BBC Cymru Fyw

Arddangosfa ryfel: ffrwyth llafur Ysgol Maes Garmon

Published
image copyrightYsgol Maes Garmon
image captionDisgyblion Ysgol Maes Garmon sy' wedi ymchwilio i'r Rhyfel Byd Cyntaf

Mae arddangosfa yn Yr Wyddgrug yn dangos effaith y Rhyfel Byd Cyntaf ar deuluoedd y gogledd.

Ffrwyth llafur disgyblion Ysgol Uwchradd Maes Garmon yw'r arddangosfa yng Nghanolfan Daniel Owen.

Oherwydd grant £10,000 Cronfa Loteri Treftadaeth mae'r disgyblion wedi bod yn ymchwilio i hanes teuluoedd.

Mae llyfr yn cael ei lansio a rhaglen ddogfen am y rhyfel yn cael ei ddangos.

Hefyd mae tapestri o ddelweddau'r rhyfel, gwaith y disgyblion a'r artist tecstiliau Cefyn Burgess.

Dywedodd Owen Thomas, pennaeth hanes yr ysgol: "Arddangosfa yw hon yn edrych ar hanesion aelodau teulu ein disgyblion adeg y rhyfel.

"... roedd y disgyblion yn dechrau trwy holi eu rhieni, eu nain a'u taid i ddarganfod cysylltiadau. Yna mi oedden nhw'n casglu eitemau fel dyddiaduron, llythyrau, cardiau post, lluniau, medalau ac erthyglau yn y papurau lleol. Mae gennym ni tua 40 o hanesion sydd wedi eu hymchwilio'n fanwl.

"Be' sy'n braf ydi bod disgyblion trwy'r ysgol i gyd, o flwyddyn saith i 13, wedi dangos diddordeb a brwdfrydedd yn y pwnc. Dwi'n gobeithio bod disgyblion yn gweld bod hanes yn hwyl ac yn fyw. Mae'n well dysgu fel hyn na bod yn styc mewn dosbarth yn gweithio allan o lyfr."

image copyrightYsgol Maes Garmon

Hanes Lewis Lewis

Un o'r disgyblion oedd yn ymchwilio yw Owen Williams o flwyddyn 12 sydd wedi darganfod nifer o ffeithiau am ei hen hen daid, Lewis Lewis o Ddeiniolen yng Ngwynedd.

"Roedd ganddo bedwar brawd ac mi oedden nhw i gyd yn gweithio yn y chwareli ar Stad y Faenol.

image copyrightMaes Garmon
image captionTystysgrif Lewis Lewis yn dweud ei fod wedi gwasanaethu gydag anrhydedd ac wedi cael ei anafu yn y rhyfel.

"Yn ystod y rhyfel, fe wasanaethodd Lewis Lewis a'i frawd iau John yn y fyddin. Dim ond 17 oed oedd pan ddywedodd gelwydd am ei oed er mwyn ymuno.

"Galwyd Lewis i fyny ar 2 Chwefror, 1916, i Fataliwn 1af y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig a chafodd ei anfon i'r Somme yn Ffrainc yn Awst 1916. Cafodd ei gofnodi ar goll ar 3 Fedi 1916 ond fe ddaeth i'r golwg gydag anafiadau i'w fraich. Fe dorrwyd ei fraich i ffwrdd yn ddiweddarach."

"Mae'n fwy na thebyg yr oedd yn ymladd ym Mrwydr Guillemont ddechreuodd y diwrnod hwnnw. Roedd yn frwydr arbennig o waedlyd ac fe gollodd y bataliwn 22 o ddynion yr un diwrnod, yn cynnwys wyth o Ddeiniolen.

"Cafodd ei ryddhau o'r fyddin ar 24 Awst, 1917, yn 20 oed, ac fe ddychwelodd i Ddeiniolen. Er mai dim ond un fraich oedd ganddo, llwyddodd i weithio yn y chwarel a chynnal tyddyn.

"Dioddefodd ei frawd, John, yn waeth gan golli ei ddwy goes a threulio'i oes mewn cadair olwyn. Pan werthwyd y chwarel gan y perchennog, ni wnaed unrhyw ddarpariaeth ar gyfer dynion a anafwyd felly mae'n rhaid eu bod wedi cael amser caled iawn."

Bydd yr arddangosfa tan 22 Mehefin.

Straeon perthnasol

  • Dadorchuddio murlun yn deyrnged i'r Rhyfel Byd Cyntaf