Bywyd newydd i gapel hanesyddol

By Teleri Glyn Jones
Gohebydd BBC Cymru

Cyhoeddwyd
Disgrifiad o’r llun,
Bydd y capel yn ganolfan ar gyfer y gymuned leol

Mae'r darlledwr Huw Edwards yn arwain seremoni 'dychwelyd yr allwedd' i gymuned Yr Hen Gapel, Llwynrhydowen yng Ngheredigon nos Wener.

Mae'r capel yn ail-agor fel canolfan ar gyfer gweithgareddau lleol.

Mae Addoldai Cymru, ymddiriedolaeth sy'n gwarchod adeiladau crefyddol, hefyd wedi bod yn datblygu adnoddau digidol er mwyn i Gymru gyfan ddysgu am hanes y capel.

Mae'r prosiect wedi golygu gwario £267,000 ar waith atgyweirio i'r capel ger Llandysul.

Yn ystod y seremoni mi fydd Mr Edwards, noddwr Addoldai Cymru, yn dychwelyd allwedd y capel i'r gweinidog Wyn Thomas.

Bydd y seremoni yn adlewyrchu digwyddiadau bron i 150 o flynyddoedd yn ôl, pan oedd y capel undodaidd yn y penawdau newyddion.

Ffynhonnell y llun, other
Disgrifiad o’r llun,
Gwilym Marles

'Y Troad Allan'

Yr Hen Gapel oedd Mam eglwys 'smotyn du' yr Undodiaid yng Ngheredigion a Sir Gaerfyrddin, cadarnle traddodiad radicalaidd gafodd ei enw drwy wrthsefyll ton ar ôl ton o ddiwygiadau efengylaidd yng Nghymru.

Ym 1876, dyma leoliad sgandal cenedlaethol, pan daflwyd y gynulleidfa a'i gweinidog William Thomas (oedd yn cael ei adnabod fel Gwilym Marles) allan o'r capel gan y tirfeddiannwr, John Lloyd o Alltyrodyn.

Roedd Gwilym Marles yn rhyddfrydwr cryf oedd wedi codi gwrychyn y tirfeddiannwr lleol drwy rannu ei neges wleidyddol yn gyhoeddus.

Credai yn y gryf yn yr achos am bleidlais gudd, a chynyddodd ei frwdfrydedd ar ôl i'r ddeddf gael ei phasio ym 1872.

Ym mis Hydref 1876 mi benderfynodd y tirfeddiannwr fod eu ideoleg Undodaidd "radicalaidd" yn torri amodau eu prydles, a bod y capel wedi ei adeiladu "i addoli Duw ac am ddim pwrpas arall o gwbwl".

Yn sgil hyn, y dydd Sul canlynol, mi anerchodd y gweinidog dorf o thua 3,000, o flaen giatiau caeedig y capel.

Mi ddenodd y digwyddiad ddiddordeb cenedlaethol, ac roedd 'na ymgyrch i godi arian i adeiladu capel arall.

Wedi marwolaeth sydyn John Lloyd, fe roddodd ei chwaer, allwedd y capel yn ôl i'r gynulleidfa.

Erbyn i'r capel newydd agor, roedd y gweinidog Gwilym Marles yn wael, a bu farw cyn gallu mynychu'r seremoni agoriadol. Claddwyd Marles yn y capel newydd a gysegrwyd er cof amdano.

Y Bleidlais Gudd

Mae nifer yn credu mai ymgyrchu pobl fel Gwilym Marles arweiniodd at gyflwyno'r bleidlais gudd.

Dywedodd y Parchedig Wyn Thomas fod pobl yn falch o'r hanes "sydd gyda ni o frwydro dros hawliau a dros gyfiawnder, yn arbennig, cyfiawnder sifil, a gwleidyddiaeth.

"Ac rydym ni'n falch iawn o'r ffaith bod hanes Llwynrhydowen, yn uniongyrchol, wedi arwain at y bleidlais ddirgel.

"A'r system honno o bleidleisio rydym ni'n ei gymryd mor ganiataol heddiw yn dod o bethau fel digwyddodd yma yn Llwyn".

Disgrifiad o’r llun,
Tu mewn i'r hen gapel

Hen ewythr Dylan Thomas

Mae Gwilym Marles yn hen ewythr i'r bardd Dylan Thomas ac enw canol y bardd oedd Marles.

Mae rhai yn credu mai'r gweinidog oedd ysbrydoliaeth y cymeriad y Parchedig Eli Jenkins yn Dan y Wenallt.

Mi fydd Heini Thomas yn darllen yn y seremoni nos Wener, ac mae ganddi hi gysylltiad teuluol a'r Hen Gapel.

"Roedd teulu fy hen hen dad-cu, Watcyn Davies yn aelodau o'r hen gapel yn ystod cyfnod Y Troad Allan.

"Hefyd, Watcyn Davies oedd saer coed Plas Alltyrodyn, ac efe oedd pensaer ac adeiladwr y capel 'newydd' ym Mhontsian.

"Mi gafodd y dasg o gau'r gynulleidfa allan gan John Lloyd, Alltyrodyn, oedd yn brofiad anodd iddo.

"Ond mi adawodd un o'r ffenestri ar agor er mwyn i rai o'r aelodau sleifio i mewn liw nos i nôl llyfrau o'r capel.

"Rydw i'n gyfarwydd iawn â'r hanes, oherwydd os oedd un stori roedd fy nhad wedi trwytho ynddi, hanes Y Troad Allan oedd honno!

"Felly rwy'n teimlo'n falch iawn fod pobl tu allan i'r enwad a'r ardal yn cael y cyfle i glywed yr hanes drwy'r agoriad swyddogol.

"Rwy'n teimlo'n emosiynol iawn hefyd, oherwydd bu farw fy nhad ar yr 11eg o Ragfyr llynedd, ac mi fydda'i wedi bod ar ben ei ddigon cael bod yma."

Mae Addoldai Cymru wedi derbyn cyllid ar gyfer adfer yr Hen Gapel gan £65,650 gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, £50,000 gan Cadw, £25,000 gan Gyngor Sir Ceredigion, £10,000 gan Gyngor Cymuned Llandysul a mwy na £2,800 gan bobl leol trwy apel.

Derbyniodd yr ymddiriedolaeth gyllid hefyd gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri (£18,607) a Croeso Cymru (£85,607) ar gyfer yr adnoddau digidol cafodd eu creu mewn partneriaeth gyda Chomisiwn Brenhinol Henebion Cymru.

Disgrifiad o’r llun,
Mae'r prosiect wedi costio £267,000