryd roedd John Idris Morgan, gŵr ifanc 27 oed o Dde Cymru, yn gweithio mewn banc ym mhrifddinas yr Almaen. Mi gadwodd o ddyddiadur manwl o'i gyfnod cyfnewid yn y wlad.

Dyddiadur

Pan roedd Idris yn ei wythdegau mi roddodd o'r dyddiadur i'w nai, Geraint Talfan Davies.

"Ges i'r dyddiadur fel anrheg flwyddyn neu ddwy cyn iddo fe farw" meddai Geraint. "Ond ar y pryd ro'n i mor brysur, ches i ddim cyfle i fynd ar ôl y stori. Ond fe 'nes i ail ddarllen y dyddiadur, a meddwl mae'n rhaid i mi wneud rhywbeth gyda hwn. Roedd e'n gyfle gwych i ddod i adnabod fy ewythr yn well."

Dirgelwch

Dywedodd Geraint bod y dyddiadur yn gofnod gwych o hanes y cyfnod a disgrifiodd sut y dechreuodd ei reddf newyddiadurol weithio ar ganol ei ddarllen.

"Roeddwn i yn darllen y dyddiadur - roedd yn hynod ddiddorol - pan sylwais i bod yna stori a dirgelwch yma."

Nos Sul Mehefin 15 yn y gyfres Y Gohebwyr ar S4C bydd Geraint yn teithio i Berlin i geisio datrys y dirgelwch.

Image copyright fiction factory
Image caption Geraint Talfan Davies yn dilyn hanes ei ewythr Idris Morgan yn Berlin

"Roedd fy ewythr yn byw mewn fflat yn y ddinas yn ymyl Gerda Sommer, merch ifanc brydferth 21 oed. Roedd hi mewn perthynas gyda Wilhelm Brückner, a oedd yn rhedeg swyddfa Adolf Hitler. Yn 1934 mi ffeindiwyd hi'n farw ac mae 'na ddirgelwch ynglŷn â beth ddigwyddodd iddi hi - ai hunanladdiad neu lofruddiaeth."

Yr awgrym yma oedd y gallai'r farwolaeth fod yn gysylltiedig gydag ymgais Hitler i gael gwared ar ei elynion gwleidyddol.

Image caption A oedd gan Hitler ran i'w chwarae ym marwolaeth Gerda Sommer?

Profiad Personol

Cafodd marwolaeth Gerda effaith fawr ar Idris ac yntau wedi colli ei chwaer a'i fam cyn ei fod yn saith oed.

Er gwaetha' tristwch y stori cafodd Geraint fwynhad o ail-afael mewn gohebu unwaith eto:

Image copyright Geraint Talfan Davies
Image caption Idris Morgan

"Mae'r dechnoleg wedi newydd yn rhyfeddol ers pan oeddwn i yn newyddiadurwr ifanc," meddai Geraint Talfan Davies, cyn-bennaeth BBC Cymru.

"Roedd e'n brosiect personol iawn, a dwi wedi cael boddhad mawr o'r peth. Dyma hanes personol sy'n datgelu gwir bersonoliaeth fy ewythr swil a brofodd agoriad llygad yn yr Almaen yn ddyn ifanc."

Y Gohebwyr: Geraint Talfan DaviesNos Sul, Mehefin 15 20.00, S4C