BBC Cymru Fyw

Y Cymoedd: Cysondeb yn wyneb newid

Published
Mae S4C yn Caru'r Cymoedd gyda chyfres o raglenni'n cael eu darlledu o, neu'n cyfeirio at gymoedd de Cymru.
Bydd rhaglenni fel Cymoedd Roy Noble, Pawb a'i Farn, Heno, Ffermio a chyfres newydd o Gwaith Cartref yn dathlu'r rhan unigryw yma o Gymru am wythnos.
Mae 'na newidiadau rhyfeddol wedi bod i dirlun cymoedd y de ers tranc y diwydiannau glo a haearn, ond fel y gwelwch chi mae olion y dreftadaeth gyfoethog honno yn dal i'w gweld mewn sawl cymuned.
image copyrightLlyfrgell Rhondda Cynon Taf
Dyma ffordd y Gadlys, Aberdâr tua dechrau'r 20fed ganrif, gydag Ysgol y Bechgyn (yr adeilad gyda'r cloc) yn ganolbwynt urddasol i'r sgwâr.
image copyrightLlyfrgell Rhondda Cynon Taf
Yn 2015, mae'r prif elfennau yn dal yna a'r pethau mwyaf sydd wedi newid yw'r gwisgoedd a'r cerbydau! Un peth arall elfennol sydd wedi newid yw bod yr hen ysgol i fechgyn nawr yn dŷ preifat.
image copyright.
image copyrightLlyfrgell Rhondda Cynon Taf
Wrth reswm, mae llawer o'r hen ddiwydiannau wedi diflannu bellach ond mae adeiladau a sefydliadau eraill wedi eu disodli. Dyma safle gwaith glo Nantgarw, un o'r pyllau dwfn yn ne Cymru ar ddiwedd y 70au.
O'r un safle heddiw gallwch weld yr un tai a'r muriau, ond yn lle'r pwll glo, mae adeiladau newydd Coleg y Cymoedd a pharc manwerthu Nantgarw.
image copyright.
image copyrightLlyfrgell Rhondda Cynon Taf
Yn ôl i Aberdâr, a'r olygfa yma o'r Stryd Fawr, yn edrych i lawr Heol Canon gafodd ei dynnu tua 1890. Sylwch ar neuadd y Seiri Rhyddion (yr adeilad sy'n edrych fel capel) ar y dde, a'r 'Constitutional Club' ar y chwith.
Ydy, mae pob dim dal yna. Tynnwch y sgaffaldiau i ffwrdd ac mae holl fanylder adeilad y 'Consti' yr un fath. A sylwch ar y postyn lamp o flaen neuadd y Seiri Rhyddion - mae'r golau wedi newid, ond dyw'r postyn ddim wedi symud!
image copyright.
image copyrightLlyfrgell Rhondda Cynon Taf
I lawr y cwm nawr i Lwynypia ger Tonypandy. Mae'r 'Glamorgan Colliery' i'w weld yn glir ar waelod y cwm, gyda mwg yn codi o'r simneiau uchel.
Heddiw, mae'r simneiau wedi diflannu ac mae archfarchnad a bwyty byrgyrs ar y safle. Ond os edrychwch yn ofalus, mae un o'r adeiladau mawr oedd wrth droed y simneiau uchel yn dal yno.
image copyright.
Am tua 4pm ar y 11eg o Fawrth 1910 yng Nghwmclydach, collodd un oedolyn a phum plentyn eu bywydau ar ôl i ddŵr oedd wedi casglu mewn pwll glo segur ddechrau llifo drwy'r pentref.
image copyrightMichael Jones
Erbyn hyn, does 'na ddim tystiolaeth o unrhyw drychineb ar Heol y Wern, ond maen nhw wedi adeiladu ambell i dŷ newydd!