Archwilydd: 'Angen trafod y GIG'

Huw Vaughan Thomas
Image caption Huw Vaughan Thomas yw Archwilydd Cyffredinol Cymru

Mae Archwilydd Cyffredinol Cymru wedi dweud wrth y BBC bod angen trafodaeth gyhoeddus ar frys am faint o arian y gall Llywodraeth Cymru fforddio i wario ar y gwasanaeth iechyd.

Rhybuddiodd Huw Vaughan Thomas bod "angen ailfeddwl" gwariant cyhoeddus neu fe fydd cyfran gynyddol o gyllideb y llywodraeth yn cael ei llyncu i ddarparu gofal iechyd.

Ei ddadl yw, os fydd arian yn cael ei arallgyfeirio o feysydd eraill megis llywodraeth leol, yna fe allai fynd yn fwy anodd i atal achosion salwch yn y lle cyntaf.

Mae'n galw am gytundeb trawsbleidiol ar ad-drefnu gwasanaethau'r GIG i fod yn fwy modern, diogel a fforddiadwy.

'Consensws'

Dywedodd Mr Thomas: "Mae'r gwasanaeth iechyd yn defnyddio mwy a mwy o'r gwariant cyhoeddus sydd ar gael i Gymru - rydym felly angen trafodaeth am yr hyn yr ydym am ei gael gan y Gwasanaeth Iechyd Genedlaethol.

"Trwy ddefnyddio mwy a mwy o adnoddau ar driniaeth, mae'n methu gwneud peth o'r gwaith ataliol.

"Mae'r llywodraeth yn annog mwy o waith yn y cyfeiriad yna ond mae hynny'n galw am fwy o wariant gan awdurdodau lleol ac eraill felly mae angen edrych ar wariant cyhoeddus yn ei gyfanrwydd.

"Mae angen i ni gyrraedd consensws ar draws y pleidiau am y ffordd ymlaen, a chreu hinsawdd lle gall y gwasanaethau gael eu hail-drefnu.

"Rhaid i ni ailfeddwl am wariant cyhoeddus i gyd. Mae Comisiwn Williams wedi edrych ar rannau o hynny - rwy'n gofyn am adolygiad tebyg i gael ei gynnal mewn perthynas â'r GIG."

Diffyg o £198m?

Daw ei sylwadau i gyd-fynd ag asesiad blynyddol Swyddfa Archwilio Cymru (SAC) o gyllid a pherfformiad y GIG, sy'n dangos bod Llywodraeth Cymru wedi rhoi £200m yn ychwanegol yn 2013-14. Cafodd £90.1 miliwn o hynny ei arall-gyfeirio o adrannau eraill megis Addysg a Sgiliau.

Er hynny fe wnaeth tri bwrdd iechyd - Caerdydd a'r Fro, Hywel Dda a Phowys - orwario o tua £19 miliwn yr un.

Wrth gyhoeddi cyllideb ddrafft Cymru fis diwethaf, dywedodd y gweinidog cyllid Jane Hutt y bydd y gwasanaeth yn derbyn £200 miliwn arall eleni.

Mae adroddiad SAC yn awgrymu y bydd y rhan fwyaf o'r arian yn cael ei lyncu'n syth, ac ar ddiwedd Awst eleni roedd y byrddau iechyd yn rhagweld diffyg o gyfanswm o £198 miliwn.

'Gwelliannau'

Roedd Llywodraeth Cymru'n croesawu'r adroddiad gan ddweud: "Ar y cyfan fe gyrhaeddodd cyllideb iechyd a gofal cymdeithasol Cymru'r nod yn 2013-14 o ganlyniad i waith caled, rheolaeth ariannol ddarbodus a chyllid ychwanegol i reoli pwysau penodol yn y GIG yng Nghymru.

"Fel mae'r Archwilydd Cyffredinol ac Ymddiriedolaeth Nuffield wedi gweld mae angen i'r GIG yng Nghymru barhau i wneud newidiadau i'r modd y mae gwasanaethau'n cael eu darparu os yw am barhau i gynnig gwasanaethau safonol, effeithiol a chynaliadwy, sy'n rhad ac am ddim i ddefnyddwyr yng Nghymru.

"Rydym yn parhau i weithio gyda'r byrddau iechyd i wneud gwelliannau i'r cynlluniau y maen nhw'n eu datblygu i sicrhau eu bod yn canolbwyntio ar ddatblygu GIG fodern y mae pobl Cymru ei hangen a'i haeddu."

Image caption Nick Ramsay AC yw llefarydd y Ceidwadwyr ar gyllid

'Effeithiau difrifol'

Doedd dim awgrym o gonsensws yn ymateb y Ceidwadwyr Cymreig i'r adroddiad. Dywedodd eu llefarydd ar gyllid, Nick Ramsay AC:

"Wedi blynyddoedd o doriadau digynsail i'r GIG mae'r adroddiad annibynnol yma'n dod i'r casgliad bod y GIG yng Nghymru ond wedi talu ffordd y llynedd oherwydd bod £200 miliwn wedi cael ei gymryd o adrannau eraill.

"Mae effeithiau'r toriadau yma wedi bod yn ddifrifol i gleifion gyda thargedau allweddol yn cael eu methu'n gyson a pherfformiad y GIG yn 'gymysg' yn ôl yr adroddiad.

"Rydym yn gobeithio y bydd symud tuag at gynlluniau ariannol am dair blynedd yn atal taliadau cymorth o'r fath.

"Rhaid i weinidogion Llafur wyrdroi'r toriadau i'r GIG er mwyn ariannu'r gwasanaeth yn iawn yng Nghymru fel mewn rhannau eraill o'r DU lle mae cyllidebau iechyd wedi cael eu gwarchod."

'Penderfyniadau anodd'

Roedd Cydffederasiwn GIG Cymru yn croesawu'r adroddiad, gan ddweud: "Mae'r gost gynyddol o ddarparu gwasanaethau yn golygu bod y GIG yng Nghymru yn wynebu diffyg ar yr un pryd â'r galw i wella safon a diogelwch.

"Ni fydd arbedion effeithiolrwydd yn ddigon i lenwi'r bwlch yma ac rydym yn croesawu'r gydnabyddiaeth yn yr adroddiad bod angen newid sylfaenol i roi'r GIG yng Nghymru ar seiliau cadarn a chynaliadwy yn y tymor hir.

"Bydd angen gwneud penderfyniadau anodd i gau'r bwlch cyllido ac ni allwn laesu dwylo pan mae hi'n fater o ateb y galw cynyddol o'r boblogaeth."

Mae adroddiad SAC yn croesawu pwyslais diweddar y gweinidog iechyd ar ddatblygu system o "ofal iechyd doeth" yng Nghymru - sef y syniad o flaenoriaethu triniaethau sydd wedi profi eu gwerth ar sail tystiolaeth glinigol ac atal gweithgareddau lle mae'r risg yn fwy na'r budd.

Ond dywed yr adroddiad hefyd bod angen i Lywodraeth Cymru egluro beth y mae hyn yn ei feddwl yn ymarferol, gan ychwanegu y gallai hyn gael ei weld fel modd o ddogni gofal GIG.